THÔNG TIN EBOOK

“CHA VOI” - Dạy con nên người ở thời đại số

Trương Nguyện THành

Nhà Xuất Bản TP HCM

More Books At
Web.taisachnhanh.cloud/groups/yeukindlevietnam Notion Ebook Member
Web.taisachnhanh.cloud/downloadebookyeukindle

Mục lục

Lời Tác Giả

Lời cảm ơn

PHẦN 1 - THỬ THÁCH DẠY CON Ở THỜI ĐẠI SỐ

Xã hội nay đã khác xưa

Cuộc sống gia đình đã không còn như cũ

Băn khoăn trước những lời khuyên về dạy con

Những nguy cơ đang rình rập con trẻ

Nếu ngày mai bạn mất, bạn mong gì cho con?

Thời nay, ta cần gì để sống hạnh phúc?

PHẦN 2 - TÔI ĐÃ ĐƯỢC DẠY DỖ NHƯ THẾ

Cách “uốn tre từ thuở còn măng” của ông nội

“Bay càng cao thì con sẽ thấy được càng xa”

“Anh ơi, tối nay mình ngủ đâu?”

Thái độ quan trọng hơn trình độ

Nội lực quyết định mức độ thành công

Tự kiềm chế: Tính cách quan trọng để thành công

PHẦN 3 - CHA VOI, MẸ HỔ VÀ NHỮNG CÁCH DẠY CON KHÁC

Sức ảnh hưởng của môi trường dưỡng dục

Bốn phong cách dạy con

“Thương cho roi cho vọt ghét cho ngọt cho bùi” có còn đúng?

Độc lập: Một giá trị cốt lõi trong văn hóa mỹ

Nhân cách: Điều cha mẹ Nhật chú trọng

Chơi để sống hạnh phúc: Triết lý của cha mẹ Đan Mạch

QUYỀN 4 - TÔI LÀM CHA VOI

Bốn trụ cột để phát triển cá nhân

Quốc có quốc pháp, gia có gia quy

Rèn luyện kỹ năng sống

Mài giũa nhân cách

Khai phóng tư duy

Thay lời kết

Tài liệu tham khảo

Lời tác giả

Như hầu hết các bậc cha mẹ, tôi thường nghĩ suy về cách dạy con, luôn ước mong các con hạnh phúc, bình an, vững vàng. Tôi có hai đứa con trai tên là Taki và Takara. Taki là trẻ tự kỷ, sống trong thế giới riêng của mình, thường hành động theo bản năng, không thích tiếp xúc với người khác, không có khả năng hiểu cảm xúc cũng như tương tác không lời. Người tự kỷ thường không có khả năng suy luận đa chiều hay hiểu vấn đề gián tiếp, thế nên khi trò chuyện với người tự kỷ, ta cần nói đơn giản và vào thẳng vấn đề. Mãi đến gần bốn tuổi, Taki mới bắt đầu nói bập bẹ. Con phát triển các kỹ năng khá chậm. Nói chung, việc dạy dỗ Taki là một thử thách lớn. Đứa con trai thứ hai của tôi – Takara – là đứa trẻ bình thường, tính khí đằm hơn anh.

Khi Takara được một tuổi, tôi ly thân và rồi ly dị vợ. Theo luật pháp gia đình thông thường ở Mỹ, hai con sống với mẹ, thường về thăm tôi một ngày vào dịp cuối tuần. Trong thời gian ấy tôi đang là giáo sư đại học ở cấp bậc thấp nhất (Assistant Professor) tại trường Đại học Utah – trường đại học nghiên cứu khá nổi tiếng, xếp thứ hạng khoảng 100 trên thế giới.

Tôi có sáu năm từ khi bắt đầu giảng dạy vào năm 1992 để chứng minh khả năng nghiên cứu độc lập, hướng dẫn nghiên cứu sinh và tiềm năng trở thành nhà khoa học có tiếng tăm trên thế giới. Thể hiện tốt những điều này tôi sẽ có cơ hội được trường xét duyệt phó giáo sư thực thụ (Tenured Associate Professor) và lên chức phó giáo sư (Associate Professor). Áp lực công việc của tôi trong khoảng thời gian ấy có thể nói là khủng khiếp.

Giới hạn về thời gian và không gian mà tôi có với con, áp lực công việc mà tôi phải chịu đựng, những khó khăn trong việc dạy trẻ tự kỷ, những khác biệt trong phong cách dạy con của người Nhật, người Việt và người Mỹ, sự khác biệt giữa những giá trị và tin tưởng của cha (người Việt) và mẹ (người Nhật) và với xã hội Mỹ nơi hai con lớn lên đã dẫn tôi đến một kết luận: tôi cần đánh giá lại cách dạy con của mình và điều chỉnh cho phù hợp với những kiến thức, hiểu biết của mình về việc dạy con. Đây cũng chính là phép thử cho bổn phận làm cha và phong cách dạy con của tôi.

Trong khi chờ tòa xét xử ly hôn, trong đó có quyền làm cha của mình, tôi có dịp sống một thời gian ngắn ở Copenhagen (Đan Mạch). Nhớ các con nên tôi thường ghé công viên nhìn cảnh các cha mẹ Đan Mạch tương tác với con cái. Sao mà khác với cách cha mẹ Việt Nam và cả cha mẹ Mỹ tương tác với con đến thế! Những điều quan sát được khiến tôi nhiều đêm tôi không ngủ, trằn trọc suy nghĩ: “Mình muốn hai con sau này sẽ trở thành người như thế nào? Taki và Takara mang hai dòng máu Việt – Nhật, vậy mình muốn hai con sẽ tự hào điều gì về nửa Nhật và nửa Việt Nam trong mình khi lớn lên?”.

Tuy Taki và Takara có cha Việt – mẹ Nhật nhưng lại được sinh ra và lớn lên ở Mỹ nên tôi không thể nào chỉ áp dụng văn hóa dạy con truyền thống của tôi hay của mẹ hai đứa trẻ được. Thêm một thử thách lớn nữa như đã nói đó là Taki có chứng tự kỷ.

Rồi tôi nhớ lại những bài học ông nội đã dạy tôi ngày bé, những kinh nghiệm sống ba tôi đã chia sẻ với tôi. Tôi chiêm nghiệm xem những bài học ấy đã ảnh hưởng thế nào đến hành trình sống với không ít cám dỗ, biến cố, áp lực mà tôi đã trải qua. Sau đó, tôi đánh giá lại văn hóa dạy con của người Việt mà mình hấp thụ được từ cha ông và rút ra những bài học hay từ văn hóa dạy con của người Mỹ, Nhật, Đan Mạch.

Ngày nọ, tôi tình cờ đọc được câu chuyện về cách voi cha uốn nắn tính hung hăng của các voi đực con trong công viên quốc gia Pilanesberg ở Nam Phi. Chuyện là công viên quốc gia Kruger cần cắt giảm số lượng voi nên voi mẹ và các voi con được đưa sang công viên quốc gia Pilanesberg, riêng voi cha phải ở lại vì quá nặng, khó di chuyển.

Một thời gian sau, các nhân viên ở công viên quốc gia Pilanesberg phát hiện có những voi đực con quá hung hăng đã dùng vòi đâm hoặc giẫm chết nhiều động vật, kể cả tê giác. Sau đó, họ quyết định tìm cách đưa voi cha đến đây.

Thật ngạc nhiên, chỉ sau vài tuần bên cha, các voi đực con hoàn toàn chấm dứt những hành vi bạo lực.

Những gì voi cha đã làm chính là dùng bản thân và cuộc sống của mình để làm gương cho con về những chuẩn mực hành vi và lối sống hài hòa với các loài động vật khác. Voi đực con cứ thế noi gương cha, học hỏi và thực hành. Điều này rất giống cách dạy con của tôi, thế nên tôi đặt tên cho phong cách dạy con của tôi là Cha Voi.

Những nghĩ suy, chiêm nghiệm, nghiên cứu liên tục về cách dạy con đã giúp tôi hình thành một triết lý và phong cách dạy con theo kiểu Cha Voi của riêng mình, phối hợp từ văn hóa dạy con Việt Nam, Mỹ, Nhật, và Đan Mạch.

Tôi không phải là nhà tâm lý học hay chuyên gia về phát triển trẻ em, nhưng tôi tin tưởng rằng tất cả trẻ em nếu được dưỡng dục trong môi trường sống đầy yêu thương, được rèn luyện những kỹ năng sống cần thiết, được mài giũa nhân cách và được khai phóng tư duy – thì sẽ có thể trở thành công dân có giá trị cho xã hội, đạt được những thành quả vượt bậc và sống cuộc đời hạnh phúc.

Với niềm tin mãnh liệt ấy và với mong muốn sẻ chia những kiến thức và kinh nghiệm này đến đông đảo cha mẹ Việt Nam hôm nay và cả những người sẽ làm cha mẹ, tôi quyết định viết cuốn sách “Cha Voi” – Dạy con nên người ở thời đại số.

Trước khi chính thức đặt bút viết bản thảo, tôi đã tìm hiểu các nghiên cứu khoa học về ảnh hưởng của phong cách dạy con lên sự hình thành nhân cách, sự trưởng thành và cuộc sống sau này của trẻ. Tôi rất ngạc nhiên khi khám phá ra kho tàng kiến thức khoa học quý báu về cách dạy con tích tụ hơn nửa thế kỷ qua, và cảm thấy rất tiếc khi chúng chưa được quảng bá rộng rãi tại Việt Nam. Cuốn sách này sẽ dẫn lối bạn đến với kho tàng kiến thức ấy và truyền cảm hứng để bạn có thể tiếp tục tìm kiếm những báu vật khác về phương pháp dạy con trong tương lai.

Khoa học đã chứng minh rằng phong cách dạy con di truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, tức từ ông bà đến cha mẹ rồi đến bản thân ta. Do đó, một khi bạn phát triển cho mình một phong cách dạy con thích hợp mới thì cũng sẽ đồng thời hình thành một gia phong mới và sẽ ảnh hưởng đến nhiều thế hệ con cháu của bạn.

Tôi hy vọng rằng sau khi đọc cuốn sách này, bạn đọc sẽ chiêm nghiệm lại phong cách dạy con của chính mình, từ đó có những điều chỉnh thích hợp để giúp con phát triển toàn diện về tâm sinh lý, dần vươn đến một cuộc sống thành công và hạnh phúc khi trưởng thành.

Thân chúc bạn sẽ tìm thấy cách dạy con hiệu quả của riêng mình và sớm tận hưởng trọn vẹn niềm hạnh phúc làm cha mẹ, đó chính là sự an tâm con mình sẽ sống thành công và hạnh phúc ngay cả khi không có mình.

Mùa hè 2019

– Trương Nguyện Thành

Lời cảm ơn

Góp công lớn nhất trong việc xây dựng và hình thành phong cách dạy con Cha Voi vốn tổng hợp từ cách dạy con trong các nền văn hóa Việt, Mỹ, Nhật và Đan Mạch chính là hai con trai Taki và Takara của tôi. Hai con chính là nguồn cảm hứng, là nguồn thử thách và cũng là người kiểm nghiệm tính hiệu quả của phong cách dạy con Cha Voi trong suốt hơn 20 năm qua. Hai con cũng chính là nguồn động lực giúp tôi chọn phong cách sống tích cực để làm gương. Đặc biệt, đứa con tự kỷ Taki là một món quà trời ban. Con đã giúp tôi kiên nhẫn hơn, kiểm soát cảm xúc tốt hơn và trở thành người cha tốt hơn.

Xin cảm ơn Ayumi – mẹ của Taki và Takara – vì đã cho tôi cơ hội hấp thụ văn hóa Nhật và vì đã chọn lối ứng xử văn minh sau ly dị.

Xin cảm ơn ba mẹ nuôi Anderson và gia đình ông bà Johnson đã dạy tôi rất nhiều điều về văn hóa dạy con của người Mỹ.

Xin cảm ơn vợ và con riêng của cô ấy đã cho tôi cơ hội quan sát và học hỏi thêm về phong cách dạy con của người Việt.

Cuối cùng, xin cảm ơn hai biên tập viên Dương Ngọc Hân, Đào Trung Uyên và nhiều thành viên khác của Saigon Books đã chăm sóc bản thảo bằng tất cả kỹ năng, kinh nghiệm và sự trân trọng đối với tác giả, tác phẩm. Viết cuốn sách này là một trong những quyết định “điên rồ” nhất của tôi vì sau gần 40 năm không viết tiếng Việt, tôi đã quên đi rất nhiều, chỉ mới học lại tiếng Việt trong hai năm qua. Sách không tránh khỏi những sơ sót, rất mong nhận được những góp ý từ bạn đọc để hoàn thiện hơn trong những lần in sau.

– Trương Nguyện Thành

PHẦN 1THỬ THÁCH DẠY CON Ở THỜI ĐẠI SỐ

“Đào tạo những đứa trẻ mạnh mẽ dễ dàng hơn sửa chữa những người lớn đã hỏng.”

— Frederick Douglass

Xã hội nay đã khác xưa

Rất nhiều bậc cha mẹ khắp thế giới đang chứng kiến sự thay đổi nhanh chóng của môi trường sống cũng như những chuẩn mực đạo đức xã hội.

Con tôi cũng như con bạn đang đối diện với nhiều thử thách mà chúng ta chưa hề trải nghiệm khi còn trẻ.

Bạn cũng như tôi đang đối diện với nhiều thử thách mới trong việc dạy con mà cha ông của chúng ta chưa hề trải qua. Chúng ta cảm thấy hoang mang khi dạy con bởi những thay đổi không ngừng của môi trường sống và sự thiếu hiểu biết của chính chúng ta về những phương pháp dạy con. Rất có thể cách dạy con mặc định từ gia phong đã không còn phù hợp nữa, thế nên chúng ta cần điều chỉnh cách dạy con theo chiều hướng khoa học hơn.

Nhưng phải điều chỉnh thế nào đây?

Cha mẹ thời xưa

Nếu bạn cũng được sinh trước năm 1980 như tôi thì có lẽ bạn cũng có tuổi thơ rất giản dị: ngày ngày đến trường, hết giờ học thì về nhà, bài tập về nhà không quá nhiều, hầu như không đi học thêm vì chuyện học thêm thường chỉ ở những thành phố lớn và nếu có học thêm thì chủ yếu học những môn bổ sung như ngoại ngữ, âm nhạc,... Tuổi thơ của tôi và bạn có nhiều phút giây vui đùa cùng anh chị em trong nhà và bạn bè với những trò chơi đơn giản.

Làm cha mẹ lúc ấy có lẽ không quá phức tạp. Giới hạn hoạt động ở trường học, công ty và cuộc sống gia đình rất rõ ràng: cha mẹ tan làm thì về nhà thư giãn, vui chơi với con cái. Tương tác giữa trẻ em với những người ngoài chỉ qua mặt-đối-mặt nên cha mẹ có thể kiểm soát hầu hết các mối quan hệ của con cái.

Thêm nữa, cha mẹ thời ấy dễ dàng kiểm soát những thông tin con cái tiếp cận vì chỉ có vài kênh tivi, radio, ít đầu sách. Nếu không thích con xem chương trình nào đó trên tivi hay nghe chương trình radio nào đó, cha mẹ chỉ cần đổi kênh hoặc tắt đài.

Những mong đợi của gia đình và xã hội đặt ra cho bậc cha mẹ thời ấy khá đơn giản:

1) chăm sóc tốt sức khỏe của con cái;

2) cho con cái ăn uống đầy đủ;

3) cho con cái ăn mặc đàng hoàng; và

4) dạy con cái nói năng lễ phép.

Cha mẹ thời ấy không bị áp lực năng nề về việc nuôi dạy con và trẻ em cũng không chịu nhiều áp lực về việc học hành.

Tôi được ông bà nội nuôi dưỡng từ năm ba tuổi đến 11 tuổi ở thị trấn Bồng Sơn (Bình Định), trong một vườn dừa rộng cạnh sông Lại Giang. Khi bà nội đón tôi về nuôi, ông nội lúc ấy đã trên 70 tuổi. Ông là thầy cúng, tu tại gia đã nhiều năm. Ông dạy dỗ tôi những điều cơ bản như học ăn, học nói, rèn cho tôi tư duy và những kỹ năng sống. Những hành trang đầu đời này đã ảnh hưởng suốt cuộc đời tôi sau này.

Cuối tháng 4/1980, tức khi được 19 tuổi, tôi và đứa em trai 14 tuổi rời Việt Nam trên một thuyền đánh cá nhỏ chứa gần 120 người. Sau gần bốn ngày lênh đênh trên biển, cả đoàn may mắn được cứu vớt sau một trận bão lớn rồi được đưa vào một trại tị nạn ở Thái Lan.

Tôi và em trai được đưa sang Mỹ vào tháng Chín năm ấy khi có một gia đình làm nông ở Mỹ nhận chúng tôi làm con nuôi. Tôi sống cùng ba mẹ nuôi gần một năm. Môi trường sống và phong cách dạy con của cha mẹ Mỹ hoàn toàn khác với những gì tôi được trải nghiệm trước đây tại Việt Nam, thế nên đôi lúc tôi gặp những cú sốc thú vị như cách biểu lộ tình cảm của người Mỹ. Lần đầu tiên gặp tôi, mẹ nuôi (nặng hơn 100kg) ôm và nhấc bổng tôi lên (lúc ấy tôi chỉ vỏn vẹn 45kg) rồi bảo: “Sao con ốm thế!”.

Tôi trưởng thành, kết hôn với một cô gái người Nhật, được sinh ra và lớn lên ở Nhật. Hai con trai của chúng tôi là Taki và Takara đều chào đời và lớn lên tại Mỹ, tức hai con lớn lên trong một nền văn hóa khác với nền văn hóa mà cả cha lẫn mẹ từng thụ hưởng trước khi đến Mỹ. Tôi gặp nhiều thử thách trong việc nuôi dạy con. Phong cách dạy con của tôi bị chi phối bởi văn hóa và luật pháp Mỹ, thí dụ tôi không thể áp dụng triết lý dạy con “thương cho roi cho vọt” vì như thế là phạm pháp, có thể bị tù tội và mất luôn con. Thêm nữa, vì vợ tôi là người Nhật nên những khác biệt trong giá trị và tin tưởng, trong văn hóa giữa Nhật và Việt đem đến nhiều thử thách trong việc dạy con. Song những cái khó ấy không thể nào sánh được cái khó khi dạy đứa con trai lớn Taki vì con có chứng tự kỷ.

Những gánh nặng của cha mẹ thời nay

Chỉ sau hai thế hệ, sự phát triển thần tốc của công nghệ đã khiến môi trường sống thay đổi mạnh mẽ. Theo báo cáo nửa đầu năm 2018 về thị trường ứng dụng mạng di động của Appota – một nhà cung cấp mạng Internet lớn ở Việt Nam, tỷ lệ người sở hữu điện thoại thông minh tại Việt Nam lên tới 72%.

75% người Việt dùng điện thoại trong 15 phút sau khi thức dậy.

Người Việt dùng điện thoại thông minh chủ yếu để lên mạng xã hội (chiếm 89% hành vi mỗi ngày) và xem video (chiếm 79% hành vi mỗi tuần).

Nhiều cha mẹ thường cho trẻ xem những video trên điện thoại thông minh để dụ trẻ ăn, cho trẻ chơi game để cha mẹ rảnh tay làm việc. Khi ấy, điện thoại thông minh đóng vai trò như... người giữ trẻ. Nhiều trẻ em mới chừng vài tuổi đã có thể dùng điện thoại thông minh chơi game hoặc xem video. Không thể chối cãi những trò chơi này có tính giải trí, song thật đáng lo khi ngày càng có nhiều trò chơi có nội dung bạo lực, khiêu dâm nhằm gây nghiện và kích thích cảm xúc của người chơi.

Điện thoại thông minh có thể kết nối mạng là công cụ giáo dục tuyệt vời cho trẻ. Chỉ với vài cái tap/click, trẻ có thể tiếp cận ngay những thông tin và kiến thức cần biết, học một ngôn ngữ mới, vừa tìm kiếm nhanh chóng các thông tin cho bài tập cần làm vừa nghe các bản nhạc yêu thích,... Trẻ cũng có thể dùng điện thoại thông minh để chơi các game mang tính giáo dục phù hợp với lứa tuổi.

Song, điện thoại thông minh cũng đem lại nhiều nguy cơ trong việc nuôi dạy con trẻ. Cũng với vài cái tap/click, trẻ có thể dễ dàng chuyển từ một ứng dụng giáo dục sang một trang web người lớn để xem video có nội dung khiêu dâm, dung tục hoặc bạo lực. Số lượng nội dung khiêu dâm và bạo động trên mạng có lẽ nhiều chẳng kém các thông tin hữu ích mang tính giáo dục cho trẻ em.

Nhiều nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc quá nhiều với những thông tin xấu sẽ khiến trẻ em dần bị vô cảm, dần chấp nhận các loại hành vi bạo lực như một cách bình thường để giải quyết vấn đề và dễ khiến trẻ quan hệ tình dục sớm.

Điện thoại thông minh có thể giúp cha mẹ dễ dàng liên lạc với con và kiểm soát hoạt động của con bất kỳ lúc nào. Con trẻ cũng có thể dùng điện thoại thông minh có kết nối Internet để liên lạc bạn bè và người thân ở khắp nơi trên thế giới, chia sẻ hình ảnh, video,... thông qua các mạng xã hội. Nhưng mạng xã hội cũng là nơi vô số kẻ xấu đang tận dụng để tiếp cận và làm hại trẻ em. Một trong những thử thách lớn cho cha mẹ ở thời đại số chính là bảo vệ con khỏi những nội dung xấu và kẻ xấu trên mạng.

Thời gian trẻ sử dụng điện thoại thông minh đang dần thay thế thời gian trẻ thắt chặt và phát triển quan hệ với cha mẹ. Các nhà tâm lý học cho rằng việc để trẻ em dùng điện thoại thông minh nhiều giờ trong ngày chính là một nguy cơ phá hủy mối quan hệ quan trọng này, khiến trẻ hạn chế phát triển kỹ năng giao tiếp, lười vận động và tăng nguy cơ béo phì. Việc vui chơi ngoài trời không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất mà còn có thể học hỏi kỹ năng giao tiếp, đàm phán, tương tác nhóm và xây dựng các mối quan hệ.

Tóm lại, sự phát triển thần tốc của công nghệ vừa mang lại những công cụ hỗ trợ cha mẹ dạy con, vừa đem đến những nguy cơ, rủi ro khó lường đối với sự an toàn và phát triển lành mạnh của trẻ.

Cuộc sống gia đình đã không còn như cũ

Kinh tế, xã hội phát triển nên chất lượng cuộc sống ở Việt Nam đang ngày càng được nâng cao. Nhiều bậc cha mẹ ngày nay không phải lo lắng quá nhiều về cuộc sống vật chất của con cái. Tuy nhiên, cuộc sống của cha mẹ cũng đã thay đổi nhiều và ảnh hưởng đến phong cách dạy con của họ, thí dụ:

◆ Vì bận rộn công việc nên nhiều cha mẹ không có nhiều thời gian dành cho con

◆ Nhiều cha mẹ thường đem công việc về nhà làm nhiều hơn, khiến thu hẹp không gian chơi đùa của trẻ trong nhà

◆ Tỷ lệ gia đình một người lớn (tức gia đình ly dị) đang tăng lên

◆ Thay đổi trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái

◆ Nhiều cha mẹ chạy đua đầu tư giáo dục cho con cái: vào trường điểm, du học,...

Theo một kết quả nghiên cứu mới nhất của Viện Nghiên cứu về Đời sống và con người khu vực Đông Nam Á (HILL ASEAN) được công bố năm 2018, Việt Nam có tỷ lệ các cặp vợ chồng đều đi làm cao nhất ở khu vực Đông Nam Á, chiếm đến 97% (mức trung bình các cặp vợ chồng đều đi làm ở khu vực là khoảng 80%). Từ số liệu này có thể suy ra cha mẹ Việt ngày nay ít có thời gian dành riêng quan tâm con cái so với cha mẹ thời xưa vì thời xưa mẹ thường ở nhà chăm con, còn cha đi làm.

Kết nối mạng đã làm ranh giới giữa văn phòng công ty và nhà ở ngày càng bị xóa bỏ. Với áp lực công việc, nhiều cha mẹ đem việc ở công ty về nhà làm thêm vào buổi tối, khiến một phần không gian trong nhà trở thành... văn phòng. Như thế chẳng những giảm đi lượng thời gian cha mẹ tương tác với con mà còn lấy mất một phần không gian vui chơi của con!

Để bù đắp cho việc không có nhiều thời gian quan tâm đến con, nhiều cha mẹ chọn phong cách dạy con Dễ Dãi và Nuông Chiều (mua cho con những món quà đắt tiền như điện thoại đi động, máy tính bảng,...). Cách dạy con này thường dẫn đến nhiều hệ lụy không tốt khi con trưởng thành.

Công nghiệp hóa cũng đang góp phần làm thay đổi nhanh chóng cấu trúc gia đình ở Việt Nam. Theo một công trình nghiên cứu xã hội học của tiến sĩ Nguyễn Minh Hòa (Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn TP.HCM), tỷ lệ ly hôn ở Việt Nam là 31,4%, tức là cứ ba cặp kết hôn thì có một cặp ly hôn. 60% số vụ ly hôn này thuộc về các gia đình trẻ, tuổi vợ chồng chỉ từ 21-30, trong đó 70% số vụ ly hôn đã có con. Điều này đưa đến việc ngày càng đông trẻ em lớn lên trong gia đình chỉ có một người lớn và thường là mẹ và cấu trúc gia đình này khiến việc dạy dỗ trẻ càng thêm nhiều khó khăn.

Đi đôi với việc công nghiệp hóa, thu nhập bình quân gia đình đang được nâng cao. Ngày càng nhiều cha mẹ có khả năng đầu tư nhiều hơn vào giáo dục cho con cái nhằm tăng khả năng cạnh tranh của con vào các trường điểm, trường đại học có tiếng trong hoặc ngoài nước.

Nhiều cha mẹ còn đầu tư giáo dục cho con cái như một cuộc cạnh tranh với bạn bè, đồng nghiệp, người thân, kể cả với láng giềng. Điều này dẫn đến việc cha mẹ cho con đi học thêm từ mầm non cho đến trung học phổ thông, học thêm từ các môn bổ sung đến các môn chính ở trường. Lịch học chính, học thêm của con dày đặc từ sáng sớm đến tối, từ ngày trong tuần đến dịp cuối tuần, khiến trẻ ít hoặc thậm chí không có thời gian cho những hoạt động khác.

Băn khoăn trước những lời khuyên về dạy con

Nếu bạn có con nhỏ, tôi chắc rằng trước mỗi vấn đề liên quan đến con, bạn có thể nhận được khá nhiều lời khuyên từ bên nội, bên ngoại, anh chị em, bạn bè, cư dân mạng,... Một số lời khuyên hoàn toàn đối nghịch nhau. Vậy làm sao bạn chọn được phương án giải quyết phù hợp cho vấn đề của con bạn?

Nghiên cứu khoa học cho biết những giá trị, tin tưởng, bài học, kinh nghiệm dạy con mà cha mẹ dạy cho chúng ta phần lớn là lặp lại chính những gì cha mẹ ta đã nhận được từ ông bà ta. Những tin tưởng và kinh nghiệm dạy con được truyền từ đời này sang đời khác, khiến hình thành văn hóa dạy con trong gia đình và xã hội. Chúng ta hấp thụ văn hóa ấy từ nhỏ và dần hình thành tư duy mặc định với những hành xử theo bản năng khi chúng ta dạy con mình.

Triết lý giáo dục “học ăn, học nói, học gói, học mở” vẫn còn giá trị với thời gian, còn triết lý “thương cho roi cho vọt” đã không còn phù hợp vì khoa học đã chứng minh rằng dùng roi vọt để rèn kỷ luật cho trẻ sẽ gây nhiều hệ lụy xấu đến sự phát triển tâm sinh lý của trẻ và ảnh hưởng dài hạn đến chất lượng cuộc sống trẻ sau này.

Đã có nhiều nghiên cứu khoa học trong hơn nửa thế kỷ qua về sự phát triển của trẻ em, về sự ảnh hưởng của phong cách dạy con lên sự trưởng thành của trẻ em. Do đó, khi đứng trước nhiều lựa chọn về phương pháp dạy con, chúng ta có thể dựa vào các nền tảng khoa học để chọn được phương pháp phù hợp nhất với con mình.

Những nguy cơ đang rình rập con trẻ

Những thay đổi trong môi trường sống như nói trên đã và đang hình thành thế hệ trẻ với những tính cách và một số biểu hiện đáng lo ngại cho các bậc phụ huynh ở mọi nơi trên thế giới chứ không riêng gì phụ huynh Việt Nam. Cụ thể:

Thiếu ngủ, kém tập trung

Nhiều trẻ em ngày nay đang bị quá tải thông tin và thiếu ngủ trầm trọng vì dành quá nhiều thời gian dùng điện thoại thông minh và tiêu thụ những thông tin từ thế giới mạng. Một lý do khác khiến trẻ em Việt Nam thiếu ngủ chính là lịch học dày đặc và quá nhiều bài tập phải làm.

Theo nghiên cứu khoa học, mỗi ngày trẻ em dưới sáu tuổi cần ngủ từ 11-13 tiếng, dưới 11 tuổi cần ngủ 10-11 tiếng, dưới 18 tuổi cần ngủ 9-10 tiếng. Trẻ ngủ thiếu hai tiếng thì não bộ cũng như thể chất hoạt động như một người có lượng cồn 0.05 trong máu (tức như người vừa uống hai lon bia), do đó độ tập trung cũng như khả năng duy trì tập trung của giới trẻ ngày nay càng giảm. Điều này đưa đến một số hệ lụy về sức khỏe, khả năng nhận thức cũng như hành vi chấp nhận rủi ro.

Thiếu kiên trì

Trong thời đại Cách mạng công nghệ 4.0, nhiều bạn trẻ đang sống trong thế giới ảo nhiều hơn là thế giới thực. Trong thế giới ảo, ta chỉ cần tap/click là nhanh chóng có câu trả lời cho vấn đề nào đó, do đó không đòi hỏi ta có tính kiên trì và sự cố gắng như trong đời thực.

Thế giới ảo đang cướp đi của nhiều trẻ em cơ hội có những trải nghiệm thực tế, đối diện với những khó khăn thật sự để học hỏi, rèn luyện tính kiên trì.

Không biết mình là ai, chẳng rõ mình muốn gì

Từ khi học mầm non đến trung học phổ thông, vì không có nhiều hoạt động khác ngoài giờ học nên trẻ em không có nhiều cơ hội và thời gian để tìm hiểu mình là ai, mình muốn gì. Trẻ em ngày nay hầu như chỉ biết học, và học là... để thi.

Giới trẻ đang thiếu vắng cơ hội định vị giá trị bản thân và định hướng tương lai. Điều này dẫn đến việc trẻ có thể sẽ chọn sai ngành nghề khi vào đại học, thất nghiệp sau khi ra trường. Đây là những vấn đề được báo chí Việt Nam thường xuyên nhắc đến.

Mất cân bằng trong phát triển tâm sinh lý

Khi phải chịu áp lực học tập, quá tải thông tin, dễ dàng tiếp cận những thông tin khiêu dâm và bạo lực từ thế giới mạng, thiếu thời gian và không gian để sinh hoạt lành mạnh,... nhiều bạn trẻ ngày nay có nguy cơ trở nên vô cảm với cuộc sống, dễ quan hệ tình dục sớm, tìm đến các chất gây nghiện như rượu, ma túy, dễ bị trầm cảm và thậm chí có thể tự hủy hoại bản thân.

Tỷ lệ trẻ vị thành niên ở Việt Nam mắc bệnh trầm cảm ngày càng tăng. Kết quả nghiên cứu năm 2018 của Bệnh viện Tâm thần Mai Hương (Hà Nội) với trên 1.200 học sinh tiểu học và trung học cơ sở ở Hà Nội thì có hơn 19% học sinh có vấn đề sức khỏe tâm thần chung. Trong số các ca tự sát có 10% ở lứa tuổi từ 10-17.

Kết quả một khảo sát khác về hành vi tự hủy hoại bản thân do Đại học Sư phạm TP.HCM thực hiện vào năm 2018 với hơn 1.000 học sinh từ các trường trung học cơ sở ở TP.HCM và Bình Dương cho thấy: 61,6% học sinh có hành vi bỏ bê bản thân, 38,4% suy nghĩ bi quan về cuộc sống, 26,7% học sinh (tức hơn 1/5 tổng số học sinh được khảo sát) có trên hai biểu hiện cho thấy các em có xu hướng tự hủy hoại bản thân.

Thống kê cho thấy học sinh có dấu hiệu tự hủy hoại bản thân có xu hướng tập trung ở học sinh giỏi, khá và trung bình. Nghiên cứu sàng lọc được 280 học sinh có dấu hiệu thực hiện hành vi tự hủy hoại bản thân. Về kết quả học tập, có tới 35% học sinh giỏi, 39% học sinh khá, 18% học sinh trung bình, 6% học sinh yếu và 1% học sinh kém. Nguyên nhân chủ yếu của trầm cảm là do những tác động trong cuộc sống, trong đó có học hành, thi cử. Đây thật sự là hiện tượng đáng báo động!

Có nguy cơ béo phì

Thời gian cũng như không gian cho trẻ em hoạt động thể thao ngày càng ít, trong khi đó mức tiêu thụ thức ăn nhanh giàu calo thì ngày càng gia tăng. Theo báo cáo của Hội Dinh dưỡng Việt Nam năm 2017, thừa cân, béo phì từ trẻ em tuổi tiền học đường và học đường đến tuổi trưởng thành đang gia tăng ở Việt Nam, nhất là ở các thành phố lớn. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ dưới năm tuổi ở TP.HCM đã gia tăng gấp ba lần trong hơn 10 năm qua (từ 3,7% lên 11,5%), ở học sinh phổ thông cũng tăng gấp đôi (từ 11,6% lên 21,9%).

Báo cáo đưa ra cảnh báo béo phì ở trẻ em lứa tuổi học đường sẽ làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mãn tính không lây và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe khi trưởng thành.

Nếu ngày mai bạn mất, bạn mong gì cho con?

Trước khi bắt đầu sản xuất một sản phẩm nào đó, chúng ta cần hình dung được sản phẩm ấy có hình dạng thế nào, hoạt động ra sao, rồi sau đó mới phân tích yêu cầu của sản phẩm, các giới hạn trong sản xuất để đưa ra các quyết định quan trọng về quy trình, vật liệu xây dựng,...

Tôi nghĩ dạy con cũng thế. Trước khi quyết định dạy con điều gì và dạy như thế nào, cha mẹ cần trả lời được câu hỏi: “Mình muốn con trở thành người như thế nào?”. Từ khi mới có con, tôi đã suy nghĩ về câu hỏi này trong suốt thời gian dài, suy ngẫm về những bài học trải nghiệm cuộc sống của chính mình trong quá khứ nhưng cảm thấy câu hỏi ấy vẫn quá mông lung.

Rồi một hôm tôi nhận ra có một câu hỏi quan trọng hơn cần được trả lời trước, như nhà triết học Plato từng nói: “Câu hỏi đúng thường quan trọng hơn câu trả lời đúng” là thế. Đó chính là câu hỏi:

Nếu ngày mai bạn mất, bạn mong muốn gì cho con mình?

Trong tất cả những gì tôi có thể mong ước, tôi chỉ mong con mình có cuộc sống hạnh phúc. Thế thôi.

Cách đây vài năm, tôi đã thực hiện một thăm dò ý kiến trên trang Facebook cá nhân bằng chính câu hỏi này:

Nếu ngày mai bạn mất, bạn mong muốn gì cho con mình?

a. Sống hạnh phúc.

b. Có cuộc sống sung túc với tiền tài, danh vọng và quyền lực.

Hơn 95% người tham gia khảo sát chọn câu trả lời a. Sống hạnh phúc.

Tất nhiên, nếu bạn muốn con mình trở thành người giàu có, danh tiếng và quyền lực thì bạn sẽ có những câu trả lời riêng cho những câu hỏi như bạn muốn con mình trở thành người như thế nào, bạn muốn dạy con điều gì và dạy như thế nào.

Nhờ câu trả lời a. Sống hạnh phúc mà câu hỏi “Bạn muốn con mình trở thành người như thế nào?” có thể được “nâng cấp” lên một câu hỏi khác có tính khoa học hơn: “Ta cần gì để sống hạnh phúc ở thời đại số?”.

Thời nay, ta cần gì để sống hạnh phúc?

Nhiều bạn có thể nghĩ rằng câu trả lời cho câu hỏi trên khá đơn giản: “Người hạnh phúc là người tự do!”. Nhưng câu trả lời này rất mông lung vì có quá nhiều khía cạnh trong cuộc sống để nói về vấn đề tự do và ai sẽ trả cái giá cho sự tự do ấy? Trong môi trường sống đang thay đổi nhanh chóng do công nghệ, thật không hề đơn giản để có một cuộc sống hạnh phúc.

Từ những trải nghiệm sống cá nhân, những kiến thức từ các nghiên cứu khoa học về phát triển cá nhân và nhu cầu phát triển nguồn nhân lực trong thời Cách mạng công nghệ 4.0, tôi đúc kết được rằng để có cuộc sống hạnh phúc ở thời đại số, con người cần có một số tính cách, kỹ năng và cơ hội sau:

◆ Kỹ năng: độc lập trong suy nghĩ, hành động và trong cuộc sống, có khả năng thích nghi với những thay đổi trong môi trường sống.

◆ Tính cách: tư duy cầu tiến (growth mindset), ham học hỏi, kiên trì, sáng tạo và có khả năng kháng bại.

◆ Nhân cách: sống trung thực, có khả năng thấu cảm và có ý thức cộng đồng, sống làm người có giá trị với chính bản thân, gia đình, cộng đồng và xã hội.

◆ Cơ hội: có cơ hội sống với đam mê và phát huy được tiềm năng của bản thân.

Nói cách khác, để có cuộc sống hạnh phúc, con người cần được phát triển toàn diện từ kỹ năng, nhân cách đến kiến thức chuyên môn, cần biết sống làm người có giá trị với bản thân, gia đình, cộng đồng và xã hội. Một khi tổ chức và xã hội công nhận những giá trị ấy, những thành công về mặt vật chất, danh vọng và quyền lực tự nhiên sẽ đến với bạn.

PHẦN 2TÔI ĐÃ ĐƯỢC DẠY DỖ NHƯ THẾ

“Khi cha mẹ làm nhiều điều cho con thì con sẽ không làm gì nhiều cho chính mình.”

— Elbert Hubbard

Cách “uốn tre từ thuở còn măng” của ông nội

Năm tôi ba tuổi, bà nội vào Sài Gòn với mục đích là đem anh trai tôi (cháu đích tôn, lúc ấy năm tuổi) về Bồng Sơn (Bình Định) để ông nội nuôi dưỡng, nhưng anh tôi không chịu đi và mẹ tôi cũng không muốn xa con trai trưởng. Chỉ vì câu nói “Con sinh ra ở Bình Định nên con sẽ về Bình Định” của tôi mà bà nội có cơ hội đưa một đứa cháu nội trai về quê theo ước nguyện của ông nội.

Tôi ngồi trên chiếc xe đạp ôm với bà nội, đi từ Bồng Sơn về nhà nội cách đó vài cây số về hướng Trung Lương. Chiếc xe đạp ôm có cái ghế nhỏ ở thanh ngang để tôi ngồi phía trước còn bà nội ngồi phía sau. Xe băng qua hết vườn dừa này đến vườn dừa khác, khiến đứa trẻ ba tuổi là tôi vốn quen sống trong thành phố phải ngạc nhiên và ấn tượng mạnh.

Về đến nhà ông bà nội, tôi ngồi ở bậc thềm trước ngôi nhà ngói ba gian rộng rãi nhìn ra sông Lại Giang, nơi có những hàng dừa cao. Lát sau, tôi thấy một ông già cao to, đầu trọc, bận áo dài nâu đi bộ từ cổng vào, một tay dắt xe đạp, một tay cầm cái túi vải nâu. Ông nhìn tôi với ánh mắt nhân hậu, môi nở nụ cười tươi. Dựng xe xong, ông lại ngồi bên tôi, ân cần hỏi:

– Con đi xe có mệt không? Con có đói không? Ông đi cúng có đem về ít bánh và xôi cho con đây!

Lần đầu tiên tôi được ăn xôi dừa Bình Định và bánh thửng¹. Ôi, sao ngon quá chừng! Đó là những ký ức đầu tiên với ông nội mà tôi còn nhớ rõ đến hôm nay.

¹. Bánh thửng hay còn gọi là bánh thuẫn, làm từ bột bình tinh và trứng gà.

Ông nội năm ấy đã ngoài 70 tuổi, tu tại gia, thỉnh thoảng làm thầy tụng thầy cúng, còn phần lớn thời gian thì làm vườn. Cuộc sống của tôi ở nhà ông bà nội rất bình an. Hằng ngày, bà nội đi buôn từ sáng sớm đến tận chiều tối mới về nhà nên tôi không có nhiều thời gian bên bà, trừ những ngày giỗ hoặc dịp Tết nhất. Tôi đi học một buổi, thường không có bài tập về nhà nên thời gian còn lại trong ngày tôi tha hồ rong chơi trong vườn, canh trứng chim nở, leo trèo mấy cây ăn trái nhỏ như ổi, xoài, mít hoặc chơi với dế, kỳ đà, kỳ nhông.

Chiều chiều, sau khi ăn cơm xong, ông nội thường nằm trên chiếc võng trước nhà nghe tin tức đài BBC, tôi thường ngồi trên bụng ông. Khi lớn lên một chút, tôi ngồi trên chiếc ghế đẩu nhỏ, vừa nghe đài ké vừa bóp tay cho nội.

Nghe xong tin tức, ông nội thường nói chuyện với tôi, hết kể chuyện thời xưa của gia đình đến chuyện trong ngày của nội, rồi chuyển sang hỏi chuyện trong ngày của tôi. Có điều đặc biệt là ông nội thường hay đặt những câu hỏi như: “Tại sao con nghĩ vậy?”, “Con nghĩ gì khi người ta nói thế/ làm thế?”, “Con nghĩ người ta nói thế có đúng không?”,... Nói chung, khi nói chuyện với tôi, ông nội rất hay hỏi tôi những câu ấy như thể muốn biết rõ những suy nghĩ trong đầu tôi. Ông nội còn hay đặt vấn đề để hướng suy nghĩ của tôi theo một ý nào đó hoặc muốn tôi suy nghĩ sâu hơn ý nào đó.

Trong nhà chỉ có ông nội nói chuyện với tôi theo cách ấy. Đôi lúc ông nội còn giả đò ngốc nghếch để tôi chỉ ông làm việc gì đó hoặc giải thích ông nghe điều gì đó. Tôi còn nhớ rõ nét mặt tủm tỉm cười khoái chí của ông những lúc như thế, vẻ như rất hài lòng khi được tôi “giải ngốc” cho.

Tôi thường ngồi cạnh ông nội khi ăn cơm và cả những lần đi ăn giỗ. Là trẻ con nên khi thấy món nào ngon, tôi hay gắp liên tục, thế là được ông nội nhắc ngay: “Ăn phải biết chừa phần cho người khác!”. Ông còn dạy tôi nhiều “nết ăn” khác như ăn từ tốn thôi, đừng phát ra tiếng nhóp nhép, “Ăn coi nồi ngồi coi hướng”, “Miếng ăn là miếng tồi tàn/ Mất ăn một miếng lộn gan lên đầu”, “Ăn để sống chứ không phải sống để ăn”,... Những năm đầu sống với ông nội, tôi được ông nội nhắc hoài chuyện ăn.

Không chỉ dạy “học ăn”, ông nội còn dạy tôi “học nói”, rằng khi nói chuyện với người lớn thì phải có từ “Dạ” mở đầu câu, rằng “Đi thưa về trình” là chuyện mỗi ngày phải làm trước khi đi học và vừa về đến nhà.

Mỗi lần nói chuyện với ông nội, tôi thường được ông chỉnh sửa cho cách nói, rằng cùng một nội dung nhưng phải biết lựa lời mà nói. Nhiều người bảo ông nội là “Ông già khó tính với con cháu!”, nhưng với tôi, ông nội nghiêm khắc nhưng dịu dàng nhắc nhở chứ không hề la mắng hay đánh đập nên tôi không có một ký ức xấu nào về việc ông dạy cháu.

Mỗi tối trước khi đi ngủ, ông nội thường tụng kinh khoảng một tiếng. Ông ngồi trước bàn thờ Phật, một tay lần chuỗi tràng hạt, tay kia gõ mõ. Nhiệm vụ của tôi là ngồi bên cạnh để gõ chuông. Ôi sao kinh Phật có nhiều vần “a”, tôi nghe không hiểu gì cả. Khổ cái thân tôi vì phải để ý từng câu tụng của ông nội để biết khi nào gần hết đoạn kinh thì gõ chuông kịp thời. Tôi hay giễu ông nội rằng: “Nội tụng gì mà nam mô đá ra, tung ra, kéo ra, đạp ra, không ra thì lôi ra... mà con nghe không hiểu gì hết!”.

Mới đầu, tôi thấy việc gõ chuông theo tiếng tụng kinh của ông nội thật khó quá. Ông dứt câu kinh thì chờ tôi gõ chuông, tôi gõ xong ông mới tiếp tục tụng. Sau một thời gian gõ chuông cho ông nội, tôi nhận ra rằng mỗi lần ông nội lên giọng và chậm lại tức là gần hết đoạn kinh, tôi cứ thế mà gõ chuông đúng nhịp.

Không biết ông nội có dụng ý gì không khi bảo tôi gõ chuông, nhưng khi trưởng thành, tôi biết rằng “bài tập gõ chuông” ngày xưa ấy chính là phương pháp giúp tôi tập chánh niệm. Khoa học gần đây chứng minh rằng những hoạt động như thế giúp trẻ em phát triển khả năng tập trung.

Giai đoạn tôi 6-8 tuổi, mỗi sáng sớm cuối tuần, ông nội thường dậy sớm, cắt ít rau dền rồi bó làm hai bó. Một bó rau non có thể luộc chấm mắm nêm, một bó hơi già tí chỉ có thể dùng làm đồ ăn cho gia súc. Tôi đội bó rau già còn ông nội xách bó rau non, hai ông cháu đi bộ ra cái chợ nhỏ gần nhà để bán. Ông nội đứng sau nhắc tôi mời các cô bác đi chợ mua rau.

Những ngày đầu đi bán rau, tôi mắc cỡ lắm. Mỗi lần thấy nhỏ con gái nào đó cỡ tuổi mình đi chợ chung với mẹ nó ngang qua “hàng rau” của tôi là tôi quê điếng người, líu lưỡi không chào mời được gì luôn. Nhưng rồi tôi dần quen với “nghề” bán rau. Có người trong làng đàm tiếu dèm pha ông nội là người keo kiệt, rằng: “Nhà có vườn dừa lớn và căn nhà ngói ba gian rộng như thế mà còn bắt đứa cháu nội phải đi bán từng lọn rau dền kiếm vài xu!”, “Hai bó rau dền không đáng bao nhiêu tiền mà làm khổ đứa nhỏ quá!”,... Ông nội thường bỏ ngoài tai những lời ấy, hoặc cùng lắm mỉm cười và trả lời: “Nếu anh/chị tội nghiệp cháu thì mua rau cho cháu đi!”.

Về sau, tôi một mình mang rau ông nội đã cắt sẵn ra chợ bán, ông nội không còn đi cùng nữa. Ông cũng không bao giờ giải thích lý do ông để tôi đi bán rau với bất kỳ ai, kể cả người trong nhà. Tôi không nhớ rõ lắm khi nào ông nội không còn bảo tôi đi bán rau nữa. Mãi sau này, khi đã trưởng thành, tôi mới hiểu những bài học ông nội thầm lặng dạy tôi thông qua công việc đầu đời ấy.

Năm 1972, khi tôi mới 11 tuổi, ba mẹ và anh em tôi lúc ấy đang sống ở Quy Nhơn (Bình Đình). Ba tôi trong một chuyến đi công tác ở Sài Gòn bị té đập đầu vào ghế và đông mạch máu não nên bị liệt nửa người, phải điều trị ở Bệnh viện Chợ Rẫy. Năm ấy cũng là năm chiến tranh dữ dội ở miền Trung, thế nên sau khi ba bị liệt, mẹ đưa các anh em tôi vào Sài Gòn sống với gia đình ông ngoại ở cạnh chợ Gò Vấp để mẹ tiện chăm lo ba.

Cuộc sống của tôi hoàn toàn sang trang mới ở một môi trường sống mới. Ngày ngày khoảng 6 giờ sáng, tôi bưng thùng thuốc lá ra bán cho các bác đi buôn, các chú chạy lam, xe ôm, xe thồ, xích lô, xe ba bánh,... ở bến xe lam cạnh chợ Gò Vấp. Đến gần 8 giờ sáng, mẹ sẽ ra coi thùng thuốc lá thế tôi để tôi đi học. Buổi trưa, tôi đi học về thì tiếp tục bán thuốc lá đến 10 giờ khuya, còn mẹ vào bệnh viện lo cho ba. Ngày cuối tuần, tôi sẽ bán thuốc lá từ sáng đến tối.

Cuộc sống của tôi cứ thế trôi qua, hết ở trường thì ở bến xe. Tại bến xe, tôi tiếp xúc với đủ loại người, đa số là dân buôn và người lao động. Phong cách ứng xử, nói năng của họ hầu như ngược lại với những gì tôi được ông nội dạy dỗ. Nhiều người cư xử thô lỗ, một câu nói có thể đệm hai ba tiếng chửi thề “Đ.M.”.

Dù tiếp xúc với những người này hằng ngày suốt nhiều năm trời nhưng tôi chưa từng chửi thề. Cũng nhờ tôi nói năng và cư xử lễ phép nên nhiều cô bác thương và trở thành khách hàng quen thuộc. Dù bán thuốc lá nhưng tôi chưa hề biết hút thuốc.

Lúc ấy, tôi có một người bạn thân cùng lứa tuổi, cậu ta bán mì gõ, là con của một cô đĩ ở ngã năm Chuồng Chó gần chợ Gò Vấp lúc bấy giờ. Mỗi tối, cậu ta hay để dành hai tô mì cuối cùng rồi đẩy xe mì lại nơi tôi bán thuốc lá. Hai đứa xì xụp ăn mì, tán chuyện trên trời dưới đất đến gần khuya.

Cũng nhờ người bạn thân này mà tôi hiểu biết khá nhiều về chuyện người lớn dù tuổi còn rất trẻ. Cậu ta hay rủ tôi đến chỗ cậu ta ở cho biết, còn bảo ở đó vui lắm. Dù đang bước vào tuổi dậy thì với nhiều tò mò về giới tính nhưng trong thâm tâm, tôi biết mình không nên lui tới nơi ấy, thế nên tôi từ chối. Tôi chưa hề đến nhà thằng bạn thân ấy một lần.

Năm tôi 16 tuổi, thành phố có chính sách di tản dân ra vùng kinh tế mới. Ba mẹ tôi quyết định mua hai con trâu và một miếng ruộng nhỏ ở Lái Thiêu (Bình Dương) gần quê ngoại. Tôi về đó lo cho bốn em nhỏ, còn mẹ ở lại Sài Gòn lo thuốc men cho ba. Thời gian ở Lái Thiêu, khi không phải đi học thì tôi đi cày mướn, làm ruộng thuê hoặc làm ruộng nhà để phụ giúp gia đình và chăm lo mấy em. Tôi hoàn toàn tự do quyết định sử dụng thời gian của mình và cả số tiền do mình làm ra.

Đến đầu năm 17 tuổi, tôi có người yêu, bắt đầu trải qua các cung bậc của tình yêu tuổi trẻ. Ngoài thời gian làm việc kiếm tiền phụ giúp gia đình, phần thời gian còn lại tôi chỉ lo yêu, chẳng mấy đầu tư cho việc học. Tôi là người lớn nhất trong nhà lúc ấy nên chẳng ai quản lý thời gian của tôi. Tôi duy trì chuyện học hành chỉ vì lời khuyên của ba: “Cho dù ở hoàn cảnh nào cũng đừng bỏ học con nhé! Học sẽ giúp con thoát nghèo”, nhưng tôi không có động lực để học vì lúc ấy không thấy được giải pháp thoát nghèo như thế nào.

Học lực của tôi ở hầu hết các lớp thường là trung bình. Lúc sống với ông nội ở Bình Định, tôi được chú Út chỉ thêm môn Toán những khi chú rảnh nên tôi học Toán khá hơn các môn khác một tí. Có lẽ vì hoàn cảnh gia đình nên tôi không có nhiều thời gian học hành, cũng có thể vì không được gia đình khuyến khích học tập nên tôi chưa có động cơ học mạnh mẽ.

Mãi đến khi học lớp 12 ở trường Trung học phổ thông Lái Thiêu, tôi được thầy Đỗ là giáo viên dạy Toán “phát hiện” tôi có tư duy suy luận tốt. Thầy khuyến khích tôi tham gia thi giải Toán toàn tỉnh. Đây chính là bước ngoặt cho con đường học vấn của tôi.

Hằng đêm, sau những giờ làm việc ngoài đồng, khi các em đã được ăn uống đầy đủ và đi ngủ, tôi ngồi bên chiếc đèn dầu học bài và thức thật khuya đọc những cuốn sách Toán thầy Đỗ cho mượn. Rồi tôi bắt đầu nghĩ nhiều về tương lai, hoài bão của mình. Tôi quyết định đây là lúc mình cần tập trung học hành. Thế là tôi nói với bạn gái rằng tôi không muốn cô ấy tới thăm tôi thường xuyên nữa, rằng sắp tới tôi cũng sẽ không có nhiều thời gian đi chơi với cô ấy. Tôi đã tìm được động lực học cho chính mình chứ không phải từ bất kỳ áp lực nào hay phần thưởng to tát nào từ gia đình hay bên ngoài.

Tôi thật sự bước chân ra đời từ năm 11 tuổi. Môi trường sống của tôi lúc ấy có nhiều cám dỗ, nhiều thói hư tật xấu của những người lớn xung quanh có thể ảnh hưởng đến con trẻ. Thêm nữa, tôi được tự do quyết định tất cả hoạt động của mình, tức chẳng có một áp lực nào ngăn cản ảnh hưởng của những cám dỗ ấy lên tôi. Thế thì tại sao tôi “gần mực” lại không “đen”?

Kể cả khi qua Mỹ lúc 19 tuổi, tôi cũng có toàn quyền quyết định đường đời của mình, nhiều bạn bè cùng hoàn cảnh, cùng tuổi với tôi đã chọn con đường sống dễ dãi, thoải mái, riêng tôi chọn theo đuổi con đường học hành cực nhọc. Tại sao tôi chọn lối ấy? Điều gì giúp tôi có những nhận thức và rồi đi đến những quyết định ảnh hưởng cả cuộc đời mình?

Sau nhiều năm suy ngẫm về những câu hỏi trên, tôi hiểu ra rằng khi rời Bồng Sơn (Bình Định), tính cách và tư duy của tôi đã hình thành nhờ cách dạy dỗ của ông nội.

Những điều quý giá tôi học được từ phong cách dạy trẻ của ông nội tôi:

✦ Dạy con từ thuở con còn ngây thơ: đến 10 tuổi, trẻ có thể đã hình thành phần lớn tính cách, tư duy và nhận thức về giá trị bản thân, đạo đức xã hội.

✦ Đặt câu hỏi để trẻ phải suy nghĩ và giải thích điều chúng suy nghĩ: rất ít cha mẹ làm điều này nhưng chính chúng là chìa khóa khai phóng nhận thức và tư duy của trẻ theo hướng tích cực.

✦ Dịu dàng chia sẻ và khuyên răn trẻ: đây là phương pháp dạy con không để lại một ký ức hay ấn tượng xấu nào trong tâm trí trẻ, từ đó không ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của trẻ sau này.

✦ Chú trọng rèn luyện cho trẻ những kỹ năng sống cần thiết: ông nội bảo tôi đi bán rau dền chính là dạy tôi kỹ năng sinh tồn. Nếu không được ông dạy buôn bán từ nhỏ thì có lẽ lúc vào Sài Gòn, tôi sẽ gặp nhiều khó khăn khi đi bán thuốc lá phụ giúp gia đình.

✦ Trao quyền cho trẻ: ông nội thỉnh thoảng giả đò ngốc nghếch hoặc không biết điều gì đó để mở cơ hội cho tôi phát triển tính tự tin và tự quyết.

✦ Dạy trẻ học ăn, học nói: các giá trị bản thân và tính cách của trẻ được hình thành một phần từ việc học hai điều cơ bản này.

“Bay càng cao thì con sẽ thấy được càng xa”

Mẹ tôi rất hiền và đảm đang. Khi về lại Sài Gòn, tôi không có nhiều thời gian tiếp xúc với mẹ vì mẹ phải vào nhà thương lo cho ba. Vào những năm cuối đời của mẹ, tôi bảo lãnh mẹ sang Mỹ để hai mẹ con gần gũi nhau hơn. Tôi vô cùng hạnh phúc khi được tận hưởng tình thương vô bờ bến của mẹ! Có lẽ trong tất cả các anh em, tôi là đứa thiếu vắng tình thương của mẹ nhất.

Ba tôi vốn nghiêm khắc và hơi nóng tính nên khi mấy anh em tôi không nghe lời thì bị “ăn đòn” theo lối dạy con truyền thống “thương cho roi cho vọt” thời bấy giờ. Chỉ riêng tôi là chưa từng bị ba đánh, có lẽ vì tôi thể hiện trách nhiệm với gia đình từ khi ba vừa lâm bệnh.

Ba dạy dỗ tôi chủ yếu bằng cách chia sẻ kinh nghiệm sống và khuyên răn chứ không hề nghiêm khắc và áp đặt như khi dạy dỗ các anh em của tôi. Khác với ông nội, ba không thường hỏi tôi câu “Tại sao con lại nghĩ thế?”. Có lẽ vì ba nghĩ tôi đã lớn nên tôn trọng suy nghĩ của tôi, không muốn tìm hiểu lý do đằng sau những suy nghĩ ấy.

Ba kể rằng thời trẻ, vì không muốn ở quê cưới vợ rồi có con như nhiều trai trẻ trong làng nên ba bỏ nhà ở Bình Định, trốn vào Sài Gòn với hoài bão lớn là học hành, lập nghiệp. Ba vừa học vừa làm để tự nuôi sống bản thân.

Đến khi tôi ra đời, ba mới có tấm bằng Cán sự y tế rồi có việc làm tốt ở Bệnh viện Quy Nhơn (Bình Định). Ba xin lỗi ông nội về chuyện bỏ nhà ra đi và xin ông nội đặt tên cho tôi như một lời tạ lỗi. Ông nội đặt tên cho tôi là Trương Nguyện Thành để đánh dấu cho ước nguyện học hành, lập nghiệp của ba tôi đã được thành công.

Nhưng ba tôi không dừng việc học ở đó. Tuy công việc bận rộn và đã có năm đứa con lúc bấy giờ, ba vẫn theo đuổi chương trình đại học tại chức ngành Luật. Năm ba vào Sài Gòn để bảo vệ luận văn và thi vấn đáp để ra trường thì ba lâm bệnh và bị liệt nửa người, mất khả năng nói trong vài năm. Mãi đến khi tôi 15-16 tuổi, ba mới nói được đôi chút và hơi khó nghe. Tiếc là giai đoạn đó tôi đã về sống ở Lái Thiêu (Bình Dương) nên không có mấy dịp trò chuyện với ba.

Tôi rất hâm mộ tinh thần hiếu học của ba. Chính tấm gương vượt khó học tập ấy đã truyền cảm hứng để tôi lựa chọn theo đuổi con đường học hành gian khổ khi đặt chân đến Mỹ. Vào những năm kinh tế gia đình kiệt quệ, ba thường xuyên khuyên tôi: “Dù gia đình ở hoàn cảnh nào thì con không nên bỏ học vì học là con đường ngắn nhất để thoát nghèo”.

Ba dạy tôi cách sử dụng tam biện luận (kiến thức về luật) để tranh luận với ba về mọi vấn đề. Có lần tôi dùng phương pháp ấy để tranh luận với ba chuyện tôi muốn đi chơi khuya:

“Ba ơi, một người có trách nhiệm thường có khả năng kiểm soát hành vi và cảm xúc nên thường ít khi có vấn đề với pháp luật, đúng không?

Con đã thể hiện tinh thần trách nhiệm với gia đình từ khi ba lâm bệnh.

Ba không cần phải lo lắng việc con đi chơi khuya, cũng không cần phải lo con bị ảnh hưởng bởi bạn bè và có thể có những hành vi không tốt.”

Nhờ cuộc tranh luận ấy cũng như những biểu hiện trưởng thành của tôi mà tôi được ba cho phép đi chơi quá 10 giờ tối, trong khi đó anh tôi dù đã 18 tuổi vẫn phải tuân thủ “giờ giới nghiêm” là 10 giờ tối! Ba chỉ dặn tôi: “Đường khuya nguy hiểm, nhớ cẩn thận con nhé!”.

Chỉ tiếc là tôi không có nhiều thời gian gần gũi ba. Năm 1979 Việt Nam có hai cuộc chiến, phía Nam với Campuchia và phía Bắc với Trung Quốc, nhiều thanh niên được động viên nhập ngũ, tôi không là ngoại lệ. Ba đánh giá tôi có nhiều tiềm năng phát triển từ lần tôi thi học sinh giỏi Toán. Tôi cũng là đứa con duy nhất trong gia đình ba đặt hy vọng sau này có khả năng lo cho các anh em và gia đình. Thế nên ba tìm cách vay mượn tiền vàng để tôi vượt biên cùng đứa em trai 14 tuổi.

Lời cuối cùng ba nói với tôi khi tiễn hai anh em tôi lên thuyền rời Việt Nam vào một ngày cuối tháng 4/1980 là: “Con đã đủ lông đủ cánh rồi, đã đến lúc con đi tìm tương lai cho mình như ba năm xưa. Bay càng cao thì con sẽ thấy được càng xa con nhé!”.

Những bài học dạy con tôi đã học được từ ba:

✦ Khi con bước vào tuổi thanh thiếu niên, cha mẹ hãy cho con không gian và cơ hội để trưởng thành.

✦ Cha mẹ cần tôn trọng suy nghĩ của con, không áp đặt gia quy một cách cứng nhắc mà cho phép con được tranh luận công bằng với cha mẹ trên những gia quy đã đặt ra, cho phép con đàm phán để đạt được điều mình muốn.

✦ Cha mẹ hãy thường xuyên chia sẻ kinh nghiệm sống với con.

✦ Cha mẹ dùng chính cuộc sống của mình để làm gương cho con, truyền cảm hứng cho con noi theo những giá trị và những lựa chọn sống tốt đẹp.

“Anh ơi, tối nay mình ngủ đâu?”

Chúng tôi rời bờ biển Việt Nam trên một chiếc thuyền đánh cá. Thuyền nhỏ nhưng chở tổng cộng đến tận 119 người. Ngày hôm sau, một cơn bão lớn đã lấy đi ba mạng người. Sau gần bốn ngày lênh đênh trên biển, thiếu thốn lương thực và nước uống, chúng tôi được một tàu chiến Mỹ tên Long Beach cứu vớt, đưa vào một cảng ở Thái Lan.

Sau đó, hai anh em tôi và những người cùng đi trên chiếc thuyền định mệnh được đưa đến trại tị nạn Laem Sing thuộc tỉnh Chanthaburi (Thái Lan) vào khoảng bốn giờ chiều.

Sau khi làm xong thủ tục nhập trại và được phát mỗi người một chiếc chiếu nhỏ, một cái mền và tí lương thực, đoàn chúng tôi mỗi người một ngả tỏa đi tìm nơi tạm trú. Trại tị nạn có những túp lều nhỏ dã chiến được dựng bởi những người vượt biên trước, khi gần đi, những người này bán lều lại cho những người mới tới.

Gần sáu giờ chiều, mọi người đã đi hết, chỉ còn lại hai anh em tôi đứng bơ vơ giữa trại, tay ôm mền chiếu và gói hành lý chứa vài bộ đồ. Đứa em trai nắm lấy tay tôi, hỏi:

– Anh ơi, tối nay mình ngủ đâu vậy anh?

Câu hỏi ấy rất đơn giản nhưng lại khiến tôi... cực kỳ sợ hãi (ngay khi viết những dòng chữ này, tức đã gần 40 năm trôi qua kể từ ngày ấy, tôi vẫn còn nhớ rõ cảm xúc sợ hãi lúc ấy).

Có lẽ bạn đọc đang nghĩ rằng với một thanh niên 19 tuổi ra đời từ nhỏ, 11 tuổi đã đi bán thuốc lá, 16 tuổi cày thuê cuốc mướn thì câu hỏi trên không thể làm khó được cậu ấy. Nhưng sự thật là tôi đã run sợ! Nỗi sợ hãi chạy dọc sống lưng tôi. Chúng tôi đang ở nơi hoàn toàn xa lạ, không có tiền trong túi, không cha mẹ hay họ hàng ở bên, không quen biết ai. Câu hỏi của đứa em khiến tôi sững sờ nhận ra cục diện hiện tại: tôi chưa từng phải đối diện một thử thách khốc liệt như thế này!

Tôi run run trả lời em:

– Anh... không biết nữa...

Nhưng rồi tôi vội lấy lại bình tĩnh, nói tiếp:

– Nhưng không sao đâu em à! Người ta sống được thì mình sống được thôi!

Tôi nghĩ trong đầu: “Hai anh em mình đã thoát chết khỏi trận bão dữ dội vừa rồi thì không gì có thể làm khó mình được nữa! Ngày mai mặt trời sẽ lại mọc và mình vẫn sẽ sống”.

Tôi bước ra ngoài hỏi một chú lớn tuổi gần đó:

– Chú có biết những người mới đến mà không có tiền hay người thân thì tối họ thường ngủ ở đâu không?

Chú ấy vừa nói vừa chỉ hướng:

– Ở đây thì ngủ đâu chả được! Nếu hai cháu không có chỗ ngủ thì chờ tối tối lên cái chùa nhỏ trên kia hoặc cái nhà thờ nhỏ bên ni mà ngủ.

Hai anh em lần mò tìm ngôi chùa nhỏ do những người tị nạn xây, kiên nhẫn ngồi đợi ngoài sân đến tận khuya. Khi không còn ai ra vào chùa, hai đứa bèn chui dưới bàn thờ, lót chiếu ngủ. Nhờ ăn được thêm vài trái chuối cúng nên cả hai đỡ đói. Sáng sớm, chúng tôi bò ra ngoài, cuốn mền chiếu rồi đem gửi một người từng đi chung thuyền.

Những ngày ở trại tị nạn, có lúc chúng tôi ngủ ở chùa, có khi ngủ ở nhà thờ, hoặc “ngủ nhờ” ở chòi người quen đi cùng thuyền. Khi không thể ngủ ở tất cả những nơi ấy thì chúng tôi đành ngủ ngoài đường. Những ngày phiêu bạt ấy, tôi thực sự thấm thía ý nghĩa cụm từ “màn trời chiếu đất”.

Hành trang cho con:

Không ai có thể đoán trước chuyện gì xảy ra trong tương lai, thế nên cha mẹ cần chuẩn bị cho con những kỹ năng cần thiết để con chủ động đối diện với những thử thách, sẵn sàng thích nghi với những thay đổi trong môi trường sống khi không có sự hỗ trợ của cha mẹ.

Thái độ quan trọng hơn trình độ

Khi mới qua Minnesota (Mỹ) vào tháng 9/1980, tôi chỉ biết vài từ tiếng Anh đủ để tồn tại như: hungry (đói), drink (uống), food (thức ăn), sleep (ngủ),... Khi ở Việt Nam, tôi chỉ học tiếng Nga thôi.

Vì đã quá tuổi học trung học phổ thông nên tôi được phép dự một năm ở trường trung học để học tiếng Anh. Nhưng tôi sống ở ngôi làng hẻo lánh chỉ chừng trăm người ở Manahga, Minnesota, cái trường gần làng không có lớp tiếng Anh dành riêng cho người nước ngoài (vì trường vốn dĩ không có học sinh người nước ngoài nào!), thế nên tôi được xếp vào lớp thường cho học sinh lớp 12. Tôi bắt đầu những ngày tháng tự “bươn chải” học hành trong lớp học toàn bạn Mỹ (đến hôm nay, tôi chưa từng được học tiếng Anh một cách bài bản, tất cả vốn tiếng Anh của tôi đều do tự học).

Cuối tháng 12 năm ấy, tức sau bốn tháng đến Mỹ, tôi nộp hồ sơ cho một số trường đại học gần nhà. Điểm thi TOEFL trên giấy của tôi chỉ hơn 300 một tí, trong khi người nước ngoài muốn vào đại học thì phải có điểm TOEFL tối thiểu 550. Tôi lại không có học bạ trung học ở Việt Nam bên mình. Thầy cô ở trường trung học nơi tôi đang theo học thì báo rằng không thể đánh giá các môn tôi học trong học kỳ vừa qua vì tiếng Anh của tôi quá kém. Với những “điểm trừ” ấy thì việc tôi nộp hồ sơ xin vào đại học là hành động vô cùng điên rồ, thiếu thực tế trong mắt nhiều người, kể cả đối với thầy hiệu trưởng (bây giờ suy nghĩ lại việc tôi ngày ấy quyết chí học đại học, tôi cũng thấy mình “điên” thật!).

Một hôm, thầy hiệu trưởng gặp và khuyên tôi nên xin việc làm sau khi ra trường. Thầy còn bảo sẽ sẵn sàng giúp tôi có một công việc ở hãng làm thịt gà tây gần trường. Tôi trả lời:

– Cảm ơn thầy đã hiểu hoàn cảnh của em và hứa giúp đỡ, nhưng thưa thầy, để đến được Mỹ, em đã đánh cược chính mạng sống của mình. Suýt chút nữa em đã mất mạng trên biển. Em không nghĩ rằng sự liều lĩnh đó chỉ đáng để đổi lại việc được đứng dây chuyền làm thịt gà tây.

Thầy trố mắt nhìn tôi kinh ngạc rồi chìa tay:

– Chúc em nhiều may mắn! Nếu em cần tôi giúp đỡ gì thì cứ nói!

Tôi cảm ơn rồi bước ra khỏi văn phòng ông.

Và rồi tháng Ba cũng đến – tháng các trường đại học có quyết định tuyển sinh. Chiều chiều, tôi lại chạy ra hộp thư để coi có thư trường đại học gửi cho mình không. Mỗi khi có thư, tôi mừng lắm, lòng tràn trề hy vọng, vội vàng xé toạc phong thư. Rất nhiều lần, tôi đọc thấy những dòng chữ quen thuộc “Thank you for your interest in the university... Unfortunately,...” (Cảm ơn vì bạn đã quan tâm đến trường đại học... Rất tiếc,...). Cái từ “unfortunately” (rất tiếc) đập vào mắt tôi, khiến trái tim tôi như vỡ ra từng mảnh. Tôi không thể nào tiếp tục đọc hết lá thư ấy.

Hết thư này đến thư khác, cái từ ác nghiệt “unfortunately” cứ đánh không thương tiếc vào mặt và tim tôi. Rồi lá thư cuối cùng – lá thư của Đại học North Dakota State (NDSU) – cũng được gửi đến. Tôi cầm nó trong tay, hồi hộp không dám mở vì sợ lại phải đối diện với sự thật phũ phàng quen thuộc. Sau bữa cơm chiều, mẹ nuôi hỏi tôi:

– Why don’t you open the letter to see the result? (Sao con không mở lá thư để coi kết quả?)

Tôi trả lời:

– Con sợ sự thật.

Mẹ đứng dậy, cầm lá thư rồi hỏi:

– Is it ok that I open it? (Mẹ mở thư được chứ?) Tôi chỉ gật đầu. Rồi giọng của mẹ nuôi cất lên:

– Dear Thanh Truong, Thank you... Unfortunately,...

Tôi chỉ nghe được đến cái chữ ác nghiệt “unfortunately” rồi không nghe được gì nữa. Tôi xin phép mẹ lên phòng riêng vì muốn được ở một mình.

Khi bước lên cầu thang, tôi nghe mẹ nuôi nói vọng theo:

– Thanh, it is not the end of the world! (Thành, điều đó không phải là tận thế!)

Không ai vui khi đối diện với thất bại cả. Nhưng nếu ngày ấy tôi để tư duy của kẻ thua cuộc lấn chiếm mình thì có lẽ sẽ không có tôi như ngày hôm nay. Trước mặt tôi lúc ấy dường như chỉ có một lựa chọn, đó là chấp nhận số mạng hẩm hiu, chờ đến hè để đi làm việc ở hãng thịt gà tây như một người bạn Việt Nam có cùng hoàn cảnh với mình. Nhưng tôi thật sự không cam tâm như thế!

Khi ngồi một mình trong phòng riêng gặm nhấm thất bại bị trường từ chối cho học, tôi tự hỏi: “Thành, mày muốn gì trong cuộc sống này? Mày đã liều cái mạng sống của mày trên biển vì cái gì? Mày than thân trách phận thì có giải quyết được điều gì không? Mày không có gia đình hay bà con bên cạnh để nương tựa, thế nên mày phải tự lo cái mạng sống của mày. Trên đời này cái gì cũng có giá của nó. Thế mày có biết cái giá cho điều mày muốn là gì không? Mày có dám chấp nhận trả giá cho nó hay không?”.

Tuần sau đó, tôi tâm sự với các thầy cô về những lá thư từ chối nhập học của các trường đại học. Các thầy cô chia buồn với tôi, tôi đáp: “Đúng là kết quả này nằm ngoài mong đợi của em, nhưng em không có thời gian để buồn. Buồn không giúp được gì mà còn cản trở em đạt được điều em muốn, đó chính là vào đại học”.

Rồi tôi chia sẻ với thầy cô dự định của mình: sau khi ra trường, tôi sẽ chuyển lên thành phố Fargo gần nhà ba mẹ nuôi, nơi ấy có trường Đại học North Dakota State. Tôi sẽ vừa làm vừa học thêm để xin cho được vào trường đại học đó.

Điều tôi cần làm ngay bây giờ là nhanh chóng nâng cao trình độ tiếng Anh. Tôi đến thư viện mượn nhiều sách về tiếng Anh để đọc. Tôi còn nhờ một số thầy cô chỉ bài thêm mỗi khi họ có thời gian. Tôi cố gắng gấp bội so với trước!

Có lẽ các thầy cô cảm động trước thái độ của tôi khi đứng trước thất bại nên đã viết thư cho trường Đại học North Dakota State và đồng loạt ký tên thỉnh cầu “Give this student a chance and you will not regret it” (Hãy cho học sinh này một cơ hội và quý vị sẽ không ân hận bởi điều đó).

Tuần lễ trước khi nghỉ hè, tôi nhận được lá thư từ Đại học North Dakota State thông báo rằng trường đã xét lại hồ sơ của tôi sau khi nhận được thỉnh nguyện thư có nhiều chữ ký của các thầy cô, và trường quyết định chấp nhận cho tôi vào học có điều kiện (admission on probation condition). Điều kiện là trong năm học đầu tiên, tôi phải duy trì điểm trung bình tích lũy 2.5/4.0 (các sinh viên bình thường thì chỉ cần đạt 2.0/4.0), nếu không đạt điểm số này, tôi sẽ tự động bị đuổi học. Cầm lá thư, tôi mừng rơi nước mắt!

Hành trang cho con:

Con thất bại ngày hôm nay không có nghĩa là sẽ thất bại trong tương lai, và càng không có nghĩa con là người thất bại.

Thái độ của con khi đứng trước thất bại vốn dĩ quan trọng hơn trình độ của con, vì chính thái độ mới định nghĩa được con người con.

Thế cha mẹ nên làm gì để giúp con có khả năng kháng bại?

Nội lực quyết định mức độ thành công

Khi mới đến Mỹ, ở gần làng tôi ở có một bạn Việt Nam cũng mới đến và có hoàn cảnh khá giống tôi: cùng độ tuổi với tôi, cũng không có thân nhân nên được một gia đình Mỹ nhận làm con nuôi, cũng chỉ được học trung học một năm tại đúng ngôi trường tôi đang học, cũng được tự do muốn làm gì thì làm như tôi. Tôi và bạn ấy chỉ khác nhau ở chỗ gia đình bạn ấy ở Việt Nam có điều kiện hơn nên trình độ tiếng Anh và học lực của bạn ấy tốt hơn tôi nhiều.

Như đã kể, những tháng đầu tiên tôi đi học tại Mỹ thật khổ vô cùng. Tôi được xếp vào các lớp bình thường cho học sinh lớp 12. Thầy cô giảng bài và trao đổi với học sinh nhanh như gió. Tôi nghe giảng như vịt nghe sấm, không hiểu thầy cô muốn gì, chẳng rõ bài tập về nhà phải làm gì,... Thế là trường sắp xếp cho hai anh em tôi và người bạn Việt Nam kia mỗi người có một tiếng với một giáo viên hỗ trợ cho... người khuyết tật. Em tôi tuổi còn nhỏ nên hòa nhập nhanh hơn, còn bạn ấy thì trình độ tiếng Anh tốt nên học cũng không mấy khó khăn, chỉ có tôi là khổ sở nhất, nói tiếng Anh mà mỏi tay hơn mỏi miệng!

Bạn ấy tâm sự rằng lúc còn ở Sài Gòn, bạn bị cha mẹ ép học quá nên bây giờ chán học rồi, không muốn học hành gì nữa. Bạn chỉ muốn ở nhà người bảo trợ một năm để học thêm tiếng Anh và làm quen với văn hóa Mỹ rồi sau đó sẽ đi làm, mua xe hơi, ra ở riêng cho thoải mái,... Tôi chia sẻ với bạn rằng tôi muốn vào đại học. Bạn ấy bảo: “Mày khùng thật! Mày có biết là nếu vào đại học thì mày phải ‘cày’ thêm bốn năm nữa không? Mày sẽ không có gì cả, không xe hơi, không nhà cửa”. Có lẽ tôi khùng thật.

Sau khi ra trường, bạn ấy thực hiện được kế hoạch mong muốn nhờ được thầy hiệu trưởng tìm giúp một việc làm ở hãng làm thịt gà tây gần trường. Tôi may mắn được nhận vào học dự bị ở Đại học North Dakota State, cách nhà ba mẹ nuôi khoảng ba tiếng lái xe.

Một năm sau, nhân dịp về thăm ba mẹ nuôi và em trai, tôi có ghé thăm bạn ấy. Bạn khoe rằng bạn đã ra ở riêng, có dàn máy hát xịn, mua được chiếc xe hơi thể thao cũ,... Tôi chia sẻ với bạn rằng mình đã được trường Đại học North Dakota State chính thức nhận vào học và xóa bỏ điều kiện về việc duy trì điểm trung bình tích lũy.

Bốn năm sau, tôi lại ghé thăm bạn ấy. Bạn vẫn làm ở chỗ cũ. Bạn rất vui vẻ, khoe đã có căn hộ, vừa có xe hơi mới,... Tôi chia sẻ với bạn rằng tôi mới tốt nghiệp cử nhân và chuẩn bị học cao học. Bạn hơi chạnh lòng một tí rồi chúc mừng tôi. Tôi cười bảo: “Sau bốn năm, mày đã có xe hơi, máy hát, có căn hộ, có cuộc sống sung sướng như mày mong muốn, còn tao chỉ có một thùng sách cũ, một giỏ đồ cũ, vài trăm bạc trong túi và một tờ giấy để treo tường”.

Thật ra, khi mới vào đại học, tôi không biết mình nên học ngành gì, sau khi ra trường mình sẽ làm gì, tôi chỉ biết cần “học để thoát nghèo” như lời khuyên của ba. Tôi chọn ngành theo khả năng hiểu biết tiếng Anh của mình. Toán ít dùng tiếng Anh nhất nhưng lúc ấy tôi cho rằng Toán hơi khô khan nên đã chọn học Lý.

Vì cần có việc làm để trang trải cuộc sống nên ngay từ năm nhất đại học, tôi đã nói chuyện với nhiều thầy dạy Lý để tìm công việc ở phòng thí nghiệm nhưng không ai nhận một đứa sinh viên năm nhất không có kinh nghiệm như tôi cả. May là có một thầy dạy Hóa nhận tôi vào làm việc ở phòng thí nghiệm của ông, thế là tôi chuyển sang học Hóa luôn!

Khi làm việc trong phòng thí nghiệm này, tôi khám phá ra mình rất thích làm nghiên cứu khoa học. Nhưng muốn nghiên cứu khoa học tốt thì phải học tiến sĩ. Thế là tôi ao ước được học cao học và quyết tâm theo đuổi ước mơ này. Vậy là tôi đã sống và học tập đúng như lời khuyên cuối cùng từ ba khi tôi rời Việt Nam: “Bay càng cao thì con sẽ thấy được càng xa”.

Sau 10 năm kể từ ngày đặt chân lên đất Mỹ, tôi cầm tấm bằng tiến sĩ Hóa học và nhận học bổng từ Quỹ Khoa học Quốc gia (National Science Foundation) cho những tiến sĩ mới ra trường có nhiều tiềm năng nhất để nghiên cứu hậu tiến sĩ. Tôi về thăm ba mẹ nuôi trước khi dời đi tiểu bang khác, sẵn tiện ghé thăm người bạn cũ. Bạn ấy vẫn làm ở hãng thịt gà tây. Bạn than rằng vì nhiều năm đứng làm tám tiếng mỗi ngày, 6-7 ngày mỗi tuần trong phòng lạnh dây chuyền làm thịt gà tây nên các khớp tay và chân hay đau nhức. Bạn muốn tìm việc khác nhưng không biết làm gì. Biết tôi mới có bằng tiến sĩ và chuẩn bị dời đi tiểu bang khác để thực tập sau tiến sĩ, bạn nói một cách tiếc rẻ:

– Nếu ngày ấy tao theo mày học đại học thì chắc giờ này không phải đứng móc ruột gà tây hằng ngày rồi...

Tôi nói:

– Ngày ấy tiếng Anh và trình độ học vấn của mày giỏi hơn tao nhiều. Nếu mày muốn học đại học thì tao nghĩ mày không khổ sở như tao đã trải qua.

Ngẫm lại, điểm khởi đầu của bạn ấy tốt hơn tôi nhiều vì có vốn tiếng Anh và kiến thức khá hơn tôi, nhưng sau 10 năm, tôi đã đi khá xa trong khi bạn ấy vẫn dậm chân tại chỗ trên khía cạnh phát triển cá nhân. Điều khác biệt giữa tôi và bạn ấy đó là ý chí bản thân (nội lực) đã thúc đẩy tôi tiến về phía trước và vượt qua những thử thách trên con đường gầy dựng sự nghiệp.

Hành trang cho con:

Các nghiên cứu khoa học cho thấy cả ngoại lực (thí dụ: giải thưởng, tăng lương, thăng chức hay hình phạt nếu không đạt mục tiêu) và nội lực (tự động viên, tự kiềm chế, tính kiên tâm) đều có thể tạo nên động lực giúp con người đạt được những mục tiêu đặt ra. Khi thiếu vắng ngoại lực thì nội lực là yếu tố duy nhất và cần thiết quyết định mức độ thành công của một người.

Các nghiên cứu về phong cách dạy con cho thấy nếu cha mẹ chỉ chú trọng sử dụng ngoại lực, thí dụ như phần thưởng hoặc hình phạt để thúc đẩy con học hành, thì con sẽ không có cơ hội phát triển nội lực. Khi các yếu tố ngoại lực này không còn nữa, trẻ thường có xu hướng dừng phấn đấu.

Vậy cha mẹ có thể giúp con phát triển nội lực bằng cách nào?

Tự kiềm chế: Tính cách quan trọng để thành công

Vào thời điểm cuối thập niên 70 và đầu 80, có khá nhiều đứa trẻ tị nạn Việt Nam không thân nhân được gia đình người Mỹ bảo hộ trong một thời gian ngắn như hai anh em tôi và người bạn gần làng. Đa số các trẻ này sau một thời gian ngắn học tiếng Anh thì sẽ đi làm kiếm sống, chỉ một ít trẻ phấn đấu học nghề và rất ít trẻ cố gắng học lên đại học. Phần lớn những người tị nạn Việt Nam ở thời điểm ấy học lên đại học là thế hệ thứ hai. Vì đi theo cha mẹ hoặc người thân khi định cư ở nước ngoài nên họ may mắn có được sự chăm sóc từ gia đình.

Hầu như ai sau một thời gian dài sống thiếu thốn đều dễ bị cuốn hút bởi cuộc sống vật chất sung túc vốn có thể đạt được không quá khó khăn nơi đất Mỹ. Với vốn tiếng Anh cơ bản, bạn có thể làm việc theo ca ở các nhà máy sản xuất hoặc xưởng lắp ráp, nhận được khoản tiền lương đủ mướn một căn hộ, tậu xe hơi, sắm tivi, mua dàn máy hát xịn,...

Rất khó cưỡng lại sức cuốn hút vật chất ấy, nhất là với những đứa trẻ như tôi, tức không thân nhân, phiêu bạt nơi đất khách quê người, có toàn quyền quyết định cuộc sống của mình, không bị chi phối bởi bất kỳ ý kiến trái chiều nào. Khi đứng trước hai lựa chọn hoặc “sống hưởng thụ” hoặc “sống khổ và tiếp tục phấn đấu”, đa số những đứa trẻ trong hoàn cảnh như tôi ngày ấy không muốn trì hoãn hưởng thụ thêm phút giây nào.

Nếu bạn hỏi rằng vào thời điểm ấy, tôi có bị cuốn hút bởi vật chất không thì câu trả lời là “Có chứ!”. Có lẽ không một đứa con trai nào ở tuổi trưởng thành như tôi ở Mỹ mà không mong muốn có xe hơi cả! Thậm chí đó có thể là điều kiện tiên quyết để có bạn gái vì hầu như không phụ nữ nào ở Mỹ muốn hẹn hò với người đi xe buýt.

Khi tôi ra ngoài sống riêng còn em trai tôi vẫn sống với ba mẹ nuôi, nhiều đêm tôi đối diện với cảm giác cô đơn, nhớ nhà, nhớ gia đình. Những cảm giác ấy khiến tôi mong muốn có một người bạn gái để san sẻ tâm tư, nỗi niềm. Thêm nữa, áp lực kiếm tiền để giúp đỡ gia đình đang sống khổ ở Việt Nam, sức cuốn hút về lựa chọn hướng đến thỏa mãn đời sống vật chất mà một số bạn của tôi đang chọn khiến tôi hằng đêm rơi vào một cuộc chiến nội tâm khốc liệt.

Tôi suy nghĩ: “Trên đời này cái gì cũng có giá của nó. Bây giờ nếu mình có xe hơi thì sẽ phải lo tiền trả bảo hiểm, tiền xăng, rồi mất thời gian lái xe đi chơi, chứ chẳng lẽ có xe hơi chỉ để ngắm?! Mà đi chơi thì chẳng lẽ đi một mình? Thế nên khi có xe hơi thì mình sẽ muốn có bạn gái để đi chơi cùng, và rồi nhiều chi phí khác sẽ phát sinh ngoài tiền xăng xe, bảo hiểm. Như thế thì cuộc sống của mình sẽ chỉ xoay quanh chuyện đi làm để kiếm tiền chi trả cho những nhu cầu vật chất. Không chắc là mình sẽ dư nhiều tiền để giúp đỡ gia đình ở Việt Nam và chắc chắn là mình sẽ không đạt được điều mình ao ước là học xong đại học”.

Lúc ấy, tôi hiểu rõ rằng với tấm bằng kỹ sư hoặc cử nhân thì tiền lương sẽ cao hơn lương lao động tay chân gấp mấy lần. Và nếu học xong đại học thì tôi có thể có cuộc sống riêng tốt hơn, lại vừa có thể giúp đỡ gia đình ở Việt Nam nhiều hơn. Thế nên tôi tự khuyên lấy mình: “Thành ơi, hãy cố gắng chịu khổ và chịu cô đơn thêm vài năm nữa!”.

Trong thời gian học đại học, tôi để dành một phần tiền mượn nhà nước để học để gửi về Việt Nam giúp gia đình, tuy không nhiều nhưng đủ duy trì cuộc sống của cả nhà.

Những lựa chọn này của tôi được giới tâm lý học gọi là “trì hoãn hưởng thụ”.

Về tính trì hoãn hưởng thụ hoặc tự kiềm chế, có một nghiên cứu khoa học rất nổi tiếng có tên Marshmallow Experiment do giáo sư Walter Mischel ở Đại học Stanford thực hiện vào cuối thập niên 1960 với hơn 600 trẻ em từ 4-6 tuổi. Các trẻ em được vào một phòng riêng, không bị chi phối bởi những tiêu khiển khác. Trước mặt mỗi em là một viên kẹo mềm marshmallow vốn được nhiều trẻ em yêu thích. Người làm nghiên cứu nói với các em rằng các em có thể ăn viên kẹo bất kỳ lúc nào, nhưng nếu em nào chờ được 15 phút nữa thì sẽ nhận được thêm một viên kẹo nữa. Nói xong, người làm nghiên cứu rời khỏi phòng bảo là đi lấy thêm kẹo, để lại đám trẻ tự đối diện với cám dỗ ngọt ngào ấy. Nhiều trẻ đã ăn viên kẹo ngay, một số trẻ đã kiên nhẫn đợi để có được viên kẹo thứ hai.

Các nhà nghiên cứu đã theo dõi cuộc sống của các trẻ em này trong một thời gian dài, gần đây nhất là vào năm 2011, khi các trẻ em tham gia thực nghiệm ngày ấy nay đã vào tuổi U60. Kết quả nghiên cứu cho thấy đa số những trẻ em ngày ấy có thể chờ 15 phút để nhận được hai viên kẹo thì đến nay có cuộc sống tốt hơn, trình độ học vấn, sức khỏe và kết quả các đo lường khác cao hơn so với các trẻ em không thể chờ 15 phút.

Các nghiên cứu gần đây cho rằng văn hóa và kinh tế gia đình ảnh hưởng đến tư duy và khả năng trì hoãn hưởng thụ và tính tự kiềm chế. Điều này minh chứng ta có thể có được kỹ năng trì hoãn hưởng thụ và tự kiềm chế nhờ được đào tạo, dạy dỗ chứ không chỉ từ ý chí trời ban.

Ngẫm lại, chính những lời khuyên của ba về “Học để thoát nghèo” và những bài học cuộc sống ông nội đã dạy tôi ngày bé đã giúp tôi chiến thắng trong cuộc chiến nội tâm khốc liệt trong suốt bốn năm học đại học. Đó cũng chính là hành trang quý giá giúp tôi vững vàng trước những cám dỗ vật chất, áp lực kiếm tiền giúp đỡ gia đình, mạnh mẽ đối diện với nỗi cô đơn và mong muốn có bạn gái. Tôi đã giành phần thắng, đã đạt được hoài bão học tập chính là nhờ những hành trang sống ông cha đã trao tặng chứ không phải do ý chí bẩm sinh.

PHẦN 3CHA VOI, MẸ HỔ VÀ NHỮNG CÁCH DẠY CON KHÁC

“Đừng lo lắng khi con không bao giờ nghe lời bạn mà hãy lo rằng lúc nào con cũng quan sát bạn.”

— Robert Fulgrum

Sức ảnh hưởng của môi trường dưỡng dục

Từ đầu thập niên 1960, nhiều nhà tâm lý học khắp thế giới đã thực hiện những nghiên cứu nhằm tìm những minh chứng khoa học về ảnh hưởng của môi trường dưỡng dục và phong cách dạy con lên sự trưởng thành của trẻ em. Các nghiên cứu này sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại như quan sát hoạt động tự nhiên của trẻ em, đánh giá kỹ năng và tâm lý của trẻ em qua các bài thi thực nghiệm, phỏng vấn cha mẹ, tiếp cận các thông tin sức khỏe và học lực của trẻ em, theo dõi quá trình phát triển của trẻ em qua nhiều năm,... Kết quả của các nghiên cứu này được phản biện bởi các chuyên gia trong ngành và đăng trên các tạp chí khoa học quốc tế đáng tin cậy.

Một câu hỏi rất lớn trong tâm lý học thời bấy giờ đó là “Gen hay môi trường dưỡng dục quyết định cuộc đời của một người?”. Để trả lời câu hỏi này, một số nghiên cứu đã được thực hiện trên những trẻ em sinh đôi, sinh ba,... bị tách rời từ khi mới sinh.

Đầu năm 2019, đài truyền hình tin tức Mỹ CNN phát hành phim tài liệu Ba người lạ mặt giống nhau (Three Identical Strangers), nói về ba anh em sinh ba vào năm 1961 gồm Eddy, David và Bobby. Ba người này được nhận nuôi bởi ba gia đình có hoàn cảnh sống khác nhau, cách nhau khoảng 100 dặm, nhưng cả ba gia đình này không hề biết về nhau.

19 năm sau, ba anh em mới tình cờ tìm thấy nhau. Sau đó, họ khám phá ra rằng họ là những nhân vật chính trong một nghiên cứu khoa học được thiết kế khá hoàn hảo bởi hai nhà tâm lý học Peter B. Neubauer và Viola W. Bernard. Thông qua một đơn vị nhận con nuôi, một số trẻ sinh đôi, sinh ba được nuôi bởi những gia đình có địa vị xã hội với phong cách dạy con khác nhau. Các nhà khoa học theo dõi định kỳ quá trình phát triển của các trẻ.

Ba anh em này, một người được nuôi bởi một gia đình lao động phổ thông, một người được nuôi bởi một gia đình trung lưu, một người được nuôi bởi một gia đình trí thức thượng lưu. Mục tiêu của nghiên cứu khoa học là muốn tìm hiểu ảnh hưởng của môi trường sống và phong cách dạy con lên sự trưởng thành của trẻ có gen giống nhau.

Sau khi ba anh em tìm thấy nhau, họ khám phá ra rằng tuy lớn lên từ ba môi trường sống hoàn toàn khác nhau nhưng họ có rất nhiều điểm giống nhau, từ sở thích màu, khẩu vị, thuốc lá, kể cả phụ nữ.

Khi đã có gia đình riêng và va chạm với xã hội, họ dần khám phá những điểm khác biệt giữa ba anh em, nhất là về khía cạnh tâm lý và tư duy, đỉnh điểm là Eddy tự tử vào năm 1995 vì trầm cảm. Sự việc đau lòng này khiến hai người còn lại nhận ra rằng tuy họ giống nhau nhiều điểm nhưng tâm lý của họ rất khác nhau. Eddy lớn lên trong gia đình trí thức thượng lưu, có phong cách dạy con khá nghiêm khắc kiểu như Mẹ Hổ (phong cách Mẹ Hổ sẽ được trình bày kỹ hơn ở phần sau). Tâm lý của Eddy bị ảnh hưởng nặng nề bởi môi trường dưỡng dục ấy.

Dù kết quả nghiên cứu khoa học này chưa hề được công bố và hiện được bảo mật cho đến năm 2066 do vi phạm đạo đức khoa học ngày nay, cuộc sống của ba anh em Eddy, David và Bobby dạy cho chúng ta một bài học quý giá về sức ảnh hưởng của môi trường sống đến sự trưởng thành của trẻ. Ba anh em sinh ba có nhiều điểm giống nhau trong tính cách, sở thích nhưng vì có môi trường dưỡng dục khác nhau nên tư duy, tâm lý và nhận thức khi đối diện thử thách trong cuộc sống của họ hoàn toàn khác nhau.

Có thể hiểu gen như là bản vẽ mẫu, còn môi trường dưỡng dục là vật liệu xây dựng. Những tòa nhà có cùng bản vẽ mẫu trông giống nhau nhưng được xây bằng những vật liệu xây dựng khác nhau thì khả năng đứng vững khi động đất cũng sẽ khác nhau. Điều này minh chứng rằng môi trường dưỡng dục và phong cách dạy con rất quan trọng đối với sự trưởng thành của trẻ.

Bốn phong cách dạy con

Hơn nửa thế kỷ qua, kết quả của những nghiên cứu về ảnh hưởng của phong cách dạy con lên sự trưởng thành của trẻ hình thành một kho kiến thức khoa học phong phú và quý giá. Điều đáng tiếc là những kiến thức này hiện nay vẫn chưa được truyền bá rộng rãi đến công chúng, nhất là công chúng Việt Nam.

Phân loại các phong cách dạy con theo độ quan tâm đến cảm xúc của con và độ nghiêm khắc

Phần lớn các nhà khoa học đồng tình với nhà tâm lý học Diana Baumrind rằng có bốn phong cách dạy con, dựa trên độ nghiêm khắc của cha mẹ và mức quan tâm của cha mẹ đến cảm xúc của con.

Phong cách Độc Đoán, tức cha mẹ đưa những nguyên tắc nghiêm khắc và bắt buộc con phải phục tùng, đặt nặng vấn đề kỷ luật lên trên dưỡng dục, dùng hình phạt để áp đặt con tuân thủ quy củ, không mấy quan tâm đến cảm xúc của con. Chúng ta biết đến phong cách này với cái tên Mẹ Hổ từ cuốn sáchBattle Hymn of the Tiger Mother của tác giả Amy Chua.

Phong cách Dễ Dãi trái ngược với phong cách Độc Đoán. Cha mẹ Dễ Dãi thường quan tâm nhiều đến cảm xúc của con, sẵn sàng bỏ qua việc con vi phạm những quy củ trong gia đình do chính cha mẹ đề ra.

Cân bằng giữa hai phong cách dạy con này là phong cách Dưỡng Dục, tôi gọi phong cách này là Cha Voi. Cha mẹ có phong cách dạy con Cha Voi có những quy củ về hành vi và những mong đợi rất rõ ràng với con. Tuy nhiên, thay vì dùng những hình phạt nghiêm khắc như Mẹ Hổ thì Cha Voi biết lắng nghe suy nghĩ của con, thường dùng cách thuyết phục để con noi gương mình. Phong cách dạy con Mẹ Hổ hay Cha Voi có thể được triển khai bởi cả cha lẫn mẹ.

Cha mẹ theo phong cách Bỏ Rơi hầu như không lo lắng gì cho con cái.

1. Phong cách Độc Đoán (Authoritarian hay Controlling) hay Mẹ Hổ

Cha mẹ có phong cách dạy con Mẹ Hổ thường có những đặc tính sau:

◆ Có những nguyên tắc hay luật lệ nghiêm khắc và tin rằng con cái cần phải tuân theo tuyệt đối.

◆ Hầu như không quan tâm đến cảm xúc của con.

◆ Thường không có lời giải thích cho những luật lệ đề ra và nếu con hỏi tại sao thì chỉ trả lời: “Vì tao là ba/ mẹ mày!”, “Con chỉ cần biết nghe lời, không được hỏi lại!”, “Vì ba/mẹ nói thế!”.

◆ Hầu như không cho con được lựa chọn hoặc quyết định trong trong cuộc sống của chúng.

◆ Thường dùng những biện pháp trừng phạt như đánh đòn, la mắng,... khi con lầm lỗi hoặc không đạt được những yêu cầu cha mẹ đặt ra.

◆ Thường che đậy cảm xúc mềm yếu của mình trước con cái.

◆ Thường xây dựng một khuôn khổ tôn ti trật tự rõ ràng trong gia đình rồi áp đặt mọi người trong nhà vào khuôn khổ ấy.

Phong cách Mẹ Hổ thường được tìm thấy ở những xã hội phong kiến và bảo thủ như ở các nước châu Á và Trung Đông, các cộng đồng thiểu số ở Mỹ có nguồn gốc từ châu Á và Trung Đông. Ít thấy phong cách dạy con Mẹ Hổ ở các nền văn hóa phương Tây.

Tuy nhiên, vài nghiên cứu khoa học gần đây ở các cộng đồng người Mỹ gốc châu Á với phương pháp phân tích chi tiết hơn đã cho thấy chỉ một phần cha mẹ Mỹ gốc châu Á có phong cách Mẹ Hổ, còn phần lớn theo phong cách dạy con Cha Voi (sẽ được mô tả chi tiết ở các trang sau). Hiện chưa thấy nghiên cứu nào đề cập đến việc cha mẹ Mỹ gốc châu Á có thay đổi phong cách dạy con để thích nghi với xã hội và luật pháp Mỹ hay không. Tôi nhận thấy phần lớn cha mẹ gốc châu Á ở Mỹ có thay đổi phong cách dạy con để phù hợp với văn hóa địa phương.

Theo quan sát của riêng tôi, tại Việt Nam, phong cách dạy con Mẹ Hổ thường thấy ở các gia đình gốc miền Trung và Bắc hơn là gia đình gốc miền Nam. Đến nay chưa có một nghiên cứu khoa học nào về phân loại phong cách dạy con ở Việt Nam.

Con của Mẹ Hổ thường có khả năng tự lập và thích nghi với những thay đổi trong môi trường sống kém hơn so với con của các cha mẹ có phong cách dạy con khác. Ngay cả khi đã trưởng thành, con của Mẹ Hổ vẫn thường lệ thuộc vào cha mẹ hoặc người có quyền thế quyết định cho họ, vì từ bé họ đã quen với việc có cha mẹ quyết định hầu hết mọi chuyện cho mình. Con của Mẹ Hổ thường biết vâng lời, ít thích các hoạt động có tính khám phá hoặc có nhiều thử thách.

Khả năng hòa nhập xã hội của con Mẹ Hổ thường kém. Trẻ ít có quan hệ rộng rãi, thường khá nhút nhát và sợ hãi đám đông. Tuy nhiên, trong một số bối cảnh, con của Mẹ Hổ dễ dàng biểu hiện tính hiếu chiến, kém khả năng tập trung và đặc biệt dễ bị trầm cảm, lo lắng hơn so với con em của các cha mẹ có phong cách dạy con Cha Voi hoặc Dễ Dãi. Mức độ hạnh phúc trong cuộc sống của con của Mẹ Hổ cũng kém hơn so với con cái của Cha Voi và cha mẹ Dễ Dãi.

Con của Mẹ Hổ ít khi chấp nhận sự chính đáng về quyền lực của cha mẹ, thường từ chối cơ hội để xây dựng quan hệ gần gũi với cha mẹ. Do đó, khi chống đối, họ có khuynh hướng phạm pháp, phá luật, kể cả dùng chất cấm.

Về mặt sức khỏe tâm thần, con của Mẹ Hổ thường có tính tự trọng thấp hơn con em của cha mẹ có phong cách dạy con Cha Voi hoặc Dễ Dãi. Điều này khiến con của Mẹ Hổ dễ bị trầm cảm, hay lo lắng, có suy nghĩ tự hủy hoại bản thân.

Trong cuộc sống, con của Mẹ Hổ thường tỏ ra bất mãn, đa nghi, không thích các hoạt động xã hội. Họ còn là những người cầu toàn với những chuẩn mực cao. Chính vì thế, khả năng thích nghi với yêu cầu của tình huống phát sinh, thay đổi quan điểm, cân bằng các nhu cầu cạnh tranh, duy trì chuẩn mực hành vi, kiểm soát cảm xúc, suy nghĩ, ứng xử của con Mẹ Hổ thường kém hơn con của Cha Voi.

Về học tập, vì phải chịu áp lực từ cha mẹ nên con của Mẹ Hổ thường biểu hiện khả năng học tập giỏi hơn con của cha mẹ có các phong cách dạy con khác. Con của Mẹ Hổ thường đạt điểm số cao các môn học chính, thường có định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Điều này một phần là do Mẹ Hổ đã quyết định chọn nghề nghiệp cho con.

Tuy nhiên, có một vài nghiên cứu cho rằng con của Mẹ Hổ có khả năng học tập và tính sáng tạo thấp hơn con của Cha Voi. Mặt khác, con của Mẹ Hổ thường tự động viên và phấn đấu học tập do yếu tố ngoại lực (tức phần thưởng hoặc áp lực từ cha mẹ) hơn là nội lực (tức tự động viên hoặc tự hào cá nhân). Khi yếu tố động viên từ bên ngoài không còn nữa thì hiệu quả học tập của con Mẹ Hổ cũng suy giảm. Con của Mẹ Hổ thường tập trung vào kết quả học tập (thí dụ như điểm số) hơn là vào mục tiêu học tập (thí dụ như hiểu biết sâu về vấn đề đang học).

2. Phong cách Dễ Dãi (Permissive hay Permitting)

Hoàn toàn ngược lại với phong cách Mẹ Hổ, cha mẹ Dễ Dãi đặt cảm xúc của con lên trên những quy củ, nguyên tắc đặt ra cho con, do đó sẵn sàng bỏ qua các vi phạm của con. Cha mẹ Dễ Dãi thường có những đặc điểm sau:

◆ Không đưa ra những nguyên tắc hay quy củ yêu cầu con phải tuân theo, nếu có đưa ra thì khi con vi phạm, cha mẹ sẽ sẵn sàng bỏ qua để hòa giải và xoa dịu cảm xúc của con.

◆ Rất khó từ chối đáp ứng những yêu cầu của con, thường tránh đối đầu với con. Cha mẹ Dễ Dãi thường nhầm lẫn giữa “cái con cần” và “cái con muốn”.

◆ Muốn đóng vai trò người bạn của con hơn là vai trò người cha/mẹ quyền lực.

◆ Thường mua chuộc con bằng những món quà hay giải thưởng để con làm theo ý mình.

◆ Ít kiểm soát hành vi của con vì quan niệm rằng con cần không gian riêng và thời gian để phát triển cá nhân và nhân cách.

Phong cách dạy con Dễ Dãi bao gồm phong cách Nuông Chiều hoặc Dung Túng. Cha mẹ Nuông Chiều hoặc Dung Túng thường rất rộng rãi, khoan dung với con. Họ hầu như để cho con hoàn toàn tự do, tự kiểm soát các hành vi, sinh hoạt, không áp đặt một quy luật nào với con.

Tuy cha mẹ Dễ Dãi thường rất quan tâm đến cảm xúc của con nhưng đôi lúc họ cũng có những hình phạt với con khá gay gắt khi cảm thấy bực bội vì mọi chuyện vượt ra ngoài tầm kiểm soát của mình.

Ngoài ra, gần đây khoa học có nêu thêm hai phong cách dạy con khác gọi là Máy Bay Trực Thăng và Máy Cắt Cỏ. Hai phong cách này có đặc thù riêng nhưng có những ảnh hưởng lên sự trưởng thành của con giống với những ảnh hưởng của phong cách dạy con Dễ Dãi.

Cha mẹ Máy Bay Trực Thăng thường quá lo lắng cho an sinh của con, thế nên lúc nào cũng bay quanh đời con như chiếc máy bay trực thăng và sẵn sàng đáp xuống can thiệp vào cuộc sống của con bất kỳ lúc nào, kể cả khi con đã ra trường đại học và có gia đình riêng.

Cha mẹ Máy Cắt Cỏ thường dọn sẵn con đường cho con đi bằng cách dẹp bỏ trước tất cả các chướng ngại vật từ lớn đến nhỏ có thể đem lại phiền muộn, thử thách hay khó khăn gì cho con. Không chỉ giúp đỡ con, cha mẹ Máy Cắt Cỏ còn có khả năng hoàn tất các công việc của con hay ít ra là kiểm tra xem các việc ấy có được hoàn tất theo ý mình không. Hai phong cách dạy con Máy Bay Trực Thăng và Máy Cắt Cỏ có thể tìm thấy ở một số nhỏ gia đình thượng lưu ở Việt Nam, con em của các gia đình này thường được gọi là “cậu ấm cô chiêu”.

Ở Việt Nam, phong cách dạy con Dễ Dãi thường thấy ở những cha mẹ trẻ có thu nhập khá, khá bận rộn với công việc và có ít thời gian dành cho con cái. Họ chọn sự dễ dãi trong cách dạy con, thường mua chuộc con bằng những món quà để phần nào xoa dịu cảm xúc tội lỗi khi không có nhiều thời gian cho con.

Phong cách dạy con Dễ Dãi cũng thường thấy ở những cha mẹ có quá khứ nghèo khó và nay đã có đời sống khá giả. Họ nuông chiều con cái với lý do không muốn con mình sống khổ như mình ngày xưa. Phong cách dạy con Dễ Dãi còn hình thành do ảnh hưởng của văn hóa địa phương, thí dụ như cha mẹ người gốc miền Nam thường ít nghiêm khắc với những quy tắc gia đình, thường dễ dãi với con cái hơn so với cha mẹ các vùng miền khác.

Cha mẹ Dễ Dãi thường không đặt ra những giới hạn để con cái cần tuân thủ nên con họ thường yếu kém về trách nhiệm xã hội, có hành vi chống đối khi phạm pháp và rất dễ bị béo phì. Ngoài ra, con em của cha mẹ Dễ Dãi thường có khuynh hướng tham gia vào những hoạt động nguy hiểm như quan hệ tình dục sớm, uống rượu chè, hút thuốc lá và kể cả sử dụng chất cấm, chất gây nghiện.

Con cái của cha mẹ Dễ Dãi thường sống ích kỷ, kém khả năng kiểm soát cảm xúc, thường hành động theo những xúc động nhất thời, do đó dễ có nguy cơ có những hành vi tự hủy hoại bản thân. Thêm nữa, con cái của cha mẹ Dễ Dãi thường có cảm giác bất an trong cuộc sống.

Về học lực, con cái của cha mẹ Dễ Dãi thường ít có động lực phấn đấu, ít kiên trì, thành tích học ở các môn học chính thường thua kém con của Mẹ Hổ và Cha Voi. Con của cha mẹ Dễ Dãi thường phản kháng, dễ dàng bỏ cuộc trước những thử thách lớn trong học đường và cả cuộc sống.

Một điểm son cho phong cách dạy con Dễ Dãi đó là con của cha mẹ Dễ Dãi thường có tính sáng tạo cao hơn so với con của Mẹ Hổ và Cha Voi.

Khoa học cho rằng sự thiếu vắng những nguyên tắc từ cha mẹ chính là động cơ nuôi dưỡng tính sáng tạo của con trẻ. Tuy nhiên hiện vẫn còn những ý kiến trái chiều về động lực chính để phát triển kỹ năng sáng tạo ở trẻ em.

3. Phong cách Dưỡng Dục (Guiding, Authorative) hay Cha Voi

Cân bằng giữa hai phong cách dạy con Mẹ Hổ và Dễ Dãi chính là phong cách dạy con kiểu Cha Voi. Tên gọi Cha Voi tôi đặt ra dựa trên câu chuyện có thật về voi ở rừng quốc gia Nam Phi đã được nhắc đến trong lời mở đầu cuốn sách này. Tuy gọi là Cha Voi nhưng phong cách dạy con này có thể được áp dụng bởi cả cha lẫn mẹ. Vì nội dung chính của cuốn sách này là phong cách Cha Voi nên tôi sẽ bàn sâu hơn về phong cách này so với các phong cách dạy con khác.

Điểm then chốt trong triết lý dạy con Cha Voi đó là cha mẹ chấp nhận trách nhiệm và bổn phận làm cha mẹ của mình, đó là xây dựng môi trường sống an toàn, ấm áp tình thương, hỗ trợ con phát triển tư duy, kỹ năng và nhân cách cần thiết để con có cuộc sống tự lập, thành công và hạnh phúc khi trưởng thành.

Là người làm giáo dục, tôi cho rằng dạy điều gì và dạy như thế nào cần phải dựa trên một triết lý giáo dục có cơ sở khoa học. Triết lý dạy con Cha Voi dựa trên vài nhận định quan trọng sau:

◆ Tư duy là hệ điều hành của con người. Tư duy được hình thành trước khi trẻ bước vào tuổi thiếu niên. Tư duy giúp con người đưa ra những nhận định trong cuộc sống, từ đó đi đến các quyết định hành động.

◆ Nhân cách quan trọng hơn kiến thức, do đó cần thành nhân trước khi thành danh.

◆ Có thể học kiến thức suốt đời. Hệ thống giáo dục (công lập hay tư thục) phần lớn tập trung phát triển kiến thức cho trẻ em. Khi bắt đầu đi học, trẻ sẽ dành hơn sáu tiếng mỗi ngày để học kiến thức. Do đó, nhiệm vụ của cha mẹ là hỗ trợ con phát triển kỹ năng, tư duy và nhân cách – tức những khía cạnh phát triển con người mà nhà trường chưa tập trung.

Cha Voi đặt ra nguyên tắc và quy củ yêu cầu con phải tuân theo. Tuy nhiên, Cha Voi quan tâm đến cảm xúc của con nên thường không dùng những hình phạt nghiêm khắc để ép con tuân thủ mà biết lắng nghe con. Khi con lầm lỗi, Cha Voi thường dùng cách thuyết phục hoặc khuyên răn con.

Cha Voi, Mẹ Voi thường có những đặc điểm sau:

◆ Có cơ cấu hoạt động cho con trong ngày khá rõ ràng (giờ thức dậy, giờ ăn sáng, giờ ngủ,...), đặt ra những quy củ và nguyên tắc cho con cái trong nhà như “Đang ăn thì không được nói”, “Không mở điện thoại di động trong giờ ăn”, “Đi thưa về trình”,...

◆ Giúp con hiểu rõ những hậu quả khi không tuân thủ những quy củ trên. Tuy nhiên, Cha Mẹ Voi không dùng roi vọt hoặc quát mắng con cái để duy trì quy củ trong gia đình. Hình phạt khi con vi phạm thường là lấy đi một số đặc quyền đặc lợi như giờ chơi game, giờ xem tivi,...

◆ Đồng hành với con và làm gương cho con để con có thể phát triển các kỹ năng và tư duy.

◆ Giúp con hiểu rõ và đồng tình những mong đợi của cha mẹ về hành vi và ứng xử của con.

◆ Có mối quan hệ khá thân mật với con. Thường dành nhiều thời gian cho con. Con của Cha Voi thường thoải mái tâm sự với cha mẹ hầu như mọi điều mà không sợ bị đánh giá, la rầy, trừng phạt.

◆ Cân bằng được nhu cầu can thiệp vào cuộc sống của con, dành cho con không gian riêng tư để con có thể phát triển tính tự lập và ý thức bản thân.

Nhiều nghiên cứu khoa học trong hơn nửa thế kỷ qua đã chứng minh rằng phong cách dạy con như kiểu Cha Voi giúp con em trưởng thành toàn diện, thành công và hạnh phúc trong cuộc sống hơn so với con em thụ hưởng những phong cách dạy con khác. Điều này có thể giải thích bằng mối quan hệ mật thiết giữa Cha Mẹ Voi và con cái, tức con có thể chia sẻ với cha mẹ những suy nghĩ, những sự kiện xảy ra trong cuộc sống của con mà không sợ bị cha mẹ đánh giá, la rầy, trừng phạt. Nhờ vậy, Cha Mẹ Voi có cơ hội giúp con trưởng thành trong suy nghĩ, hành động theo hướng tích cực và hiểu rõ thế giới xung quanh hơn.

Khác với phong cách áp đặt của Mẹ Hổ, Cha Voi thường dành thời gian giải thích và thuyết phục con về những lý do đặt ra các quy củ muốn con tuân thủ theo, những hậu quả khi con vi phạm. Nhờ vậy, con của Cha Voi thường cho rằng những nguyên tắc ấy là hợp lý. Khoa học cho thấy trẻ em cảm thấy an toàn hơn khi trưởng thành trong không gian có giới hạn rõ ràng.

Các nghiên cứu khoa học cũng cho thấy con em của Cha Voi dễ dàng thích nghi với những thay đổi trong cuộc sống, có khả năng kiểm soát cảm xúc cao, có lòng tự trọng tốt và tự tin với bản thân nên ít khi vướng vào vòng lao lý, ít có những hoạt động có nguy cơ tự hủy hoại bản thân như hút thuốc lá, uống bia rượu, dùng chất gây nghiện.

Con của Cha Voi có tư duy tự lập tốt, có khuynh hướng tham gia những hoạt động phiêu lưu, mạo hiểm vì Cha Voi thường cho phép con có không gian riêng để phát triển cá nhân.

Ngoài ra, con của Cha Voi còn có kỹ năng giao tiếp, có những hành vi, ứng xử xã hội phù hợp hơn so với con em của cha mẹ có phong cách dạy con khác.

Về sức khỏe tâm thần, con của Cha Voi thường phát triển tốt hơn nhiều so với con em của cha mẹ có phong cách dạy con khác. Với sự tự tin, ý thức bản thân và lòng tự trọng cao, con của Cha Voi ít khi có các vấn đề tâm lý như trầm cảm, có suy nghĩ muốn tự tử. Con cảm nhận được trách nhiệm xã hội nên ít khi có những hành động vi phạm pháp luật.

Về học tập, con của Cha Voi có khả năng duy trì trình độ học lực tốt một cách độc lập hơn con em của cha mẹ có phong cách dạy con khác, kể cả Mẹ Hổ. Đó là vì con em Cha Voi có khả năng phát triển nội lực (tính tự động viên, tính kiên tâm) để phấn đấu khi đối diện thử thách, trong khi con em của Mẹ Hổ hoặc cha mẹ Dễ Dãi thì lệ thuộc nhiều hơn vào ngoại lực (quà thưởng, kỷ luật,... từ cha mẹ). Do đó, con của Cha Voi biết đặt mục tiêu, biết cân bằng cuộc sống, thường thành công và hạnh phúc hơn trong suốt cuộc đời.

BA TRIẾT LÝ CHÍNH CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY CON CHA VOI

Nhiều năm sống cùng ông nội, được ông trò chuyện hằng ngày nên không biết từ khi nào tôi đã hấp thụ được những suy nghĩ và triết lý sống của ông. Mãi sau này tôi hiểu rằng triết lý sống ấy ảnh hưởng từ Đạo Đức Kinh của Lão Tử. Phong cách dạy con Cha Voi ở đây được hình thành từ ba triết lý chính:

Một là, dạy nhưng mà không dạy, không dạy nhưng mà dạy

“Dạy nhưng mà không dạy” là vì điểm xuất phát của quy trình đào tạo là ở người học chứ không phải ở người dạy. Cha mẹ không nên dạy trẻ bằng roi vọt, răn đe, mắng nhiếc hay sách vở. Con trẻ học phong cách sống và ứng xử từ việc quan sát hành vi của cha mẹ và noi gương. Muốn con trở thành người như thế nào thì cha mẹ chỉ cần sống như thế ấy. Đó là “dạy nhưng mà không dạy”.

“Không dạy nhưng mà dạy” là khi con không biết mình đang học. Con thích thú với những trải nghiệm được thiết kế với mục tiêu rõ ràng, được triển khai vào thời điểm thích hợp, từ đó con tự rút ra những bài học kinh nghiệm cho riêng mình chứ không phải bài học được truyền tải từ người dạy. Ở đây không có người dạy và quy trình dạy mà chỉ có người hỗ trợ và đồng hành. Triết lý này xuất phát từ thuyết Vô Vi của Lão Tử.

Hai là, ta thắng ta quan trọng hơn ta thắng người

Những giây phút đen tối nhất của cuộc đời là những lúc ta cảm thấy tuyệt vọng và phải đối diện với chính ta. Đó là những cuộc chiến nội tâm với chính ta chứ không phải cuộc tranh tài với ai khác. Thua người khác có thể khiến ta không vui, thua chính mình có thể dẫn đến cái chết của chính ta. Triết lý này xuất phát từ thuyết Nhân Ái của Lão Tử.

Nội lực (tự động viên và tự kiềm chế, có thể gọi là ý chí) là yếu tố chủ lực để giúp con duy trì phấn đấu trước những thách thức trong cuộc sống.

Ba là, không chờ có sự kiện mới dạy con

Triết lý “không chờ có sự kiện mới dạy con” phát sinh từ việc tôi không có nhiều thời gian với hai con sau khi ly thân, ly hôn.

Trải nghiệm là quy trình học hỏi hiệu quả nhất. Do đó, cha mẹ cần tạo cơ hội trải nghiệm cho con, trao quyền cho con, đồng hành giúp con phát triển tư duy và kỹ năng để đối diện với những khó khăn và gặt hái thành công trong cuộc sống thực tế.

Nếu chờ đến khi con làm điều gì sai hoặc có sự kiện nào đó xảy ra với con thì cha mẹ mới có phản ứng thì cha mẹ có thể sẽ mất nhiều cơ hội dạy con những bài học cuộc sống quan trọng vì con trẻ đã quá lứa tuổi để học những bài học ấy.

Thêm nữa, phản ứng với sự kiện thường mang nhiều cảm tính và có nhiều khả năng mất kiểm soát. Muốn dạy con kỹ năng kiểm soát cảm xúc thì chính cha mẹ phải có kỹ năng ấy.

VÀI NGUYÊN TẮC CHÍNH TRONG PHONG CÁCH DẠY CON CHA VOI

◆ Có quy tắc và giới hạn rõ ràng cho tất cả hoạt động của con trẻ. Giải thích và thuyết phục con tuân thủ các quy tắc ấy. Cha Voi không áp dụng các biện pháp kỷ luật, đánh mắng mà chủ yếu dùng cách thảo luận, không áp đặt con, tôn trọng ý kiến của con để giúp con hiểu rõ các nguyên tắc và giới hạn cũng như hậu quả nếu con vi phạm những nguyên tắc, giới hạn.

◆ Cha Voi không tập trung vào kết quả cuối cùng (thất bại/thành công), không đánh giá con (thông minh/ngu xuẩn, vụng về/khéo léo) mà chỉ tập trung vào quy trình hành động và sự phấn đấu của con. Đây là cách giúp con phát triển nội lực, kỹ năng kháng bại và tự động viên. Cha Voi hạn chế dùng các yếu tố ngoại lực như mua chuộc, tặng phần thưởng hoặc gây áp lực để con đạt yêu cầu trong học tập hay các hoạt động khác.

Tuy nhiên, nếu cha mẹ biết khéo léo sử dụng yếu tố ngoại lực thì có thể giúp con phát triển kỹ năng tự động viên và tự kiềm chế.

◆ Mỗi đứa con đều có tiềm năng, giới hạn và tính cách riêng. Do đó, cha mẹ không thể áp đặt mong ước chung của mình cho tất cả các con, cũng không thể so sánh đứa con này với đứa con khác, càng không thể so sánh con mình với con nhà người ta.

VÀI NGUYÊN TẮC ỨNG XỬ GIỮA CHA MẸ VOI VÀ CON CÁI

Chất lượng mối quan hệ giữa cha mẹ với con cực kỳ quan trọng trong việc dạy con. Cha mẹ cần dành thời gian và cố gắng xây dựng mối quan hệ với con cái, ít nhất phải giúp con hiểu ba điều quan trọng sau:

◆ Một là, tình thương của cha mẹ cho con là vô điều kiện

Điều này giúp con hiểu rõ rằng khi con vi phạm gia quy hay làm điều lầm lỗi thì cha mẹ không hài lòng, không vui chứ không có nghĩa là không thương con. Cha mẹ cũng không dùng tình thương làm điều kiện để gây áp lực yêu cầu con làm điều gì đó.

◆ Hai là, trung thực với cha mẹ

Trẻ em 2-3 tuổi bắt đầu có khả năng nói dối để tránh bị la rầy hoặc để có được điều gì đó từ cha mẹ. Muốn con có tính trung thực, cha mẹ cần thiết lập ngay từ đầu nguyên tắc ứng xử trung thực: con có thể chia sẻ với cha mẹ bất kỳ điều gì, dù điều đó xấu đến đâu nhưng nếu con trung thực thì cha mẹ cam kết sẽ không la rầy, kỷ luật; nếu con nói láo thì cha mẹ sẽ không vui, và chắc chắn con sẽ có hậu quả không vui.

Để rèn con tính trung thực, cha mẹ cần có khả năng kiểm soát cảm xúc tốt, phải sống trung thực với con và với mọi người xung quanh để làm tấm gương cho con. Con trẻ rất nhạy cảm, có thể nhận biết ngay việc cha mẹ không trung thực. Cha mẹ sẽ rất khó dạy được trẻ trung thực một khi trẻ đã có suy nghĩ rằng: “Cha mẹ không trung thực thì tại sao lại bắt con trung thực?”.

◆ Ba là, con chính là mối ưu tiên hàng đầu của cha mẹ

Điều này giúp con an tâm liên lạc hay yêu cầu sự quan tâm của cha mẹ vào bất kỳ lúc nào, bất kỳ nơi đâu, nhất là trong các trường hợp nguy cấp hay liên quan đến sự an toàn của con.

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC ỨNG XỬ GIỮA CHA MẸ

Thử thách lớn nhất trong việc dạy con đối với những gia đình có cha mẹ ly dị chính là cha mẹ không có mặt cùng lúc để giải quyết vấn đề với con.

Sau khi ly dị, quan hệ của nhiều cặp vợ chồng thường xấu đi nhiều, đôi lúc còn trở thành thù địch. Dù mối quan hệ ấy xấu như thế nào thì cả hai người cần hiểu rằng người mất mát nhiều nhất trong chuyện ly dị ấy chính là đứa con, con cần được cả cha và mẹ bảo vệ, yêu thương và dạy dỗ dù cha mẹ không còn chung một mái nhà. Thế nên, cha mẹ cần đặt tương lai của con lên trên cảm xúc cá nhân của mình.

Sau khi ly dị, cha mẹ cần đạt được những thỏa thuận cần thiết trong việc dạy và nuôi con như:

◆ Không nói xấu hay đổ lỗi cho người kia với con.

◆ Không mua quà đắt tiền cho con khi không có sự đồng ý của người kia.

◆ Không để con dùng mình làm chiêu bài để đạt được yêu cầu nào đó mà người kia không đáp ứng. Thí dụ khi con nói: “Ba nói con có thể có cái điện thoại thông minh nhưng vì ba phải đi công tác nên không kịp mua cho con, vậy mẹ mua cho con được không?”, thì người mẹ cần bình tĩnh trao đổi với người cha của trẻ về vấn đề đó.

◆ Hai người có thể liên hệ và trao đổi về các vấn đề liên quan đến con.

Tôi nghĩ những thỏa thuận trên cũng rất hữu ích cho những gia đình bình thường khi con sống cùng với cha và mẹ.

4. Phong cách Bỏ Rơi hay Mặc Kệ (Neglecting)

Một số ý kiến chuyên môn cho rằng phong cách dạy con Bỏ Rơi hay Mặc Kệ là một loại nhỏ của phong cách Dễ Dãi, nhưng tôi cho rằng đây không phải là một phong cách dạy con vì cha mẹ Bỏ Rơi hay Mặc Kệ không có một mối quan tâm nào đến an sinh của con, không cảm thấy có trách nhiệm gì với con nên không có “dạy” gì ở đây. Theo tôi, cách gọi phong cách dạy con Bỏ Rơi hay Mặc Kệ chỉ là để phân loại tính tương tác giữa cha mẹ với con cái trong nghiên cứu khoa học mà thôi.

Bạn đang đọc cuốn sách này chứng tỏ bạn có sự quan tâm đến tương lai của con, thế nên bạn không thuộc nhóm cha mẹ theo phong cách Bỏ Rơi hay Mặc Kệ này. Cha mẹ thuộc nhóm Bỏ Rơi hay Mặc Kệ thường có những biểu hiện sau:

◆ Cha mẹ không quan tâm đến những nhu cầu của con. Có thể chỉ đáp ứng tối thiểu các nhu cầu cơ bản của con như ăn uống, chỗ ở. Không quan tâm việc con đang ở đâu, đang ở với ai.

◆ Cha mẹ không biết những gì đang xảy ra chung quanh cuộc sống của con như chuyện học hành, bạn bè,...

◆ Cha mẹ thường vắng nhà, thường để con ở nhà một mình.

◆ Cha mẹ viện đủ lý do để bào chữa cho việc không ở bên con hay không có thời gian cho con.

Cha mẹ trong nhóm Bỏ Rơi hay Mặc Kệ thường có những vấn đề riêng của họ như trầm cảm, nghiện ngập,... Họ mải đắm chìm trong những vấn đề ấy nên không còn tâm trí suy nghĩ đến con và trách nhiệm làm cha mẹ. Theo các nhà tâm lý học, có thể giúp đỡ các cha mẹ có khuynh hướng “chối bỏ” con cái này bằng cách giáo dục và tư vấn tâm lý cho họ.

So sánh với con em của cha mẹ có phong cách dạy con khác thì con của cha mẹ Bỏ Rơi thường phát triển tiêu cực hơn ở mọi khía cạnh: thường có vấn đề về tâm lý như trầm cảm, nghĩ đến việc tự tử, dễ tham gia vào những hoạt động tự hủy hoại bản thân như nghiện thuốc lá, rượu và các chất cấm, chất gây nghiện, có hoạt động tình dục khi còn trẻ, béo phì, kém tự tin trong phát triển các mối quan hệ xã hội.

Con em của cha mẹ Bỏ Rơi thường có nhận định giá trị bản thân thấp, có khả năng kiểm soát cảm xúc kém, hầu như không có cảm nhận trách nhiệm xã hội, hành động thường bốc đồng và dựa trên xúc động nhất thời và do đó dễ đưa đến những hành vi chống đối pháp luật và dễ lâm vào vòng lao lý.

Về học lực và khả năng tập trung thì con em của cha mẹ Bỏ Rơi thường khá kém so với con em của cha mẹ có phong cách dạy con khác.

HƯỚNG ĐẾN TƯƠNG LAI TRONG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Khoa học gần đây cho rằng phong cách dạy con trên thực tế thật sự phức tạp hơn cách chia bốn loại hình trên vì cho rằng cha mẹ có thể thay đổi và áp dụng các phong cách dạy con khác nhau tùy theo tình hình và vấn đề. Thêm nữa, khoa học cũng cho rằng lâu nay hầu hết các nghiên cứu khoa học chỉ tập trung vào hướng thuận thời gian, đó là vào ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực của phong cách dạy con lên sự hình thành nhân tính và sự trưởng thành của con trong tương lai.

Điều hầu hết các cha mẹ quan tâm đó là nếu muốn con mình khi trưởng thành có tính cách hay kỹ năng gì thì họ cần phải dạy con như thế nào và điều gì khi con còn trẻ. Do đó, một số nghiên cứu khoa học gần đây đã bắt đầu tập trung nghiên cứu vào hướng ngược lại thời gian, đó là mối liên hệ giữa những tính cách ở người trưởng thành với những gì cha mẹ rèn luyện cho họ khi còn trẻ.

Nhiều nghiên cứu khoa học trong hơn nửa thế kỷ qua cho thấy phong cách dạy con Cha Voi được cho là hiệu quả nhất trong tất cả các phong cách dạy con trong việc giúp con em phát triển trở thành người toàn diện về trí tuệ, tư duy và tâm thần, về nhận thức cá nhân và xã hội, có khả năng dựa vào nội lực hơn ngoại lực để có cuộc sống thành công và hạnh phúc trong suốt cuộc đời họ.

“Thương cho roi cho vọt ghét cho ngọt cho bùi” có còn đúng?

Kỷ luật con bằng những hình thức gây đau đớn thể xác (đánh con bằng tay, bằng roi) hay tinh thần (mắng chửi con) được dùng ở nhiều nơi trên thế giới trong quá khứ. Ở Việt Nam có câu tục ngữ “Thương cho roi cho vọt/ Ghét cho ngọt cho bùi” thì ở Mỹ cũng có câu “Spare the rod, spoil the child” (Không roi làm hư trẻ).

Roi vọt là yêu thương?

Nhiều nghiên cứu khoa học trong hơn nửa thế kỷ qua cho thấy tất cả mọi hình thức kỷ luật con bằng cách gây đau đớn lên thể xác hay tinh thần đều đem lại những hậu quả tiêu cực dài hạn lên sự trưởng thành và hình thành nhân cách của con em sau này. Khoa học không tìm thấy một điểm tích cực nào bởi cách dạy con này. Ngày nay, hơn 60 quốc gia trên thế giới đã có luật cấm đánh con.

Ở Việt Nam, hình thức trừng phạt con bằng roi vọt, chửi mắng vẫn còn khá thịnh hành trong gia đình, ngoài công chúng và kể cả trong trường học. Thông tin một số thầy cô giáo gây nên thương tích trên thân thể học trò trong thời gian qua đã khiến xã hội bất bình. Thương tích trên thể xác sẽ lành theo thời gian nhưng thương tích trên tâm lý từ những hình phạt này gây nên thì có thể tồn tại vĩnh viễn và khó nhận thấy ảnh hưởng của nó ngay.

Khoa học cho biết con em, nạn nhân của các hình thức kỷ luật trên, khi trưởng thành thường lâm vào tình trạng trầm cảm, tự ti, khả năng giao tiếp kém, khó thích nghi với xã hội và dễ có những hành vi hiếu chiến, dùng bạo lực với những người xung quanh. Điều này cũng dễ hiểu vì bất cứ ai cũng có lần nghe câu nói kinh điển sau khi cha mẹ trừng phạt con: “Cha mẹ thương yêu con nên mới đánh/mắng con. Cha mẹ làm thế chỉ vì muốn con tốt hơn thôi. Con có hiểu không?”.

Khoa học minh chứng con trẻ học hỏi hành vi và ứng xử từ cha mẹ. Trẻ em khi còn nhỏ chưa hiểu biết nhiều gì về biểu hiện tình cảm, thế nên, nếu trẻ lớn lên trong gia đình mà cha mẹ hay người lớn thường dùng lý luận trên thì trẻ sẽ dần chấp nhận rằng đánh/mắng là một biểu hiện của yêu thương. Khi trẻ trưởng thành, chúng sẽ dùng cách biểu hiện thương yêu ấy với những người thân của mình như vợ/ chồng, con cái và kể cả với cha mẹ khi cha mẹ về già không còn khả năng tự chăm sóc bản thân.

Lập luận trên sẽ được lặp lại nhưng với các đối tượng khác nhau: “Anh thương yêu vợ nên mới đánh/mắng vợ. Anh làm thế chỉ vì muốn vợ tốt hơn thôi, vợ có hiểu không?!”, “Con thương yêu cha mẹ nên mới đánh/mắng cha mẹ. Con làm thế chỉ vì muốn cha mẹ tốt hơn thôi, cha mẹ có hiểu không?!”.

Nhiều cha mẹ sử dụng hình thức đánh/mắng để kỷ luật con thường có lập luận: “Nếu không đánh/mắng thì không thể nào dạy con tuân thủ những quy củ do cha mẹ đưa ra”. Thực ra, khi con không nghe lời, cha mẹ tức giận đánh/ mắng con tức là cha mẹ đang mất khả năng kiểm soát cảm xúc khi cảm thấy mình bị thách thức quyền lực.

Như đã nói, Cha Voi không dùng biện pháp đánh/ mắng con mà vẫn có thể dạy con tuân thủ quy củ do mình đặt ra. Mấu chốt nằm ở chỗ Cha Voi kiểm soát tốt cảm xúc và chọn cách thuyết phục, khuyên răn con. Không phải Cha Mẹ Voi không biết giận nhưng họ biết rằng lúc đang giận không phải là lúc để dạy con. Tôi có lúc “nổi điên” với Taki khi cậu ta ứng xử theo bản năng, tức thích thì làm, không thích thì thôi. Nhưng tôi biết rõ Taki không hiểu được cảm xúc của người khác nên tôi phải vào nhà vệ sinh một lúc cho nguôi giận. Kỹ năng kiểm soát cảm xúc là một trong năm kỹ năng quan trọng nhất cho người lao động trong thời Cách mạng công nghệ 4.0.

Dùng tình thương làm vũ khí

Thay vì đánh/mắng con, một số cha mẹ dùng tình thương làm vũ khí ép con làm theo ý mình. Những câu nói “kinh điển” của “chiến thuật” này như: “Nếu con thương cha mẹ thì con đã không làm như thế”, “Nếu con hiếu thảo với cha mẹ thì còn đã không làm cha mẹ buồn lòng như thế”, “Nếu con tái diễn việc này thì cha mẹ sẽ không còn thương yêu con nữa”, “Con làm như thế thì cha mẹ mới thương”,... Theo các nhà tâm lý học, hành động cha mẹ ra điều kiện với con nếu con muốn được cha mẹ thương yêu cũng chính là một hình thức bạo hành tâm lý. Tình thương đúng nghĩa cha mẹ dành cho con chính là tình thương vô điều kiện.

Vết thương tâm thần khó phát hiện và ảnh hưởng của nó thường dài hạn. Khi cha mẹ dùng tình thương làm điều kiện thường tạo áp lực cho con đáp ứng mong muốn của cha mẹ có chút thành công trong việc ép con em tuân thủ nhưng đặt con trong tình trạng khó chịu hoặc lo sợ sẽ mất tình thương của cha mẹ. Do đó, khi trưởng thành, con thường khó diễn đạt cảm xúc của mình, sống khép kín, khó khăn trong việc phát triển các quan hệ mật thiết với mọi người xung quanh, kể cả với cha mẹ.

Hiểu sao về câu “Ghét cho ngọt cho bùi”?

Theo tôi, lập luận trên dùng để biện minh cho câu “thương cho roi cho vọt”, cho phong cách dạy con Mẹ Hổ. Ở đây có thể hiểu “ghét cho ngọt cho bùi” là nuông chiều con như trong phong cách dạy con Dễ Dãi. Khoa học đã chứng minh cả hai phong cách dạy con kiểu Mẹ Hổ và Dễ Dãi đều có mặt không tốt, dẫn đến các tiêu cực khác nhau trong cuộc sống của trẻ sau này.

Còn nếu hiểu “ngọt bùi” trong câu ấy chính là sự ấm áp thương yêu của cha mẹ thì khoa học cũng đã chứng minh rằng “ghét cho ngọt cho bùi” là một nhận định sai lầm. Sự ấm áp từ cha mẹ khi trẻ còn nhỏ giúp trẻ khi trưởng thành tự tin hơn, phát triển những kỹ năng xã hội tốt hơn, ít biểu hiện những tính cách và hành vi bạo lực.

Độc lập: Một giá trị cốt lõi trong văn hóa mỹ

Khi đến Mỹ, hai anh em tôi may mắn được một gia đình nông dân ở tiểu bang Minnesota miền Trung Bắc nước Mỹ nhận làm con nuôi. Họ có một nông trại chăn nuôi bò sữa với những cánh đồng lớn trồng bắp và cỏ để làm thức ăn cho bò. Ba mẹ nuôi tính tình chất phác, hiền lành như những nông dân Việt Nam. Họ có hai con, đứa con trai lớn tên Bret, mới vào đại học, ở cách nhà vài tiếng đồng hồ lái xe, đứa con gái tên Dana, 13 tuổi, học lớp 8.

Tuy trình độ tiếng Anh của hai anh em tôi lúc ấy rất kém nhưng nhờ cuốn từ điển Anh-Việt, Việt-Anh nên không đến nỗi bế tắc khi trao đổi với ba mẹ và em gái nuôi.

Mấy ngày đầu tiên chung sống, ba mẹ nuôi cho chúng tôi biết rằng họ coi chúng tôi như con nên sẽ không có sự phân biệt đối xử giữa chúng tôi với con ruột của họ. Cũng trên tinh thần ấy, họ có một số nguyên tắc mà hai anh em phải tuân thủ như con họ vậy, chỉ sau 1-2 ngày chúng tôi “nhập gia”. Wow! Tôi khá ấn tượng khi ba mẹ nuôi của tôi là nông dân, không có bằng đại học nhưng đã nhanh chóng nêu rõ những nề nếp gia đình và những nguyên tắc để hai anh em tôi tuân theo, bao gồm:

◆ Chỉ được nói tiếng Việt trong phòng riêng của hai đứa, còn lại ở tất cả các nơi khác phải nói tiếng Anh. Đây là nguyên tắc riêng dành cho hai anh em tôi.

◆ Khi thức dậy, phải xếp mền gối gọn gàng trước khi bước ra khỏi phòng.

◆ Mỗi đứa chỉ có 10 phút trong phòng vệ sinh để chuẩn bị đi học (nhà chỉ có một phòng vệ sinh chung).

◆ Phải ăn sáng xong mới được đi học. Mẹ nuôi thường nướng bánh mì để ăn với mứt, chúng tôi cũng có thể ăn món khác như bánh cốm với sữa.

◆ Sau 10 giờ tối phải tắt đèn phòng riêng để đi ngủ, không được nói chuyện.

◆ Về tivi ở phòng khách, đứa nào mở trước được quyền chọn chương trình, đứa đến sau nếu muốn đổi kênh thì phải thương lượng hoặc chờ cho đến hết chương trình đang xem. Không được tranh giành tivi, nếu tranh giành thì tất cả sẽ mất quyền coi tivi hôm đó! Phòng ngủ không có tivi riêng.

◆ Về điện thoại bàn (lúc ấy chưa có điện thoại di động), sau 9 giờ tối không được sử dụng để nói chuyện với bạn bè.

◆ Và còn nhiều quy tắc khác nữa!!!

Đương nhiên, chúng tôi thỉnh thoảng tranh giành sử dụng những cơ sở vật chất chung như phòng vệ sinh, tivi hay điện thoại, phải nhờ đến ba mẹ nuôi dàn xếp. Ba mẹ nuôi thường đóng vai trò trung gian, giúp hai bên điều đình, thỏa thuận và giải quyết tranh chấp với nhau chứ ba mẹ nuôi không là người quyết định. Nhờ vậy mà hai anh em tôi không hề cảm thấy bị ba mẹ nuôi đối xử thiên vị so với con ruột của họ.

Điều làm tôi ngạc nhiên nhất sau vài tháng chung sống với ba mẹ nuôi đó là biết được việc ba mẹ nuôi đã quyết định bảo lãnh hai anh em tôi khi con trai lớn Bret của họ gần tốt nghiệp trung học phổ thông. Họ đã dành phòng ngủ của Bret cho hai anh em tôi.

Khi hai anh em tôi đến ở thì Bret mới dọn ra ngoài ở được vài tuần. Lúc đó tôi chưa hiểu vì sao ba mẹ nuôi lại để Bret ra ngoài sống, tôi cảm thấy giống như đuổi con ra khỏi nhà vậy.

Sau này, có lần tôi hỏi ba mẹ nuôi lý do họ quyết định để Bret rời nhà, họ trả lời rất đơn giản: “Bret tốt nghiệp trung học phổ thông rồi lên đại học nên sẽ không dùng phòng của nó nữa. Một hôm, ba mẹ đi nhà thờ nghe Cha đạo nói rằng có một số trẻ em thuyền nhân không có thân nhân ở Mỹ, đang ở trại tị nạn, cần có ba mẹ đỡ đầu. Thế là ba mẹ thảo luận với nhau và quyết định bảo lãnh một đứa. Người ở văn phòng dịch vụ xã hội nói rằng hiện có hai anh em ruột nhưng đứa lớn chỉ cần ở một năm, thế nên ba mẹ quyết định bảo lãnh cả hai anh em con vì nghĩ hai đứa có thể ở chung một phòng”.

Câu trả lời của mẹ nuôi rằng “Bret tốt nghiệp trung học phổ thông rồi lên đại học nên sẽ không dùng phòng của nó nữa” tuy rất đơn giản nhưng thể hiện sự cứng rắn của cha mẹ Mỹ trong việc dạy con tính độc lập.

Những năm học tại Đại học North Dakota State, tôi có quen một gia đình người Mỹ là Robert và June Johnson. Robert là giáo sư về kinh tế nông nghiệp, vợ ông – bà June – là nhân viên hành chánh ở trường Đại học North Dakota State.

Lúc ấy, hai ông bà có ba người con gồm Judy (17 tuổi), Kathy (14 tuổi) và Mike (11 tuổi). Ông bà cũng bảo lãnh hai đứa con nuôi người Việt Nam. Họ thường mời tôi đến nhà ăn trưa vào Chủ nhật để sinh hoạt chung với gia đình và một phần muốn tôi có ảnh hưởng tích cực đến hai đứa con nuôi Việt Nam của họ. Nhà của ông bà rộng rãi, khang trang, mỗi đứa con đều có phòng riêng. Sau khi ăn trưa, chúng tôi thường uống trà hoặc cà phê và trò chuyện.

Điều làm tôi rất ngạc nhiên khi mới quen họ là sau giờ ăn trưa, tôi thấy đứa con gái lớn Judy thay đồng phục nhà hàng McDonald’s. Ở Mỹ, nhà hàng ăn nhanh McDonald’s là những nhà hàng bình dân. Ông Robert thường đưa Judy đi làm rồi về nhà nói chuyện tiếp với tôi. Việc để con đi làm phục vụ ở nhà hàng bình dân McDonald’s của ông bà làm tôi thắc mắc mãi, nhưng ban đầu tôi không dám hỏi.

Gần một năm sau, khi Judy đã lên đại học và khi ông bà Robert và June đối xử với tôi như người nhà, một hôm tôi khơi chuyện:

– Ông Robert này, tôi muốn hỏi ông một điều lâu nay tôi thắc mắc mãi nhưng ngại không dám hỏi. Nếu câu hỏi có khiến ông phật lòng thì tôi thành thật xin lỗi nhé!

Robert cười, đáp:

– Anh cứ việc hỏi. Không có gì cả. Tôi hỏi:

– Tôi thắc mắc là gia đình ông thuộc hạng trí thức và thượng lưu, sao ông lại để con gái đi làm phục vụ tại McDonald’s? Cô ấy chỉ làm vài tiếng vào cuối tuần, thu được chẳng bao nhiêu tiền. Ông không sợ dư luận đàm tiếu làm ảnh hưởng đến sĩ diện của ông và gia đình sao?

Robert và June cười sảng khoái:

– Ha ha ha...

Rồi Robert đáp:

– Các học trò người Ấn Độ và Trung Quốc của tôi cũng từng hỏi tôi điều này. Tôi không lấy làm lạ khi anh hỏi thế vì văn hóa Việt Nam trên nhiều khía cạnh cũng giống Ấn Độ và Trung Quốc. Tôi cho Judy đi làm không phải vì mục đích kiếm tiền mà chủ yếu muốn dạy Judy bài học về giá trị đồng tiền và giá trị lao động. Thứ nhất, không có nghề nào chân chính mà xấu cả, đó là giá trị lao động. Thứ hai, Judy cần phải hiểu giá trị đồng tiền do chính mình làm ra. Nếu nó muốn mua một cái quần Jeans đắt tiền giá 100 đô la thì có thể nài xin tôi hay mẹ nó. Đương nhiên, tôi và June sẽ không cho nó tiền và nó sẽ không vui. Nhưng nếu nó biết nó phải làm việc bao nhiêu giờ để có thể mua cái quần Jeans đó thì nó sẽ biết giá trị đồng tiền và biết cách dùng tiền. Khi Judy lên đại học, tôi và June chỉ giúp nó một chút học phí thôi, còn tất cả các chi tiêu khác cho cuộc sống thì nó phải tự lo lấy.

Tôi há hốc miệng:

– Wow! Ông nói làm tôi nhớ đến việc ông nội tôi bắt tôi đi bán rau dền vào cuối tuần khi tôi còn nhỏ để kiếm lấy vài xu!

Bấy giờ tôi mới hiểu tại sao ông nội thúc đẩy tôi lao động kiếm tiền sớm như vậy. Ông nội chưa hề giải thích với tôi hay với bất kỳ ai lý do ông làm thế.

Tôi ngạc nhiên hỏi tiếp:

– Thế ông không chu cấp cho Judy học đại học sao? Nếu con ông phải vừa học vừa làm để sống thì có thể ảnh hưởng đến chất lượng học tập. Cha mẹ Việt thường lo cho con ăn học cho đến khi ra trường và có công việc.

Robert cười to rồi đáp:

– Đa số cha mẹ Mỹ không làm vậy! Việc Judy có học đại học hay không là do nó quyết định. Khi tốt nghiệp trung học phổ thông, nó đã đủ trưởng thành để quyết định tương lai của mình. Vợ chồng tôi có khuyên nó học đại học vì như thế sau này sẽ có nhiều cơ hội việc làm hơn. Việc học đại học là quyết định của Judy vì nó hiểu rằng quyết định ấy sẽ ảnh hưởng đến tương lai sau này của mình. Judy cần nỗ lực để đạt được điều nó muốn. Nếu ai đó dâng lên cho bạn điều bạn muốn thì bạn có quý nó bằng đúng giá trị thực của nó không?

Tôi trầm ngâm một tí rồi trả lời:

– Ông nói đúng. Nếu ai đó dâng lên cho tôi thứ gì đó thì tôi sẽ không quý nó bằng khi tôi phải trả giá bằng mồ hôi nước mắt của mình để có được nó.

Tôi đã có nhiều trao đổi với Robert và June trong các bữa tiệc trà, riêng buổi trao đổi trên đã gây cho tôi một ấn tương sâu sắc và ảnh hưởng đến phong cách dạy con của tôi.

Sau gần 40 năm sống ở Mỹ, tôi hiểu rằng tự lập là một giá trị cốt lõi của xã hội Mỹ và nó ảnh hưởng đến phong cách dạy con của họ. Người Mỹ dùng chim đại bàng đầu bạc làm biểu tượng quốc gia một phần để thể hiện giá trị cốt lõi này. Chim đại bàng không bay theo đàn, sống rất độc lập. Chúng làm tổ trên những hốc núi cao để bảo vệ trứng và con không bị rắn hay động vật khác săn mồi, khi chim con có đủ lông cánh thì chim mẹ sẽ hất chúng xuống núi. Đứa nào vỗ cánh bay lên được thì sống, còn không thì chết.

Cha mẹ Mỹ đặt nặng tính tự lập ở con cái và dạy dỗ con em khả năng tự lập từ khi mới sinh ra như việc cho ngủ giường riêng, phòng riêng. Đức tính tự lập được cha mẹ dạy dỗ và khuyến khích con trong suốt thời gian phát triển của con.

Hầu như mọi đứa trẻ Mỹ sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông đều muốn ra khỏi nhà, sống độc lập, tự do. Do đó mục tiêu dạy con của nhiều cha mẹ Mỹ là chuẩn bị các kỹ năng cần thiết cho con để con có thể sống độc lập và trở thành một công dân có ích cho xã hội. Cái mốc thời gian cho sự trưởng thành ấy là ngày ra trường trung học phổ thông. Cha mẹ Mỹ thường tổ chức tiệc rất lớn mừng con tốt nghiệp trung học phổ thông và cũng là để ăn mừng ngày họ hoàn tất cơ bản trách nhiệm làm cha mẹ!

Nhân cách: Điều cha mẹ Nhật chú trọng

Ayumi – mẹ của Taki và Takara – là người Nhật, được sinh ra và lớn lên ở một hòn đảo nhỏ mang tên Tokunoshima. Cha mẹ cô đều là giáo viên tiểu học.

Năm 16 tuổi, Ayumi tham gia chương trình Student Exchange (trao đổi sinh viên) qua Mỹ sống với một gia đình người Mỹ. Ayumi hoàn tất chương trình trung học phổ thông rồi tiếp tục học đại học tại Mỹ. Chúng tôi gặp nhau khi tôi đang học cao học còn Ayumi đang học cử nhân ở Đại học Minnesota.

Từ những câu chuyện về nếp sống gia đình trên đảo nhỏ, những sắc thái về nếp sống gia đình của người Nhật nói chung và qua tương tác hằng ngày với Ayumi, tôi học hỏi được nhiều điều về phong cách dạy con và văn hóa của người Nhật.

Xã hội Nhật xem trọng nhân cách hơn vật chất, trí tuệ, chức vọng do đó phong cách dạy con của người Nhật có nhiều điểm tích cực. Ở đây tôi chỉ nêu những nét đặc thù trong cách dạy con của người Nhật đã giúp tôi hình thành phong cách dạy con Cha Voi.

◆ Quan hệ khắng khít giữa cha mẹ với con trẻ, nhất là với người mẹ: Văn hóa Nhật rất chú trọng mối quan hệ gia đình, nhất là quan hệ giữa cha mẹ và con cái. Mẹ Nhật phần lớn cho rằng việc chăm sóc và dạy dỗ con trẻ là nghĩa vụ cao cả của người mẹ nên nhiều phụ nữ Nhật sẵn sàng nghỉ việc để ở nhà chăm sóc con. Do đó tình cảm khắng khít giữa con trẻ với người mẹ Nhật khá đặc biệt.

Để phát triển quan hệ này, cha mẹ Nhật thường có những hoạt động với con như đi du lịch, ra công viên vui chơi,... Việc con ngủ chung hoặc tắm bồn cùng cha mẹ là chuyện bình thường trong nếp sống gia đình Nhật.

Nếu đánh giá từ văn hóa dạy con của người Mỹ thì việc cha mẹ Nhật gắn bó, nuông chiều và quan tâm đến cảm xúc của con dưới năm tuổi như thế không tốt trong việc dạy con tính tự lập. Cha mẹ Mỹ dạy con tính tự lập từ khi con mới chào đời, thí dụ như cho bé ngủ giường riêng, còn cha mẹ Nhật bắt đầu chú trọng rèn tính tự lập cho con khi con gần đến tuổi đi học, tức từ năm tuổi.

Một số nghiên cứu khoa học cho thấy việc thể hiện tình cảm và sự ấm áp giữa cha mẹ và con trẻ trong giai đoạn từ khi trẻ mới sinh đến vài tuổi rất quan trọng đối với sự phát triển sức khỏe tâm thần của trẻ sau này. Tình yêu thương ấy giúp trẻ trở nên tự tin, ít có vấn đề về tâm lý như bị bất an, trầm cảm.

◆ Ý thức về cộng đồng: Trận động đất và sóng thần ở Nhật năm 2011 đã cướp đi rất nhiều sinh mạng và tàn phá vô số nhà cửa, của cải. Điều thế giới khâm phục là hình ảnh người Nhật trật tự xếp hàng để chờ cứu hộ, không có tình trạng xô đẩy, chen lấn, giẫm đạp lên nhau. Hình ảnh ấy thể hiện tính ý thức cộng đồng cao của người Nhật.

Cha mẹ Nhật quan tâm đến hành vi của con nơi công cộng từ khi con còn nhỏ và thường nhắc nhở con quan tâm đến cảm xúc của người khác. Thí dụ khi trẻ chạy giỡn, nhỡ tông vào cái ghế rồi té và òa khóc vì đau. Trong khi có những cha mẹ sẽ lao đến ôm dỗ con rồi nói: “Tại cái ghế này làm con đau, để cha/mẹ đánh nó nhé!” thì cha mẹ Nhật sẽ nói với con: “Con có đau lắm không? Cái ghế ấy nằm đó từ trước, con đã vô ý làm nó ngã, nó cũng biết đau đấy. Con nên cẩn thận hơn khi chạy giỡn nhé!”.

◆ Tính trung thực: Tính trung thực của người Nhật được thế giới ca ngợi từ lâu. Tại Nhật, nhất là ở vùng nông thôn, thường có nhiều cửa hàng bán rau củ nhà trồng nhưng không có người bán hàng. Khách hàng tự chọn món hàng muốn mua rồi tự động bỏ tiền vào thùng tiền gần đấy. Chuyện trẻ lượm được bóp tiền, lượm được tiền rơi trả lại cho người mất là việc rất phổ biến.

Vậy làm sao cha mẹ Nhật dạy con tính trung thực? Trẻ em biết nói láo từ khi 2-3 tuổi. Muốn hình thành tính trung trực ở con trẻ, cha mẹ không có cách nào khác hơn là phải làm gương về tính trung thực. Trẻ khó mà trung thực khi thấy cha mẹ nói láo trong cuộc sống. Thêm nữa, trẻ rất nhạy cảm và dễ dàng nhận biết cha mẹ đang nói láo với chúng hay với những người xung quanh!

Chơi để sống hạnh phúc: Triết lý của cha mẹ Đan Mạch

Cuối thập niên 1990, tôi có cơ hội sống và làm việc một thời gian ngắn ở Đại học Copenhagen. Tuy Copenhagen là thủ đô của Đan Mạch với dân số khoảng nửa triệu người lúc bấy giờ nhưng môi trường sống ở đây rất yên bình, như một thành phố nhỏ vậy. Người dân thường đi làm bằng các phương tiện giao thông công cộng như xe điện, xe buýt hoặc đi xe đạp, đi bộ cho dù họ có xe hơi. Họ thường chỉ dùng xe hơi để đi chợ cuối tuần hoặc đi chơi xa.

Từ căn hộ đến văn phòng làm việc ở trường Đại học Copenhagen tôi đi bộ khoảng 30 phút, có ngang qua một sân chơi cho trẻ em. Nhớ con nên mỗi chiều đi làm về, tôi hay dừng nghỉ chân ở đó xem các em bé vui đùa trên các bục chơi và để nghe những tiếng cười hồn nhiên.

Tôi không phải mất nhiều thời gian để nhận ra cha mẹ người Đan Mạch có phong cách dạy con rất khác so với cha mẹ Việt và kể cả so với cha mẹ Mỹ. Nhiều cha mẹ Đan Mạch ngồi trên ghế đọc sách, thỉnh thoảng quan sát con. Con trẻ tha hồ chạy nhảy, leo trèo trên các lưới treo, cầu thang,... Đôi lúc trông như thể bé đang trong tình huống khá nguy hiểm, nhưng những ông bố bà mẹ chẳng biểu lộ một tí lo lắng gì cho sự an toàn của con. Ban đầu, tôi chỉ quan sát các bé vui đùa nhưng dần dần tôi chuyển sang chủ yếu quan sát cha mẹ và cách họ tương tác với con cái.

Có những lúc đứa trẻ tìm chỗ đặt chân để vượt qua chướng ngại vật nào đó nhưng bị hụt chân vài lần và có nguy cơ rơi xuống đất. Nếu tôi là cha đứa trẻ đó thì đã vội vàng chạy lại giúp trẻ. Nhưng mẹ đứa trẻ chỉ quan sát con, chẳng có động tĩnh gì, cứ để mặc con mình loay hoay tìm cách vượt qua chướng ngại đó.

Chưa hết, cha mẹ Đan Mạch còn khuyến khích con tìm trò chơi mang tính thử thách cao hơn sau khi vượt qua được thử thách ấy. Nhiều cha mẹ Việt chắc không dám cho con chơi những trò chơi trông có vẻ nguy hiểm ấy. Và nếu cha mẹ Việt có dám cho con chơi thì có lẽ sẽ đứng sát bên để còn kịp thời đỡ khi con bị trượt chân hay cần sự giúp đỡ.

Sau một thời gian quan sát, tôi thấy hầu như cha mẹ nào ở đây cũng rất bình thản để con mình leo trèo, không la hét nhắc chừng, cũng không chăm chăm nhìn con.

Rồi một hôm, tôi làm quen với một cặp vợ chồng khoảng chừng 40 tuổi. Họ dẫn hai con trẻ khoảng 5-7 tuổi đến sân chơi. Sau khi giới thiệu, tôi biết người chồng cũng làm việc ở trường đại học nên cuộc trò chuyện nhanh chóng trở nên tự nhiên và gần gũi hơn. Tôi bắt chuyện với thắc mắc của mình bấy lâu nay:

– Mấy tuần nay tôi thường ghé đây ngồi chơi. Tôi nhận thấy phong cách dạy con của người Đan Mạch rất khác so với người Mỹ và người Á Đông. Không biết tôi có thể hỏi anh chị đôi điều về chuyện này được không? Anh chị không phiền chứ?

Người chồng đáp:

– Anh cứ hỏi. Chuyện gì chúng tôi biết thì sẽ sẵn sàng trả lời thôi. Không phiền gì cả đâu!

Tôi nói tiếp:

– Tôi quan sát thấy các cha mẹ ở sân chơi này hầu như không mấy quan tâm đến sự an toàn của con mình. Họ để con trẻ con thoải mái leo trèo. Nếu trẻ té thì để trẻ tự đứng dậy chơi tiếp. Tôi dám chắc là họ biết nguy cơ trẻ bị té khi leo trèo trên những đồ chơi như thế, nhưng không hiểu tại sao không thấy họ biểu hiện một tí quan tâm, lo lắng nào?

– Ha ha ha... – Cả hai vợ chồng cười to rồi người chồng đáp. – Cũng may là anh đã sống ở Mỹ một thời gian chứ nếu anh sống ở các nước châu Á thì có thể đã bị sốc khi thấy điều đó! Đúng, chúng tôi chẳng quan tâm chuyện con có thể té đâu. Chẳng những thế, chúng tôi còn khuyến khích con mình hãy thoải mái leo trèo.

Tại sao ư? Vì người Đan Mạch chúng tôi có một triết lý giáo dục rất khác với người Mỹ và người ở các nước châu Á. Chúng tôi cho rằng chơi rất quan trọng đối với sự phát triển trẻ em khi trẻ còn nhỏ. Do đó trẻ em ở đây đến bảy tuổi mới đến trường. Cha mẹ Mỹ cho con học ở trường, chơi thể thao, học nhạc, học đủ trò, còn cha mẹ châu Á thì lo cho con học sớm, có khi bắt trẻ học từ 3-4 tuổi, từ làm Toán, học đọc, học viết. Các trẻ học sớm, rồi 10 năm sau cũng không phát triển nhanh hơn nhiều so với các trẻ khác. Chúng tôi cho rằng ép trẻ học sớm là có hại cho sự phát triển con người toàn diện của trẻ em, nhất là đối với tâm lý. Quan niệm của chúng tôi là đã chơi là chơi tự do, chứ không phải như người Mỹ chơi có dụng ý như đá banh, chơi âm nhạc,... Khi tự do vui chơi tức là trẻ đang học rất nhiều kỹ năng quan trọng cho cuộc sống sau này.

Người chồng nói tiếp:

– Còn những trò chơi leo trèo này đúng là có nguy hiểm thật, trẻ có nguy cơ bị té thật. Tuy nhiên, theo thiết kế của trò chơi thì nếu trẻ té thì chỉ bầm tay hay bầm chân tí thôi, không nguy hại gì cả. Trẻ sẽ học được những bài học quý giá khi bị té như thế. Chắc anh chưa biết chính người Đan Mạch đã thiết kế những trò chơi leo trèo này và chúng đã xuất hiện ở những sân chơi trẻ em trên khắp thế giới!

Ông ấy tiếp tục giải thích:

– Vì sao trẻ cần chơi những trò này ư? Cuộc sống thực tế của chúng ta lúc nào cũng có nhiều nguy cơ và rủi ro, và chúng khiến ta stress. Muốn sống hạnh phúc, mỗi người rất cần có khả năng quản lý những nguy cơ ấy, đưa chúng và cả những nỗi lo sợ vào trong vòng kiểm soát.

Khi vui chơi trên những trò chơi mạo hiểm tức là trẻ đang học cách quản lý nguy cơ và nỗi sợ đấy! Con vật cũng học kỹ năng thông qua vui chơi. Nếu anh chú ý các con cọp con chơi đùa với nhau thì sẽ thấy cảnh một con vồ con kia như vồ mồi còn con kia sẽ chạy như thể đang bị săn. Chúng đang thực tập cho cuộc sống thực tế đấy.

À, nếu anh để ý đánh giá hằng năm về chỉ số hạnh phúc của người dân ở nhiều nước trên thế giới thì sẽ thấy chỉ số hạnh phúc của người dân Đan Mạch và của vài nước lân cận như Phần Lan, Thụy Điển là rất cao. Các nước này có triết lý giáo dục trẻ em khá giống nhau, hướng đến cách quản lý được các stress và các rủi ro trong cuộc sống.

Chúng tôi nói chuyện khá lâu về sự khác biệt trong triết lý dạy con của người Đan Mạch, Mỹ, Nhật và Việt Nam và hậu quả của những khác biệt ấy. Cuộc đối thoại với hai người bạn mới làm tôi suy ngẫm về cuộc đời của mình.

◆ Khi về ở với ông bà nội ở Bình Định, tôi bắt đầu học lúc sáu tuổi như những trẻ em khác, không phải đi học sớm, cũng không học thêm gì cả. Học lực thời tiểu học của tôi thường là trung bình khá.

Khi bắt đầu vào lớp sáu, tôi về Sài Gòn ở. Vì hoàn cảnh gia đình khó khăn nên tôi không có nhiều thời gian đầu tư vào việc học, nói chi đến chuyện học thêm. Mãi cho đến năm cuối trung học phổ thông, tôi mới thật sự tập trung học hành. 11 năm sau, chẳng những tôi bắt kịp trình độ kiến thức của nền giáo dục Mỹ, có vốn tiếng Anh tốt mà còn được giải thưởng dành cho “một trong những tiến sĩ trẻ có nhiều tiềm năng nhất nước Mỹ”.

Điều này có thể minh chứng việc học sớm hay học thêm không nâng cao khả năng cạnh tranh nào trong việc học tập mà chỉ tăng áp lực tinh thần và có thể ảnh hưởng đến phát triển tâm lý của trẻ. Một minh chứng hùng hồn nhất cho vấn đề này qua cuốn tự truyện Educated (Được học) của cô Tara Westover, xuất bản năm 2018. Cô Tara lớn lên trong một gia đình cuồng tín đạo Mormon ở Mỹ. Cô không hề được đến trường vì cha mẹ cô tin rằng hệ thống giáo dục công làm con họ xa rời Chúa.

Mãi đến năm 17 tuổi, Tara mới tìm động lực để tự học và bỏ nhà để đi học đại học. 10 năm sau, tức năm 2014, cô nhận bằng Tiến sĩ Sử học từ trường đại học danh tiếng Cambridge. Trong 10 năm ấy, cô đã vượt qua rất nhiều thử thách trong cuộc sống. Với cô, trở ngại lớn nhất không phải là sự thiếu thốn về tài chính hay những thách thức của việc “học đuổi”, học để lấp những lỗ hổng kiến thức, mà là những cuộc đấu tranh nội tâm âm thầm và khốc liệt giữa khao khát được học tập và những tin tưởng, tư duy do cha mẹ truyền đạt. Hành trình sống của cô Tara cũng minh chứng rằng nội lực mới là yếu tố tiên quyết cho thành công của một người.

◆ Lúc ở với ông bà nội, tôi hay leo trèo mấy cây ăn trái nhỏ trong vườn, thoải mái chơi đùa với kỳ nhông, kỳ đà, chim non,..., không có ai canh chừng tôi cả. Trong thời gian đầu làm việc ở Đại học Utah, áp lực công việc rất lớn nhưng tôi phần nào có thể cân bằng và quản lý stress của mình. Phải chăng điều này một phần minh chứng triết lý giáo dục nhấn mạnh sự vui chơi của người Đan Mạch? Tôi quan sát thấy đúng là người Đan Mạch cân bằng cuộc sống gia đình, công việc và hoạt động cộng đồng tốt hơn người Mỹ và nhiều nơi khác.

Trong thời gian ở Đan Mạch, ngoài trao đổi kiến thức khoa học với người bạn cộng tác, tôi còn trao đổi về triết lý sống, dạy con của người Đan Mạch. Tôi có thể tóm tắt hai khái niệm chính tôi đã học được từ triết lý này để xây dựng cho mình triết lý dạy con Cha Voi. Đó là:

◆ Chơi mà học: hãy để trẻ vui chơi tự do và cha mẹ học bài học kiên nhẫn, đừng quá can thiệp vào cuộc chơi của trẻ.

◆ Cuộc sống thực tế có nhiều nguy cơ và nỗi sợ, bạn không thể nào lẩn tránh được: muốn hạnh phúc, ta cần đưa những nguy cơ và nỗi sợ vào vòng kiểm soát. Trẻ em chơi các trò chơi leo trèo mạo hiểm là để học làm việc ấy.

QUYỀN 4TÔI LÀM CHA VOI

“Đối xử với con như thể với người mà con có thể trở thành.”

— Haim Sinot

Bốn trụ cột để phát triển cá nhân

Những bài học trải nghiệm trong phần này phản ảnh triết lý giáo dục và phong cách dạy con Cha Voi của tôi. Phần lớn các bài học được thiết kế và triển khai ở thời điểm được chọn chứ không phải là những phản ứng của tôi với các sự kiện ngẫu nhiên xảy ra với con. Đây là một phần của triết lý dạy con Cha Voi, được hình thành từ thực tế tôi không có nhiều thời gian và không gian với hai con.

Tuy hai con không sống chung với tôi nhưng tôi và mẹ chúng vẫn trao đổi thường xuyên về những sinh hoạt của hai con khi chúng còn nhỏ và nhất trí những quy tắc gia đình cần thiết. Một số quy tắc được xây dựng nhằm giúp Taki cải thiện các kỹ năng (con bị hạn chế bởi chứng tự kỷ). Một số quy tắc có ảnh hưởng rất tích cực đến sự phát triển của Takara. Đây là những bài học giá trị về phương pháp dạy con.

Đến bốn tuổi, Taki mới bắt đầu tập nói và phát triển ngôn ngữ khá chậm, thế nên mọi người trong nhà chỉ có thể cùng sử dụng tiếng Anh để Taki có thể phát triển giao tiếp bình thường. Cũng vì vậy mà mục tiêu giúp Takara nói được cả ba thứ tiếng Anh, Việt, Nhật không thể thực hiện được.

Nhiều cha mẹ ngày nay hoang mang không biết nên dạy con điều gì. Theo tôi, sự phát triển của một người dựa trên bốn trụ cột chính gồm: kỹ năng, nhân cách, tư duy, kiến thức.

Hình bên dưới tổng hợp nội dung cơ bản của bốn trụ cột này. Đây cũng chính là những điều tôi đã dạy hai con trai của mình.

Hệ thống giáo dục công cộng ở Việt Nam hiện nay chủ yếu tập trung vào cột kiến thức, hầu như không quan tâm mấy đến ba cột còn lại. Một số trường tư quốc tế có quan tâm một tí về kỹ năng sống. Do đó, việc giáo dục kỹ năng, nhân cách và tư duy cho trẻ chủ yếu rơi vào trách nhiệm của cha mẹ. Nhưng trước khi giáo dục con những điều quan trọng này, cha mẹ cần xây dựng môi trường sống cho con ấm áp tình thương và có khuôn khổ rõ ràng để con cảm thấy an toàn.

Quốc có quốc pháp, gia có gia quy

Không một đứa trẻ nào mới sinh ra đã có khả năng kiểm soát cảm xúc, có khả năng tự kiềm chế, có tính tự giác, hiểu biết những quy tắc ứng xử với người khác. Khoa học đã chứng minh rằng trẻ em không những cần môi trường sống ấm áp tình thương mà còn cần những giới hạn cho những hoạt động hằng ngày của trẻ.

Đã có nhiều minh chứng cho thấy những quy tắc và giới hạn này hình thành cơ cấu hoạt động rõ ràng, giúp trẻ phát triển những kỹ năng cần thiết và có cảm giác an toàn khi ở trong những giới hạn ấy. Các động vật khác cũng làm thế với con nhỏ của mình. Những chú chó con lúc nào cũng muốn khám phá thế giới xung quanh nên bò đi tứ phía, nhưng chó mẹ có một giới hạn không gian an toàn rõ ràng để có thể bảo vệ con. Khi chó con bò ra ngoài giới hạn ấy, chó mẹ sẽ cắn cổ con đem vào trong. Chó mẹ có thể cắn con đau một tí để nhắc nhở, chó con bị đau bèn kêu eng ẻng. Sau khi đem con vào trong, chó mẹ sẽ liếm con để dỗ dành. Chó mẹ làm như thế vài lần thì chó con biết được đâu là không gian an toàn cho đến khi chúng mở mắt.

Chỉ có cha mẹ mới có thể đưa ra gia quy và những cơ cấu hoạt động trong gia đình có khả năng thuyết phục con trẻ. Đây là một trách nhiệm quan trọng nhưng nhiều cha mẹ đã cố tình xao lãng vì không muốn đối đầu với con hoặc sợ làm con không vui.

Con trẻ có thể nhận tình thương và sự quan tâm từ nhiều nguồn như ông bà, cha mẹ, người thân, thầy cô, bạn bè,... nhưng con trẻ chỉ có thể chấp nhận quy tắc hoạt động trong gia đình được thiết lập từ một nguồn, đó là từ cha mẹ. Do đó, những cha mẹ muốn làm bạn với con có thể đang đồng thời tự làm mất đi cơ hội làm cha mẹ.

Sáu lý do con trẻ cần có gia quy

Dưới đây là một số lý do tại sao con trẻ cần quy tắc gia đình (gia quy).

1. Dạy trẻ trở thành một công dân biết tuân thủ pháp luật

Gia quy tạo thành một khung pháp lý nhỏ trong phạm vi gia đình, giúp trẻ hiểu giới hạn cho những hành vi của mình và hậu quả khi vi phạm. Cơ cấu hoạt động này giúp trẻ biết tuân thủ nội quy của trường lớp khi đến tuổi đi học.

Khi trưởng thành, trẻ sẽ hiểu được những chuẩn mực hành vi ngoài xã hội, biết tuân thủ luật pháp. Một số gia quy có thể đặt ra như: anh em không được đánh lộn, muốn sử dụng đồ chơi của người khác thì phải xin phép họ, đánh răng trước khi đi ngủ,...

2. Dạy trẻ kỹ năng tự kiểm soát, tự kiềm chế

Khi con bạn đang say sưa chơi video game, bạn nói: “Đến giờ ngủ rồi, con nên dừng chơi game và đi đánh răng để chuẩn bị ngủ”. Phần lớn trẻ em trong tình huống đó hoặc sẽ mặt tròn mặt méo miễn cưỡng làm theo hoặc kèo nài: “Cho con chơi thêm năm phút nữa được không?”. Nếu bạn cứng rắn trả lời: “Đến giờ ngủ thì phải đi ngủ! Không kèo nài gì hết!” thì con sẽ dần dần phát triển được tính tự kiểm soát và tự kiềm chế mà không cần có cha mẹ nhắc nhở.

Bạn cũng có thể giúp con phát triển chiến lược quản lý thời gian của mình như: “Con có thể chơi game nếu đã hoàn tất tốt tất cả bài tập về nhà”.

3. Giới hạn giúp trẻ an toàn

Phần lớn giới hạn giúp giữ an toàn cho trẻ, thí dụ như: “Khi băng qua đường, con nhớ chờ đèn giao thông và nắm tay cha/mẹ”, “Không nói chuyện và không vào xe của người lạ mặt nếu không có cha/mẹ”, “Không chạy ra sân chơi một mình nếu không được cha/mẹ cho phép”, “Không chat với người lạ trên mạng”, “Không vào những trang web có cảnh chém giết hoặc người lớn không bận đồ”,...

Tất nhiên, một số giới hạn trở nên không cần thiết khi con đủ lớn. Cha mẹ cần tạo cơ hội cho con thể hiện độ trưởng thành và tinh thần trách nhiệm để giảm bớt giới hạn cho con ở thời điểm thích hợp.

4. Giới hạn giúp trẻ khỏe mạnh

Con nít thường hành động theo bản năng, do đó nếu được tự do, trẻ sẽ ngồi ăn hết hộp kẹo hoặc đĩa gà rán, ăn đến khi ăn không nổi nữa mới dừng lại; trẻ sẽ không chọn ăn rau quả trước, sẽ không chọn nước suối hay nước trái cây mà chọn nước ngọt và uống thả dàn; trẻ sẽ ngồi chơi game miệt mài suốt nhiều tiếng,...

Những giới hạn giúp con khỏe mạnh như: “Con không được ăn viên kẹo thứ ba nhé”, “Ăn trái táo thay vì ăn bánh ngọt con nhé”, “Con ăn hết phần rau đó thì mới được rời khỏi bàn ăn”, “Không được ngồi chơi game quá một tiếng đấy!”,...

Sau mỗi lần nhắc nhở con về giới hạn nào đó, cha mẹ nên giải thích tại sao có giới hạn ấy với con. Nhờ hiểu và tôn trọng những giới hạn ấy, trẻ sẽ hình thành những thói quen tốt cho sức khỏe và có khả năng kiềm chế trước các cám dỗ.

5. Giới hạn giúp trẻ phát triển kỹ năng kiểm soát cảm xúc

Trước những giới hạn cho những hoạt động mà trẻ yêu thích như ăn kẹo, chơi trò chơi điện tử,... thì trẻ chắc chắn sẽ không vui và đôi lúc tỏ ra giận dữ, thậm chí nằm vạ đủ trò. Cha mẹ không nên vì thế mà không có những giới hạn ấy bởi vì phát triển kỹ năng kiểm soát cảm xúc không hài lòng rất quan trọng khi trẻ trưởng thành, nhất là khi xã hội ngày càng văn minh và kỹ năng kiểm soát cảm xúc đang được đánh giá là một trong năm kỹ năng quan trọng nhất của con người trong thời Cách mạng công nghệ 4.0.

Không nên chỉ vì con trẻ nằm vạ ở nơi công cộng mà bạn đành phải chiều theo ý con. Bạn hãy coi đây là cơ hội tốt để dạy con khả năng kiểm soát cảm xúc giận dữ ở nơi công cộng, giúp con tìm cách giải tỏa cảm xúc và tìm hướng giải quyết tích cực. Mỗi giới hạn cha mẹ đặt ra là một cơ hội giúp con phát triển kỹ năng kiểm soát những cảm xúc buồn bã, giận dữ, chán nản, thất vọng,...

Cha mẹ cũng không nên nhận lấy trách nhiệm phải làm con vui trước những giới hạn ấy mà hãy giúp con tự đối diện với những cảm xúc của mình.

6. Giới hạn giúp trẻ có cảm giác an toàn và được yêu thương

Nghiên cứu khoa học chứng minh rằng con trẻ lớn lên trong môi trường khá tự do, ít hoặc không có giới hạn thì thường có tâm trạng bất an, lo lắng. Trẻ con thật ra không muốn phải đưa ra quyết định. Trẻ cảm thấy an toàn khi biết người lớn sẽ lo lắng cho mình, sẽ đặt ra cho trẻ những giới hạn.

Đương nhiên, trẻ thường sẽ tìm cách thử vượt qua những giới hạn ấy để xem cha mẹ/người lớn sẽ phản ứng thế nào. Bằng cách thực hiện nghiêm minh những biện pháp kỷ luật khi con vi phạm hoặc vượt giới hạn, cha mẹ sẽ giúp con hiểu rằng cha mẹ sẽ không để con vượt qua vòng kiểm soát. Từ đó, con sẽ có cảm giác an toàn khi sống trong môi trường có giới hạn.

Khi thực hiện những biện pháp kỷ luật con, cha mẹ cần phải điềm tĩnh, không giận dữ, la hét, cần tỏ ra nghiêm nghị, yêu thương để giúp con hiểu rằng khi con có hành vi vượt giới hạn thì sẽ có những hậu quả không mong muốn.

Ba yếu tố gia quy cần có

Nên đặt ra những gia quy (giới hạn cho con trẻ) phù hợp với lứa tuổi và khả năng phát triển kỹ năng của con. Gia quy nên có ba yếu tố sau:

1. Quy tắc giúp xây dựng môi trường sống an toàn, yêu thương và dưỡng dục cho con.

2. Quy tắc giúp con hình thành thói quen tốt và lành mạnh cho những hoạt động hằng ngày như ăn uống, vui chơi, học hành, ngủ, sử dụng Internet,...

3. Quy tắc giúp con phát triển kỹ năng sống.

Ba điều cần lưu ý khi xây dựng quy tắc cho con

1. Ít quy tắc nhưng thực hiện nhất quán thì tốt hơn là có nhiều quy tắc nhưng thực hiện thất thường

Nhiều cha mẹ vì không muốn con trở nên bất trị nên đặt ra quá nhiều quy tắc cho con. Như thế sẽ đưa đến hiệu ứng ngược đó là vô tình làm con trở nên kém tự tin, cảm thấy ức chế vì môi trường sống quá gò bó.

Con trẻ nên được khuyến khích khám phá môi trường sống, thế nên cha mẹ càng đặt ra ít giới hạn càng tốt. Điều quan trọng là cha mẹ cần nhất quán khi thực hiện những giới hạn này.

2. Cho con có tiếng nói đối với các quy tắc, có cơ hội thể hiện độ trưởng thành và tinh thần trách nhiệm với bản thân

Khi con cảm thấy mình có tiếng nói trong việc hình thành quy tắc gia đình, kể cả những hậu quả khi vi phạm các quy tắc này, thì nhiều khả năng con sẽ tự nguyện tuân thủ các nguyên tắc ấy và không cảm giác bị cha mẹ áp đặt.

Khi con thể hiện thói quen tốt, cha mẹ có thể khuyến khích con bằng cách cho phép con điều đình trên giới hạn. Thí dụ khi con “thương lượng” rằng: “Mẹ ơi, nếu con làm xong bài tập sớm 30 phút so với thường lệ thì mẹ cho phép con chơi game thêm năm phút nhé?”, cha mẹ nên cởi mở cân nhắc.

Những cha mẹ muốn con phát triển kỹ năng quản lý thời gian và tự động viên sẽ dễ dàng nhận thấy đây là một cơ hội tốt để dạy con, thế nên họ sẽ đồng ý với yêu cầu hợp lý này của con.

Việc thi hành gia quy cần uyển chuyển với từng đứa con và từng trường hợp cụ thể.

3. Mỗi quy tắc đều có hậu quả rõ ràng nếu vi phạm

Điều này giúp con hiểu rằng bất kỳ một vi phạm nào đều có hậu quả của nó, ngoài ra còn giúp con dần làm quen với luật pháp của xã hội thực tế. Thí dụ: “Nếu mẹ phát hiện con chơi game khi chưa làm xong bài tập về nhà thì con sẽ không được chơi game trong ba ngày tới”.

Năm gia quy quan trọng cho con

1. Ăn uống lành mạnh

Có câu ngạn ngữ “You are what you eat” (Bạn là những gì bạn ăn), hàm chỉ nếu bạn ăn thức ăn tốt thì người bạn khỏe, ăn thức ăn không tốt thì mắc nhiều bệnh.

Bản năng sinh tồn của con người là thích ăn những chất giàu năng lượng như đường, bột, mỡ,... Khi kinh tế gia đình ở Việt Nam ngày càng phát triển thì nguy cơ béo phì ở trẻ em cũng ngày càng tăng, do đó cha mẹ rất cần tập cho trẻ có thói quen ăn uống lành mạnh.

Trẻ em bắt đầu xây dựng thói quen ăn uống trong giai đoạn từ 2-6 tuổi. Thế nên trong giai đoạn này, cha mẹ nên khuyến khích trẻ khám phá những thức ăn giàu dinh dưỡng khác nhau, hạn chế uống nước ngọt và những thức ăn nhanh vốn giàu calo.

Nhiều cha mẹ Việt Nam hay ép con trẻ ăn kiểu như: “Ăn nữa đi con”, “Ăn miếng nữa nhé”, “Ăn nữa ba mẹ cưng”,... Cha mẹ, ông bà thường vui mừng khi thấy con cháu ăn nhiều vì nghĩ rằng con cháu ăn nhiều sẽ khỏe mạnh. Ép trẻ ăn nhiều thức ăn giàu calo sẽ khiến trẻ tăng nguy cơ béo phì, từ đó dẫn đến nhiều hệ lụy về sức khỏe như tiểu đường, huyết áp cao, hạn chế phát triển chiều cao. Tỷ lệ béo phì ở trẻ em Việt Nam ngày càng tăng, thế nên cha mẹ Việt cần thay đổi nhận thức về vấn đề ăn uống của con.

Gia quy của tôi dành cho hai con về vấn đề ăn uống khá nghiêm:

– Trong nhà không có bánh kẹo ngọt, chỉ có trái cây.

– Bữa ăn lúc nào cũng có ít nhất một món rau.

– Không cho con ăn vặt giữa bữa, nếu có thì là trái cây.

– Phần ăn cho con vừa đủ và được phân định trước chứ không để con ăn đến khi ăn không nổi nữa mới thôi.

– Ăn uống ở những chỗ được quy định sẵn. Không được ăn uống ở phòng ngủ, bàn học hoặc sofa.

– Thỉnh thoảng ở nhà hàng thì cho phép con uống nước ngọt hoặc ăn uống thoải mái hơn.

Tôi muốn các con biết thưởng thức ẩm thực nên khuyến thích con thử các món ăn đa dạng có nhiều mùi vị và kết cấu khác nhau. Khi đi nhà hàng, tôi thường chọn món ăn từ các nước khác nhau, đặc biệt là chọn các món ăn Việt Nam. Tôi cho rằng các con nên có khả năng ăn được hầu hết các món ăn truyền thống Việt Nam để có kiến thức về chúng.

Ẩm thực là văn hóa, do đó một nửa Việt Nam mà con mình có thể tự hào là ở kiến thức về ẩm thực và phong tục Việt Nam. Do đó, từ khi Taki và Takara còn nhỏ, tôi đã cho chúng ăn nhiều món ăn Việt Nam.

* Trải nghiệm: Taki không thích ăn rau thơm

Rau thơm là một nét đặc sắc trong ẩm thực Việt so với các nước khác, vừa giúp món ăn thêm hấp dẫn vừa tốt cho sức khỏe vì là những vị thuốc Nam bổ dưỡng. Rất nhiều món ăn Việt dùng rau thơm. Tuy nhiên, Taki vì tự kỷ nên rất kén chọn mùi vị và kết cấu món ăn. Khi còn nhỏ, Taki không thích mùi vị rau thơm tí nào cả. Lần đầu tiên ăn gỏi cuốn ở một nhà hàng, Taki cắn một miếng, nhai một cái xong là phun tóe cả ra ngoài. Sau đó, cậu ta ngồi rút từng lá rau thơm trong cái gỏi cuốn, rút sạch rau thơm xong mới ăn tiếp, trông dễ ghét lắm!

Tất nhiên là tôi có thể yêu cầu nhà hàng làm riêng cho cậu ta mấy cái gỏi cuốn không có rau thơm, nhưng tôi không làm vậy vì như thế Taki sẽ biết là có thể làm như thế. Những lần sau ăn gỏi cuốn, cậu ta đều bỏ hết rau thơm ra mới chịu ăn. Tôi muốn Taki có thể ăn gỏi cuốn với đầy đủ các loại rau thơm, thế nên tôi đặt ra mục tiêu mới: dạy Taki ăn rau thơm.

Taki rất thích mùi nem nướng, thế nên một hôm tôi quyết định làm món gỏi cuốn nem nướng đặc biệt. Tôi xắt nem nướng mỏng và dài để khó kéo ra khỏi gỏi cuốn. Rồi tôi cắt nhỏ xà lách và nhiều loại rau thơm, đem trộn đều. Làm xong ba cuốn gỏi cuốn nem nướng, pha xong nước tương ngon, tôi đem tất cả đi giấu kín.

Tôi chở Taki và Takara ra công viên chơi, cho chúng chạy nhảy vui đùa thỏa thích, không giới hạn thời gian gì cả. Đến lúc hai đứa than đói quá, tôi mới chở về nhà. Chúng chạy vào nhà mở tủ lạnh thì thấy không có gì ăn ngay được. Miệng than liên tục:

– Ba ơi con đói quá! Tôi nói:

– Ba trông mấy con chơi thôi cũng đói lắm. À, ba có ba cái gỏi cuốn làm sẵn. Mỗi người ăn một cái lót bụng rồi chờ ba làm đồ ăn trưa nhé!

Chúng đồng thanh reo lên:

– Yeah! Yeah! Yeah!

Rồi hai đứa cười tươi, chạy thốc ra bàn ăn ngồi chờ sẵn (chúng biết khi ăn phải ngồi đúng chỗ).

Tôi dọn ra cho mỗi người một cái gỏi cuốn. Taki và Takara bốc ăn liền. Taki ăn một miếng, nhăn mặt ngay. Cậu nhìn vào cái gỏi cuốn để tìm rau thơm nhưng không phân biệt đâu là rau thơm cả! Takara thì ăn ngon lành. Tôi vừa ăn vừa hỏi:

– Ôi, đói nên ăn ngon quá. Taki con sao thế? Không ngon à? Con mà không ăn thì ba cho Takara ăn phần của con đấy nhé!

Takara nghe thế, reo lên:

– Được đó ba! Taki không ăn thì con ăn hết!

Trong hoàn cảnh này thì Taki không còn lựa chọn nào khác. Thế là cậu ta vừa ăn vừa nhăn mặt nhíu mày, trông dễ thương làm sao. Tôi cười thầm trong bụng: “Thí nghiệm đã thành công!!!”.

Taki ăn xong tôi mới đi làm sandwich bình thường cho ba cha con ăn trưa. Khoảng 30 phút sau tôi mới làm xong món này.

Tôi lặp lại thí nghiệm này thêm ba lần nữa, tức cũng để cho chúng đói rã rồi mới cho ăn một tí gỏi cuốn nem nướng để lót dạ! Đến lần thứ ba thì Taki không còn làm mặt méo mặt tròn vì rau thơm nữa mà ăn hết cái gỏi cuốn ngon lành.

Lần thí nghiệm sau đó, tôi làm gỏi cuốn nem nướng bình thường với rau thơm để nguyên lá. Taki thưởng thức nó với đầy đủ mùi vị và kết cấu như món gỏi cuốn ở nhà hàng.

Tôi đã đạt được mục tiêu dạy cho Taki ăn rau thơm!

Bài học kinh nghiệm:

✦ Muốn tập con ăn món mới nhiều dinh dưỡng mà con không thích, ba mẹ hãy trộn món đó với món con thích, chờ khi con đói thì cho ăn, ban đầu hãy trộn một lượng nhỏ rồi sau tăng dần. Tốt nhất, hãy cho con vận động đến khi đói thì mới cho ăn.

✦ Muốn con ăn món gì thì cha mẹ cần thích ăn món đó. Con trẻ khi thấy cha mẹ ăn với vẻ mặt vui vẻ, thưởng thức thì con sẽ bắt chước ăn theo. Do đó, cha mẹ nên tập cho con cùng lúc với cha mẹ. Cứ kiên trì rèn con như thế thì khi lớn lên, con sẽ ăn được tất cả các món cha mẹ ăn được.

✦ Không nên ép con ăn. Về ăn uống, cơ thể con trẻ thường hoạt động theo bản năng, tức đói thì ăn, khát thì uống. Con trẻ khi đói sẽ ăn và ăn khỏe hơn là khi bị ép ăn. Khi ăn dưới tâm trạng bị ép thì tâm lý của trẻ sẽ hình thành cảm xúc không thích ăn món ăn đó.

✦ Nên tập cho con trẻ tập trung khi ăn. Không nên cho trẻ vừa ăn vừa xem tivi, xem điện thoại thông minh. Trẻ ăn xong mới được phép bước xuống bàn để đi chơi hoặc làm chuyện khác. Đây cũng là phương pháp dạy trẻ cách tập trung.

Ngày nay, Taki và Takara có thể ăn được hầu hết các món ăn đặc sản nước ngoài và các món ăn truyền thống Việt Nam. Năm 2016, Takara lần đầu về Việt Nam, tôi dẫn con đi ăn món bánh tráng phơi sương Trảng Bàng. Cậu ta ăn được tất cả các loại rau đặc biệt vốn chưa từng ăn bao giờ. Takara có thể tự cuốn bánh, còn bảo: “Ăn cuốn chấm với mắm nêm ngon hơn với nước mắm thường!”.

2. Ngủ đúng giờ

Ngày nay, trẻ em ngày càng bị thiếu ngủ. Giấc ngủ quan trọng cho hoạt động bình thường của con người. Với trẻ em, giấc ngủ quan trọng hơn nhiều vì trong thời gian ngủ, cơ thể trẻ làm hai việc quan trọng ngoài việc bảo trì các chức năng của cơ thể, đó chính là:

– Não bộ xử lý thông tin nhận được trong ngày và đưa vào bộ nhớ dài hạn. Do đó kiến thức học hỏi sẽ được duy trì tốt hơn.

– Cơ thể điều tiết những hormone quan trọng và cần thiết như phát triển cơ thể, thèm ăn, mật độ đường trong máu.

Khoa học đã chứng minh tầm quan trọng của giấc ngủ. Nếu có giấc ngủ tốt, bạn sẽ có thể xử lý công việc và giải quyết vấn đề tốt hơn, ghi nhớ tốt hơn, ít thèm ăn hơn, vận động cơ bắp tốt hơn, kháng bệnh mạnh hơn, tâm trạng tốt hơn khiến các mối quan hệ xã hội dần tốt hơn. Ngược lại, nếu thiếu ngủ hoặc ngủ không ngon giấc, thường dẫn đến nhiều hệ lụy về sức khỏe như nguy cơ béo phì, chức năng não bộ hoạt động chậm, nguy cơ bị bệnh tiểu đường, nhồi máu cơ tim, dễ nhiễm bệnh. Ngoài ra, thiếu ngủ cũng dẫn đến các vấn đề tâm lý như trầm cảm và khả năng giao thiệp kém.

Gia quy của tôi về giờ giấc đi ngủ cho con khá nghiêm:

◆ Dưới 2 tuổi: không giới hạn thời gian ngủ. Bé muốn ngủ lúc nào thì ngủ. Tuy nhiên để có giấc ngủ tối dài và chất lượng thì sau 4 giờ chiều không cho ngủ. Khoảng 8g30-9g00 tối cho bé uống sữa rồi cho đi ngủ để bé có thể ngủ suốt đêm.

◆ Từ 2-5 tuổi: tập cho con sau ăn trưa có giấc ngủ dài khoảng 2-3 tiếng. Sau đó cho trẻ vui chơi, ăn chiều, sinh hoạt đến khoảng 8g30-9g00 tối thì cho uống ly sữa rồi cho đi ngủ.

◆ 6-11 tuổi, tức thời gian học tiểu học: 8g30 tối uống sữa, đi ngủ, 6 giờ sáng thức dạy chuẩn bị đi học.

◆ 12-18 tuổi, tức thời gian học trung học: 9g00-9g30 tối: chuẩn bị đi ngủ, thức dậy lúc 6 giờ sáng để chuẩn bị đi học.

Mùa hè ở Mỹ ngày dài hơn đêm, trẻ không đi học và thường sinh hoạt ngoài trời nhiều hơn. Do đó, vào mùa hè cũng như những dịp cuối tuần, con có thể đi ngủ trễ một tí, nhưng thường không quá 10 giờ tối và ngủ thẳng giấc.

Để đảm bảo chất lượng giấc ngủ cho con, phòng của con không có máy tính và tivi. Khi con vào trung học phổ thông, con có laptop nhỏ nhưng phải tôn trọng nguyên tắc không dùng laptop sau khi tắt đèn ngủ.

3. Giới hạn tiếp cận công nghệ (Internet, điện thoại thông minh, video game)

Thử thách lớn nhất trong việc dạy con ở thời đại số đó là việc con trẻ dễ dàng tiếp cận nguồn thông tin khổng lồ từ Internet thông qua các thiết bị di động mà cha mẹ khó kiểm soát hết chất lượng thông tin. Thời gian trẻ dùng để coi tivi, video trên Internet hoặc chơi video game có thể dùng cho những hoạt động khác như chơi thể thao, học cách làm những công việc nhà, làm vườn,... Do đó, cha mẹ cần đánh giá những lợi ích khi trẻ dành thời gian cho những thiết bị công nghệ.

Trẻ tự kỷ có khuynh hướng sống trong thế giới riêng của mình và không thích giao tiếp với người khác. Việc xem tivi, video hoặc chơi video game càng đẩy chúng vào thế giới riêng ấy, càng rời xa cuộc sống thực tế.

Thêm nữa, trẻ tự kỷ không có khả năng hiểu cảm xúc của người khác (vô cảm) nên dễ bị ảnh hưởng bởi những hành động bạo lực trên các phương tiện truyền thông và cho rằng những hành động đó là bình thường. Vì thế, khi hai con còn nhỏ (tức dưới 14 tuổi), tôi chỉ cho hai con tiếp cận tivi, video hoặc chơi video game có tính giáo dục và không bạo lực. Tôi giúp Taki có nhiều cơ hội giao tiếp với con người hơn, như chơi với Takara, nói chuyện với cha mẹ,... Thêm nữa, ngay cả trong thời gian học trung học phổ thông, Taki và Takara vẫn không có điện thoại thông minh có thể kết nối mạng.

Cuối tuần, tôi hoặc mẹ chúng thường chở hai con đến thư viện thiếu nhi. Hai con được toàn quyền lựa chọn sách, phim để xem. Sách và phim ở đây đã được sàng lọc nội dung phù hợp cho trẻ em nên chúng tôi không phải lo lắng giám sát gì, còn hai con thì cảm thấy hạnh phúc khi được tự chọn cái mình thích. Chúng tôi đặt giới hạn thời gian cho hai con coi phim, tivi chừng một tiếng mỗi ngày hoặc mỗi ngày được xem một show/phim.

Thay vì chơi những trò chơi ảo trên máy tính hay điện thoại, Taki và Takara có nhiều trò chơi lắp ráp lego và các trò chơi khác có tính giáo dục và phù hợp với lứa tuổi. Hai cu cậu có thể ngồi chơi lắp ráp cả tiếng và không quấy rầy người lớn. Từ những trò chơi này, Takara khám phá đam mê của mình trong việc chế tạo người máy từ khi còn nhỏ. Takara hiện đang theo đuổi ngành Robotics (sáng tạo người máy) ở trường đại học.

Taki và Takara thường được khuyến khích vui chơi ở các sân chơi trẻ em ngoài công viên khi thời tiết thuận lợi. Khi đi cùng con, tôi thường cho hai con thoải mái leo trèo, chơi những trò chơi mạo hiểm. Mẹ chúng thì cẩn thận hơn nên thường chỉ cho chúng chơi một số trò an toàn. Nhờ thường xuyên vui chơi ngoài trời nên hai con không cảm thấy nhàm chán nếu không được coi tivi hoặc chơi video game.

Nhờ những giới hạn này mà Taki dần cải thiện đáng kể kỹ năng giao tiếp. Hiện nay, Taki có thể nhìn vào mặt người khác khi nói chuyện chứ không tránh nhìn mặt người đối diện như đa số trẻ tự kỷ.

Nhiều nghiên cứu khoa học gần đây cho thấy việc hạn chế trẻ em tiếp cận tivi, Internet, video game là cần thiết và đem lại nhiều kết quả tích cực cho sự phát triển của trẻ em. Đặc biệt các nhà khoa học cũng như bác sĩ nhi đồng khuyến cáo không nên cho bé dưới hai tuổi xem tivi hoặc video trên thiết bị di động, kể cả xem các chương trình có tính giáo dục. Hiện tại chưa có minh chứng khoa học nào cho thấy các chương trình này có hiệu quả tích cực đối với trẻ. Càng đáng lo ngại hơn nữa là những game hoặc chương trình tivi có nội dung bạo lực có nguy cơ làm cho trẻ trở nên vô cảm và có hành vi bạo lực trong học đường.

4. Không thỏa hiệp với ăn vạ

Chắc nhiều bạn từng thấy cảnh một bé nằm lăn ra đường khóc lóc ăn vạ vì cha mẹ không chiều theo mong muốn nào đó của bé. Và nếu bạn có con nhỏ, nếu bạn từng ở trong hoàn cảnh con cái ăn vạ ấy, chắc bạn hiểu được cảm xúc xấu hổ khi người đi đường dừng lại xem con mình ăn vạ rồi lời ra tiếng vào chê bai khả năng làm cha mẹ của bạn. Rất có thể lúc đó bạn sẽ mất kiểm soát cảm xúc, nổi giận la hét con, thậm chí đánh con, lôi con khỏi chỗ ấy.

Xin chia sẻ với các bạn, tôi và Ayumi ở trong hoàn cảnh khó khăn hơn nhiều khi Taki ăn vạ. Vì tự kỷ nên Taki không hiểu được cảm xúc của người khác, thế nên giận dữ hay la hét cũng không hề làm Taki sợ mà nghe lời theo. Ở Mỹ, đánh con là phạm luật hình sự bảo vệ trẻ em, cha mẹ có thể sẽ bị phạt tù và bị mất con. Do đó cha mẹ Mỹ cần phải kiềm chế cảm xúc khi dạy con, nhất là khi đang ở nơi công cộng.

* Trải nghiệm: Taki ăn vạ nơi công cộng khi không được thỏa mãn điều mình muốn.

Taki đến bốn tuổi mới tập nói, tuy lúc ấy có thể hiểu được người khác nói gì nhưng Taki vẫn không thể diễn đạt được suy nghĩ của mình.

Lúc Taki khoảng bốn tuổi, một hôm Ayumi gọi điện thoại cho tôi, khóc bảo rằng gần đây Taki thường ăn vạ mỗi khi đi siêu thị. Khi cậu ta muốn thứ gì thì sẽ lấy bỏ vào xe đẩy. Nếu Ayumi không đồng ý và để món đồ lại vị trí cũ, cậu ta sẽ hất nhiều hàng hóa trên kệ xuống đất rồi nằm ăn vạ khóc lóc, la hét, chân tay đạp tứ phía. Mẹ năn nỉ cách mấy cũng không làm nó dừng lại. Nó chỉ thôi ăn vạ khi mẹ chấp nhận mua món hàng nó muốn.

Ayumi cảm thấy xấu hổ mỗi lần Taki làm vậy và thường phải chiều con để mọi chuyện êm xuôi nơi công cộng. Hôm ấy, Taki ăn vạ hơi quá đáng nên Ayumi chịu không nổi nữa. Thường trong những ngày Taki và Takara thăm tôi thì mấy cha con có những sinh hoạt khác chứ không đi siêu thị nên tôi không biết tình trạng này. Tôi nói với Ayumi rằng hãy để tôi dạy Taki hết ăn vạ.

Cuối tuần ấy, khi tôi đón hai đứa về nhà, tôi bảo:

– Daddy tính sáng nay cho hai con ăn pancake¹ với trứng và xúc xích, rồi mình đi coi phim hay lắm, sau đó về ăn hamburger. Nhưng nhà thì không còn trứng và xúc xích, cũng chẳng còn thịt bò hamburger, thế nên mình ghé siêu thị mua rồi về nhà nhé!

¹. Pancake: loại bánh bột trẻ con rất thích dùng ăn sáng.

Hai đứa nghe được ăn ngon rồi đi xem phim nữa nên khoái quá, reo hò:

– Yeah, yeah, Daddy!

Đến siêu thị, tôi cố tình đẩy xe mua hàng qua gian hàng đồ chơi Taki vốn rất thích. Thế là theo thói quen, Taki lấy món đồ chơi thảy vào xe hàng. Tôi gọi Taki lại, nói rằng:

– Taki, khi con muốn mua món gì thì con cần hỏi ba hay mẹ. Nếu ba hay mẹ đồng ý thì con mới được bỏ nó vào xe hàng nhé. Bây giờ ba không đồng ý việc con bỏ món đồ chơi này vào xe, con hãy đem nó bỏ lại chỗ cũ nhé!

Taki lấy đồ chơi trong xe đẩy ra, quăng xuống đất rồi nằm ăn vạ như thói quen. Tôi từ tốn lượm món đồ chơi lên, rồi cúi xuống nói với Taki:

– Taki, ba không đồng ý việc con ăn vạ. Nếu con ăn vạ thì con sẽ không bao giờ có được điều con muốn. Bây giờ ba về nhà, không mua gì cả. Ba đếm đến tiếng thứ năm, nếu con không đứng dậy thì ba sẽ bỏ con ở đây!

Tôi đứng dậy, bỏ món đồ chơi lại chỗ cũ rồi nhìn Taki, bắt đầu đếm:

– Một, hai, ba...

Taki nhìn tôi, tiếp tục la hét vùng vẫy. Đếm đến tiếng thứ năm, tôi nắm tay Takara, bảo:

– Takara, chúng ta về thôi, để Taki ở lại đây!

Tôi quay lưng đi, cố tình không quay lại nhìn. Tôi biết Taki đang nhìn theo nhưng cậu ta vẫn nằm đó la hét. Khi đến quầy tính tiền, tôi nói với nhân viên rằng tôi không mua hàng gì cả. Rồi tôi nói vọng lại:

– Bye Taki! (Tạm biệt Taki!)

Tôi và Takara bước ra phía cửa, không quay lại nhìn Taki dù chỉ một lần. Khi thấy chúng tôi ra tới cửa, Taki vùng dậy chạy theo.

Trên đường lái xe về nhà, tôi nói:

– Taki à, ba thật sự không hài lòng về việc con nằm vạ. Ba đã nói rồi, ăn vạ sẽ không bao giờ giúp con có được điều con muốn. Hôm nay hai con sẽ ăn sáng với pancake không, tức không trứng, không xúc xích gì cả. Không đi coi phim và cũng không có hamburger luôn. Nhà có gì ăn đó. Không ngon cũng ráng mà ăn!

Takara làm mặt tròn mặt méo với Taki:

– Tại anh mà bây giờ mình không có gì ăn, rồi không được đi coi phim nữa...

Tôi im lặng, làm mặt không vui.

Sau khi hai đứa ăn pancake, tôi bảo chúng tự chơi mấy món đồ chơi trong nhà. Nguyên ngày hôm đó tôi chỉ làm trách nhiệm cơ bản nhất của người cha đó là làm đồ ăn trưa và đồ ăn chiều rồi đưa chúng về nhà mẹ chúng, thời gian còn lại tôi nằm đọc sách. Takara cằn nhằn hoài, bảo tại Taki mà nó bị họa lây.

Tuần sau, tôi lại làm thí nghiệm đó, cũng bảo rằng sẽ ghé siêu thị mua đồ nấu món ăn ngon rồi sau đó sẽ đưa chúng đi chơi ở viện bảo tàng. Lần này, Taki cũng nằm vạ y như vậy, tôi cũng “bổn cũ soạn lại”. Tuy nhiên, khi tôi và Takara đứng dậy quay lưng đi thì Taki lồm cồm bò dậy đi theo ngay.

Tuần kế tiếp, tôi cũng diễn lại y “tuồng cũ”, chỉ khác là trước khi lên xe, tôi đã nhắc:

– Taki, nếu hôm nay con mà còn ăn vạ nữa thì ba chẳng những không mua gì cả mà lần sau ba sẽ chỉ rước Takara đi chơi thôi, không rước con!

Takara còn chêm thêm:

– Nếu anh Taki còn làm vậy thì Daddy chở anh ấy trả về nhà mẹ rồi chở con đi chơi há!?

Lần này, khi vào siêu thị, Taki cầm món đồ chơi tới hỏi tôi rằng tôi có thể mua cho nó không. Tôi ôm nó vào lòng, khen ngợi:

– Con giỏi lắm, biết nghe lời ba rồi. Nhưng đồ chơi này không tốt. Con đem bỏ lại chỗ cũ nơi con lấy nó nhé!

Taki nghe lời. Tôi vui ra mặt.

Hôm ấy tôi nấu đồ ăn ngon, mấy cha con ăn uống ngon lành rồi cùng đi chơi. Trước khi Taki và Takara vào nhà mẹ, tôi ôm Taki bảo:

– Hôm nay con làm ba vui lắm vì đã biết nghe lời và không nằm vạ. Con nhớ rằng ăn vạ sẽ không được gì mà còn không được ăn ngon, không được đi chơi. Con nhớ nhé?

Taki đáp:

– Vâng, Daddy!

Sau một tháng tôi thực hiện thí nghiệm này, Taki hoàn toàn bỏ hành vi ăn vạ ngoài đường, khi muốn gì thì sẽ hỏi cha mẹ, nếu cha mẹ không cho thì thôi.

Sau này, lâu lâu tôi và mẹ chúng cho phép Taki và Takara có thể mua một món đồ chơi có giá trị dưới một số tiền nhỏ nào đó. Điều này giúp hai trẻ học cách chọn lựa và để dành tiền mua đồ chơi nếu thấy món mình muốn có giá cao hơn số tiền mình hiện có.

Khi hai đứa lớn hơn một tí (trên bảy tuổi), tôi ra thêm điều kiện là con phải nói lên được giá trị của món đồ chơi con muốn ngoài lý do chơi sẽ vui. Thí dụ con có thể nói rằng: “Món này chơi vui lắm, nó còn dạy con biết cách lắp ráp”.

Nhờ thực hành điều này mà Takara phát triển nhanh kỹ năng lý luận và học được cách xài tiền, còn Taki vì có giới hạn tự kỷ nên thường phải nhờ Takara “yểm trợ” phần diễn giải để thuyết phục cha mẹ mua cho món đồ chơi nào đó!

Bài học kinh nghiệm:

✦ Không nên chỉ dạy con bằng những phản ứng nhất thời trước sự kiện nào đó, tức không phải đánh mắng, la hét khi con làm điều gì đó sai. Muốn dạy con điều gì, cha mẹ cần có bài học với mục tiêu rõ ràng, sẵn sàng lặp lại bài học đó nhiều lần đến khi đạt mục tiêu.

✦ Khi dạy con, cha mẹ cần trầm tĩnh, nói năng chậm rãi.

Nếu cảm thấy mình giận dữ trước sự kiện, tốt nhất cha mẹ hãy tìm cách “hạ hỏa” trước khi nói chuyện với con, có thể tạm gác vấn đề ấy sang bên, chờ đến lúc thích hợp thì khơi gợi lại.

✦ Muốn dạy con kiểm soát cảm xúc, cha mẹ cần có khả năng kiểm soát cảm xúc của chính mình trước!

✦ Cha mẹ cần thiết kế bài học để con thấy hành vi của con có hậu quả rõ ràng như con không được ăn ngon, không được đi chơi, cha mẹ không vui,... Mỗi lần phải lặp lại bài học này thì hậu quả cần tăng lên.

✦ Trước khi bài học bắt đầu và sau khi bài học kết thúc, cha mẹ cần cho con biết cha mẹ mong muốn con có hành vi thế nào. Khi con thể hiện được hành vi đó, cha mẹ hãy thể hiện sự vui vẻ và lòng yêu thương con. Tuy nhiên, không nên thưởng cho trẻ vì trẻ đã không làm việc gì đó không nên làm, tức không nên thưởng cho trẻ ngay lúc trẻ không ăn vạ.

5. Đối xử với người khác theo cách con muốn được đối xử

Triết lý dạy con của người Mỹ và người Nhật về ứng xử là “Đối xử với người khác theo cách bạn muốn được đối xử”. Đây là cách dạy con trẻ tính thấu cảm. Khi muốn con thay đổi hành vi, cha mẹ Mỹ hoặc cha mẹ Nhật thường nói với con rằng: “Nếu bạn đó đối xử với con như thế thì con cảm thấy thế nào?”. Thí dụ:

– Khi con bắt nạt bạn cùng lớp, cha mẹ sẽ nói với con: “Nếu bạn đó bắt nạt con thì con có vui không?”.

– Khi muốn con chia sẻ đồ chơi với bạn, cha mẹ sẽ nói với con: “Nếu món đồ chơi là của bạn ấy chứ không phải của con thì con có muốn bạn ấy cho con chơi chung không?”.

– Khi muốn con xếp hàng không chen lấn vào giữa, cha mẹ sẽ nói với con: “Nếu con là những người đứng sau con cảm thấy thế nào khi có người chen vào trước con?”.

Con trẻ thường hành động theo bản năng, chưa biết đặt mình vào vị trí của người khác, do đó cha mẹ cần giúp con phát triển khả năng thấu cảm bằng cách giúp con tưởng tượng con đang ở vị trí của người đối diện. Đây cũng là cách tôi dùng để dạy con cách nói năng lịch sự với người khác như dùng từ“Please” (làm ơn) khi yêu cầu điều gì từ người khác và dùng từ “Thank you” (Cảm ơn) khi ai đó làm gì cho mình.

Con trẻ học cách ứng xử với người xung quanh cũng như hành vi ngoài xã hội từ cách quan sát và noi gương theo cha mẹ. Do đó, cha mẹ muốn con trở thành người như thế nào thì bản thân cha mẹ phải sống như thế ấy.

Kể cả khi tiếp xúc với con, nếu cha mẹ nói chuyện với con trẻ với ngôn từ lịch sự và tôn trọng như người lớn thì con sẽ học cách cư xử ấy để ứng xử lại với cha mẹ. Khi con đã trưởng thành hay lúc cha mẹ đã già yếu cần sự chăm sóc thì lúc ấy con sẽ thể hiện cách ứng xử mà đã học được từ cha mẹ khi còn nhỏ.

Tôi đặt ra quy tắc ứng xử rất rõ ràng cho Taki và Takara:

◆ Đối xử với mọi người lịch sự và tôn trọng. Nếu người khác không lịch sự hoặc không tôn trọng mình thì mình quay lưng bỏ đi.

◆ Không lớn tiếng, không dùng từ ngữ khiếm nhã hoặc có hành vi xúc phạm người khác, kể cả súc vật.

Đặt mình vào vị trí của người kia để đánh giá hành xử của mình. Ban đầu, Taki không thể làm được điều này vì không hiểu được cảm xúc của người khác, nhưng nhờ gia quy trên mà ngày nay Taki có tính cách rất thân thiện, nhân ái.

Rèn luyện kỹ năng sống

Trong phong cách dạy con Cha Voi, cha mẹ có thể tạo cơ hội hay tình huống rồi đồng hành để hướng dẫn con học những kỹ năng sống cần thiết qua trải nghiệm bản thân chứ không qua quy trình dạy dỗ thuần túy. Dưới đây là một số kỹ năng sống quan trọng tôi cho rằng mỗi đứa trẻ cần được đào tạo.

Tự lập trong suy nghĩ, hành động và trong cuộc sống

Tự lập là một giá trị cốt lõi quan trọng trong hệ giá trị của nhiều quốc gia tiên tiến và có thể nói đây là giá trị quan trọng nhất trong xã hội Mỹ. Dạy con tính tự lập không phải là bỏ mặc con tự học hỏi những kỹ năng sống mà là đồng hành với con.

Mức độ tự lập được cha mẹ Mỹ dạy cho con từ nhỏ ở từng độ tuổi. Khi con được một tuổi, cha mẹ bắt đầu dạy con dùng tay bốc, rồi sau đó dùng muỗng nhỏ đưa thức ăn vào miệng. Cha mẹ ngồi cạnh bên khuyến khích con tự ăn, khen ngợi khi con tự ăn thành công. Tất nhiên, ban đầu thay vì đưa thức ăn vào miệng, bé có thể đưa thức ăn lên mặt hoặc làm rơi rớt. Đây là chuyện bình thường. Cha mẹ nên kiên nhẫn chờ con tự ăn xong rồi tắm rửa sạch sẽ cho con. Khi con có thể tự ăn, cha mẹ có thể cho con ngồi trên ghế dành cho trẻ em và ăn cùng cha mẹ.

Ngoài dạy con tự ăn, cha mẹ cần sớm dạy con tự đi vệ sinh, tự chọn và mặc quần áo, tự mang giày,... Cha mẹ cần kiên nhẫn cho con thời gian thực hành, thử nghiệm, sửa sai và học hỏi. Phần lớn các nhà trẻ bình dân ở Mỹ thường yêu cầu trẻ từ ba tuổi có khả năng tự ăn, tự mặc quần áo và tự đi vệ sinh. Đến khoảng 4-5 tuổi, hầu hết trẻ em có khả năng tự làm những việc cơ bản cho bản thân. Nhiều cha mẹ cẩn thận hơn còn dạy trẻ nhớ tên cha mẹ, số điện thoại và địa chỉ nhà để phòng trường hợp khẩn cấp.

Khi hai con trai của tôi khoảng 3-4 tuổi, mỗi lần rước chúng về nhà, tôi hay giả đò quên đường, thế là chúng nhìn đường và chỉ đường cho tôi. Chúng còn nhắc tôi cả luật đi đường nữa!

Khi hai con lớn hơn một chút, tôi thỉnh thoảng giả đò bệnh, không thể nấu ăn, và nhờ hai con làm đồ ăn sáng cho cả nhà. Đó là những giây phút hạnh phúc nhất trong cuộc đời làm cha của tôi.

Tự quyết

Một trong những yếu tố giúp trẻ hình thành tính tự tin chính là khả năng tự suy nghĩ và tự quyết định hành động. Đây là tính tự lập trong suy nghĩ. Tất nhiên, những hành động trẻ quyết định làm cần nằm trong khuôn khổ nhất định, không vi phạm những chuẩn mực đạo đức và quy định pháp luật.

Cha mẹ Do Thái thường khuyến khích với một tí áp lực con chọn và bảo vệ chính kiến của mình trên mọi vấn đề liên quan đến chính trị, xã hội, giáo dục,... Trong khi đó, cha mẹ Mỹ khuyến khích con có suy nghĩ độc lập, tự quyết và phát triển tính cách riêng thông qua những hoạt động sau giờ học. Tính tự quyết không chỉ giúp trẻ tự tin hơn mà còn giúp trẻ biết chịu trách nhiệm với những quyết định của chính mình.

Tuy nhiên, trẻ em thường quyết định theo cảm tính nhất thời, do đó, để giúp trẻ đưa ra những quyết định đúng đắn, cha mẹ có thể cho phép trẻ tranh luận công bằng và hướng suy nghĩ của trẻ theo chiều tích cực. Thí dụ hãy hỏi trẻ những câu như:

“Tại sao con nghĩ...?”

“Thế có cách suy nghĩ nào khác không?”

“Nếu làm vậy thì con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra?” “Nếu nghĩ như thế này... thì con thấy sao?”

Cha Voi không áp đặt suy nghĩ của mình lên con kiểu “Tại cha/mẹ nói như thế là không được thì là không được!” mà dùng những câu hỏi để chuyển hướng suy nghĩ của con theo chiều tích cực, tôn trọng ý kiến của con và tranh luận công bằng với con. Những cuộc tranh luận như thế sẽ giúp con phát triển tư duy tích cực.

Nếu sau tranh luận con trẻ có thể suy nghĩ theo hướng của cha mẹ thì quá tuyệt vời. Tuy nhiên đôi lúc cha mẹ cũng nên cho con quyền tự quyết cho dù quyết định ấy không hoàn toàn phù hợp với suy nghĩ của mình nhưng chấp nhận được vì nó không nguy hại đến sự phát triển của con. Đó là cách cha mẹ tạo cơ hội và không gian để con phát triển cá tính của mình cũng như tìm hiểu đam mê của mình.

Tự giác

Nhiều cha mẹ không để ý rằng con trẻ học tính tự giác từ chính những hành động nhỏ nhặt của cha mẹ và những người lớn xung quanh. Những việc nho nhỏ như đánh răng không đóng nắp tuýp kem, đi tiểu xong không hạ bệ ngồi của bồn cầu xuống, quần áo dơ không bỏ vào giỏ đồ dơ,... con trẻ thường học từ cha mẹ cả. Đến những việc lớn hơn ngoài xã hội như vi phạm luật giao thông, quăng rác ngoài đường phố, chửi thề, ứng xử thô lỗ với những người xung quanh,... con trẻ đều học từ cha mẹ tất. Do đó, muốn con mình lớn lên có tính tự giác thì bản thân cha mẹ cần thể hiện tính tự giác trước. Tính tự giác ở con trẻ sẽ dần phát triển thành tính tự trọng (sẽ được đề cập ở phần Nhân cách trong những trang sau).

Tự tin

Tự tin là một tính cách quan trọng trong xã hội văn minh, nhất là khi xin việc làm, nếu một ứng viên thiếu tự tin tuy có kinh nghiệm cũng sẽ khó tìm được việc. Việc tự lập trong việc chăm sóc bản thân và tính tự quyết sẽ giúp con trẻ phát triển tính tự tin.

Một trong những khác biệt rất rõ trong phong cách dạy con Cha Voi là khuyến khích con trẻ thể hiện những hành động tốt thay vì trừng phạt hay la mắng khi con có những hành động không tốt. Với những hành động không tốt thì cha mẹ có thể nhẹ nhàng nhắc nhở như: “Cha/mẹ không thích con làm điều a, b, c, d (nên nói rõ hành động không tốt). Làm như thế không chấp nhận được vì x, y, z (nên nói rõ lý do). Cha/mẹ không muốn con làm vậy nữa nhé. Con có hiểu không?” rồi chờ con trả lời. Câu trả “Dạ” là chưa đủ. Cha mẹ nên yêu cầu con lặp lại điều mình mong muốn. Thế “Dạ” có nghĩa con hiểu điều mong muốn gì từ cha/mẹ? Nếu con còn vi phạm thì hình phạt có thể là lấy đi một quyền lợi gì đó con thích trong một thời gian ngắn. Cha mẹ cũng có thể phạt chúng úp mặt vào tường trong một khoảng thời gian nhất định, thí dụ như 10 phút.

Cứng rắn với yêu thương sẽ không làm ảnh hưởng đến tâm lý và không đánh mất tính tự tin của con trẻ. Nhưng khi con trẻ thể hiện hay làm được việc gì tốt thì cha mẹ nên khen ngợi và tỏ vẻ mừng rỡ ra mặt.

Một điểm khác biệt khác của phong cách dạy con Cha Voi là cha mẹ không mua chuộc hành vi của con bằng quà hay quyền lợi.

Trong một số trường hợp như tự tin trước đám đông, phát biểu trước nhiều người,... thì phải chờ đến khi các trẻ bắt đầu vào mẫu giáo và đi học. Ở đây thầy/cô khuyến khích các em làm việc nhóm, đại diện nhóm phát biểu,... Thầy/cô lúc này đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng tính tự tin trước đám đông và tinh thần lãnh đạo qua việc không cho phép các học sinh chế giễu ý kiến của người khác,...

* Trải nghiệm 1: “Tội nghiệp Daddy đã già và lú lẫn rồi!”

Một sáng thứ Bảy, như thường lệ, tôi lái ô tô đến đón Taki và Takara ở nhà mẹ chúng. Taki lúc ấy năm tuổi, Takara bốn tuổi nên hai con ngồi trên ghế an toàn dành cho trẻ em. Xe chạy được một tí thì tôi tấp xe vào lề đường, quay lại nói với hai con:

– Taki và Takara này, ba bỗng nhiên quên mất đường về nhà rồi. Hai con phải giúp ba tìm đường về nhà nhé!

Takara đáp với giọng ngạc nhiên:

– Thật không? Daddy không còn nhớ gì sao? Bây giờ chúng ta phải làm sao đây?

Tôi trả lời:

– Thật mà! Ba đã không còn nhớ đường về nhà. Hai con chỉ đường cho ba nhé! Bây giờ mình nên đi thẳng hay sao?

Con đường này tôi đã chở hai đứa đi cũng được hơn một năm rồi, tất nhiên làm sao tôi quên đường được. Tuy nhiên Taki và Takara chưa có đủ khả năng lý luận để hiểu sự vô lý trong chuyện ba quên đường. Thế là chúng bắt đầu tranh cãi phải đi như thế nào. Cuối cùng, hai đứa đồng tình là nên đi thẳng.

Tôi lái xe đi và nói:

– Nhưng hai đứa phải báo trước với ba là khi nào quẹo đấy nhé, quẹo trái hay quẹo phải. Ba không còn nhớ gì cả đâu!

Hai đứa nhỏ ngồi nhổm dậy, bắt đầu quan sát hai bên đường. Xe chạy được một lát, Taki nói:

– Đúng ra Daddy cần phải quẹo trái ở ngã tư vừa qua. Mình bị lố rồi!

Takara có vẻ nghi ngờ nhưng không cãi lại. Tôi đáp:

– OK, vậy thì ba vòng lại ngã đó nhé!

Nhưng sau khi quẹo một tí thì Taki và Takara cùng nói:

– Không phải đường này! Mình quẹo sai rồi! Đi lạc một hơi thì Takara hỏi:

– Thế Daddy có nhớ địa chỉ nhà không? Mình có thể hỏi người ta chỉ đường!

Tôi nói:

– Đúng là ba cần biết địa chỉ nhà, nhưng bây giờ ba cũng quên mất luôn rồi!

Con đường từ nhà mẹ chúng đến nhà tôi thường chỉ mất khoảng 15 phút, ấy vậy mà hôm ấy ba cha con phải mất cả tiếng để lần mò đường về. Khi vừa quẹo vào sân nhà, Takara nói:

– Tội nghiệp Daddy đã già và lú lẫn rồi!

Tôi cười ra nước mắt trong hạnh phúc, đáp:

– Vâng, ba đã già và lú lẫn rồi. Giờ đây chắc ba phải cần hai con giúp để nhớ đường về nhà.

Vào nhà, hai đứa trẻ liền bảo tôi viết địa chỉ nhà và số điện thoại của tôi để chúng “nhớ giùm cho”. Từ đấy, mỗi lần đi đâu, chúng đều để ý đường đi vì biết rằng sẽ phải giúp ba tìm đường về nhà. Ngay cả chuyện đã đậu xe chỗ nào trong siêu thị mà ba chúng cũng thường không nhớ nữa mà!

***

Vài năm sau, Takara chia sẻ với tôi rằng trong một chuyến đi chơi xa với mẹ, trên đường mẹ bảo phải tấp xe vào cây xăng để coi bản đồ mới biết đường đi tiếp, Takara đã bảo:

– Mẹ chỉ cần chỉ con biết mình đang ở khúc nào và cần đi đâu, con sẽ đọc bản đồ cho mẹ.

Mẹ nó rất ngạc nhiên, hỏi:

– Sao con biết? Takara đáp:

– Thì con phải giúp chỉ đường cho Daddy hoài vì Daddy đã già và lú lẫn rồi!

***

Một chiều tối nọ, tôi nhận được cú điện thoại từ mẹ mấy đứa nhỏ, giọng cô ấy hốt hoảng:

– Ba mấy nhỏ ơi, Taki bỏ nhà đi được hơn một tiếng rồi. Tôi không biết nó đi đâu. Tôi lo quá nên tôi đã gọi cảnh sát nhưng cảnh sát bảo hãy chờ vài tiếng nữa coi nó có về không...

Taki lúc ấy đã gần chín tuổi, nhưng vì bị tự kỷ nên giao tiếp rất kém và trình độ ngôn ngữ cũng hạn chế. Tôi hỏi chuyện gì đã xảy ra trước đó, Ayumi kể tằng Taki phá phách gì đó, cô ấy giận quá nên mất kiểm soát, hét to với nó, thế là nó không thích và bỏ ra khỏi nhà ngay. Tôi từ tốn nói:

– Em không cần phải quá lo lắng. Nó đi ra ngoài một tí rồi nó về...

Ayumi giận dữ hét to trong điện thoại:

– Anh là ba nó mà anh không lo lắng gì cho con của mình. Nó mới chín tuổi, lại bị tự kỷ, làm sao biết đường mà về nhà?

Khoảng một tiếng sau, mẹ mấy đứa nhỏ gọi lại, báo rằng Taki đã về nhà, xin lỗi vì lúc này đã lớn tiếng với tôi. Rồi cô ấy hỏi:

– Làm sao anh biết Taki có thể về nhà?

Tôi cười:

– Hôm nào rảnh, em chở Taki đi và bỏ nó ở bất kỳ nơi nào trong thành phố rồi coi nó có khả năng tìm đường về nhà không nhé!

Bài học kinh nghiệm:

✦ “Biết tìm đường về nhà” là bài học an toàn quan trọng cho tất cả trẻ em. Tuy nhiên, khi con ở lứa tuổi 3-5, cha mẹ rất khó dạy con đường về nhà theo kiểu truyền thống như: “Con phải nhớ tới đây là quẹo trái, tới đây là quẹo phải,...”. Trẻ em ở lứa tuổi ấy chưa có khả năng tập trung để nghe lời cha mẹ.

✦ Bài học này thể hiện rõ nét triết lý dạy con Cha Voi: dạy nhưng mà không dạy, không dạy nhưng mà dạy. Ở đây tôi chỉ tạo tình huống và đóng kịch “người mất trí nhớ” còn Taki và Takara học mà không biết mình đang học.

✦ Cha mẹ không nên chờ đến khi con bị lạc ở ngoài công viên hay ở siêu thị rồi mới dạy cho con cách tìm đường về nhà. Khi dạy con tìm được đường về nhà, ít nhất cha mẹ có thể an tâm là mình sẽ không phải quá đau tim và lo lắng khi con bị lạc!

✦ Cảm xúc của tôi khi nghe Takara nói: “Tội nghiệp Daddy đã già và lú lẫn” thật tuyệt vời vô cùng. Cha mẹ không nên bỏ lỡ cơ hội thưởng thức cảm giác hạnh phúc khi con trẻ làm người lớn. Con trẻ từ 2-10 tuổi là khoảng thời gian tuyệt vời nhất để bạn thể hiện vai trò làm cha mẹ. Hy vọng các bậc cha mẹ không bỏ lỡ cơ hội này.

* Trải nghiệm 2: “Daddy bận đồ sai rồi!!!”

Khi Taki và Takara khoảng 3-4 tuổi, chúng học cách tự mặc quần áo và mang giày. Takara giỏi hơn Taki một tí nhưng thỉnh thoảng vẫn cài nút áo sai.

Một hôm tôi bảo hai con thay đồ để Daddy chở đi chơi. Tôi cũng đi thay đồ. Một lúc sau tôi bước ra khỏi phòng, Taki và Takara nhìn tôi cười lăn lộn ra đất. Tôi hỏi:

– Chuyện gì thế? Sao hai con cười Daddy như thế?

Taki lúc ấy tuy hiểu nhưng nói được ít, còn Takara thì đã biết nói. Takara nhìn tôi nói:

– Daddy bận đồ sai rồi. Sao Daddy bận quần lót ra ngoài? Quần lót phải bận bên trong chứ. Còn áo nữa, Daddy bận lộn rồi!

Tôi quay qua Taki:

– Taki à, Takara nói có đúng không vậy? Bộ Daddy bận đồ sai sao?

Taki gật đầu đồng ý. Thế là chúng nó lại lăn ra cười ha ha ha.

Tôi làm mặt ngáo hỏi:

– Thế Daddy bận sao cho đúng đây?

Takara ra dấu tôi hãy ngồi xuống đất, rồi cậu ta cởi cái áo mà tôi đang bận sau ra trước và bảo:

– Daddy phải xỏ tay này vào cánh tay này.

Rồi kéo áo tôi ra sau:

– Daddy xỏ tay vào đây! Xong cậu ta bảo:

– Daddy vào đổi bận quần lót vào bên trong đi! Tôi đáp:

– OK, cảm ơn Takara!

Khi tôi bước ra, hai đứa nhìn tôi rồi nhíu mày như thể hình như vẫn còn cái gì đó sai sai ấy!

Tôi hỏi:

– Ba bận vậy đúng chưa?

Một hồi sau thì Takara mới bảo:

– Áo ba cài nút sai rồi.

Lần nữa tôi quay qua Taki:

– Có đúng không vậy Taki? Ba bận đồ vậy mà Takara vẫn bảo là sai sao?

Taki nhìn bán tín bán nghi vì chưa nhận ra chỗ sai. Tôi quay lại Takara, tiếp tục giả bộ ngáo:

– Sao con bảo ba cài nút áo sai? Sai chỗ nào? Taki còn không thấy chỗ sai mà!

Tôi quỳ đầu gối để hai đứa có thể nhìn rõ hơn. Takara kéo vạt áo tôi vừa nói vừa chỉ:

– À cái vạt áo này không đồng đều với cái này.

Tôi hỏi tiếp:

– Vậy thì phải bận sao cho đúng?

Rồi tôi cởi những nút áo. Takara vừa kéo áo tôi vừa bảo:

– Daddy phải kéo cái vạt này nó bằng với cái vạt này trước rồi mới cài nút.

– Ôi vậy à. Vậy mà ba không biết! – Tôi cười đáp.

Thế rồi mấy cha con đi mang giày. Lần này, tôi cố tình mang giày lộn bên, lại còn cột dây chiếc này dính vào chiếc kia. Đây chính là điều Taki và Takara thỉnh thoảng làm.

Khi đứng dậy, tôi đi xà nẹo, thế là hai đứa nhỏ được thêm một phen cười sặc sụa. Takara nói:

– Daddy lại mang giày sai rồi! Cột dây chiếc này với chiếc kia thì làm sao mà đi được?

Tôi lại hỏi Taki:

– Taki à, con coi ba mang giày có sai không? Sao mà cái chân khó chịu và cũng khó đi nữa.

Taki quan sát kỹ rồi gật đầu bảo:

– Yeah!

Thế là tôi ngồi xuống ghế cho hai đứa chỉ tôi cách mang giày cho đúng. Mấy tháng trước, tôi là người chỉ chúng mang giày, còn bây giờ đây thì chính chúng dạy tôi chuyện đó! Takara bảo:

– Daddy phải xếp hai chiếc giày với nhau như vầy trước khi bỏ chân vào... Ba phải cột dây thế này này...

Mang giày xong, tôi nói:

– Cảm ơn Taki và Takara đã giúp ba bận đồ và mang giày nhé. Hôm nay ba làm sai tùm lum luôn. Không có mấy con thì không biết ba phải làm sao đây! Cảm ơn hai con.

Tôi vò đầu và ôm hôn hai đứa. Chúng cười tươi trông rất hạnh phúc khi giúp được ba mình bận đồ và mang giày cho đúng!

Bài học kinh nghiệm:

✦ Trẻ em dễ dàng nhận thấy cái sai ở người khác hơn là ở chính mình. Do đó cha mẹ có thể làm trò hề giúp con nhìn thấy cái sai và từ đó học hỏi.

✦ Phương pháp học hiệu quả nhất là dạy cho người khác.

✦ Bài học này ngoài việc giúp con trẻ hoàn thiện làm một việc gì đó cho bản thân như tự bận quần áo còn giúp trẻ trở nên tự tin hơn.

✦ Cha mẹ nên sẵn sàng làm trò hề để tạo cơ hội dạy con. Tôi không thể nào quên được giọng cười giòn tan của hai đứa con những khi tôi “giả ngốc” để cho chúng dạy dỗ, hướng dẫn, giúp đỡ. Những giây phút hạnh phúc của cả cha và con ấy thật quý giá vô cùng và mãi mãi không bao giờ trở lại.

* Trải nghiệm 3: “Hôm nay ba bệnh rồi! Hai con tự làm đồ ăn sáng nhé!”

Khi Taki và Takara khoảng 7-8 tuổi, tôi cho rằng đã đến lúc hai con bắt đầu học nấu ăn để có thể làm những việc đơn giản như chiên trứng, nấu cơm bằng nồi cơm điện, nướng bánh mì, làm mì Ý,...

Một hôm, sau khi chở con về nhà, thường thì tôi làm đồ ăn sáng cho mấy cha con, hôm ấy tôi nằm trên ghế salon giả bộ run như bị cảm lạnh rồi bảo:

– Taki và Takara ơi, hôm nay ba bị bệnh nên không làm đồ ăn sáng cho con được. Hai con tự làm đồ ăn sáng nhé!

Hai đứa đồng trả lời:

– Vâng.

Takara nhanh miệng nói tiếp:

– Nhưng chúng con không biết nấu ăn! Tôi đáp:

– Không sao. Ba sẽ hướng dẫn hai con nấu ăn. Chúng đồng reo vui vẻ:

– Yeah! Yeah!

Con trẻ lúc nào cũng hào hứng khi có cơ hội khám phá điều gì mới mẻ. Thấy tôi run rẩy, Taki chạy đi lấy cái mền đắp cho tôi (tôi vẫn còn nhớ mãi hình ảnh dễ thương ấy vì Taki là trẻ tự kỷ nên khá vô cảm).

Tôi trùm cái mền lên vai rồi theo hai con vào bếp. Tôi bảo hai đứa:

– Trước hết mình phải biết mình muốn nấu món gì. Thế hôm nay mình nấu món trứng chiên ốp la ăn với bánh mì nướng trét bơ nhé?

Hai đứa cùng gật đầu:

– OK Daddy! Tôi hỏi:

– Vậy thì mình cần những thứ gì để nấu hai thứ này? Taki đáp:

– Trứng ạ.

– Đương nhiên rồi. Còn gì nữa? – Tôi hỏi. Takara đáp:

– Bánh mì với bơ!

– OK. Vậy hai con vào tủ lạnh lấy mấy thứ ấy ra để lên bếp nhé! – Tôi tiếp.

Sau khi hai đứa làm xong, tôi bảo:

– Mình cần tìm cái gì để chiên trứng chứ? Takara nói:

– Cần cái chảo nhỏ!

– OK. Takara lấy cái chảo nhỏ ra để lên cái lò nhỏ này và lấy luôn cái xẻng để xúc nhé.

Tôi nói tiếp:

– À mình cần tí dầu để trứng không dính vào chảo khi nấu!

Tôi lấy chai đựng dầu nhỏ (đã chuẩn bị từ trước, dầu để trong chai nước tương nhỏ dễ đổ vào chảo hơn). Xong tôi nói:

– Hôm nay để Takara chiên trứng, còn Taki làm bánh mì nướng. Lần sau thì Taki có thể chiên trứng nhé!

Taki vì bị tự kỷ nên tay chân hơi vụng về hơn người bình thường. Tôi bảo Takara:

– Trước hết con đập trứng bỏ vào trong cái chén này nhé!

Đương nhiên lần đầu tiên đập trứng không phải là chuyện dễ! Takara đập bể tùm lum cái đầu. Trứng thứ hai thì cũng bể nhưng còn vướng vỏ. Tôi chỉ con cách lấy vỏ trứng ra ngoài. Xong, tôi chỉ Takara cách mở bếp điện ở mức trung bình. Taki kiên nhẫn đứng nhìn.

– Bây giờ mình chế một tí dầu vào chảo. – Tôi hướng dẫn tiếp nhưng để Takara tự làm.

Chế dầu xong, Takara hỏi:

– Khi nào mình đổ trứng vào vậy Daddy?

– Từ từ! Rồi, bây giờ con có thể đổ trứng vào chảo được rồi! – Tôi tiếp.

Takara hào hứng đổ trứng vào chảo rồi hỏi tiếp:

– Thế khi nào mình biết trứng chín? Tôi cười:

– Thì phải chờ một tí chứ. Khi trứng chín, tôi chỉ:

– Này nhé, khi con thấy lòng trắng đổi thành màu trắng hết và không còn nước lỏng nữa thì tức là trứng chín hết rồi.

Taki lúc ấy lấy mấy cái đĩa ra để đựng trứng chiên. Tôi chỉ Takara cách xúc trứng ra đĩa rồi bảo:

– Takara à, con có thể tự mình chiên thêm phần trứng cho hai người nữa không?

Takara vênh cái mặt lên:

– Con có thể thử!

Tôi quay qua chỉ Taki cách nướng bánh mì. Khi Taki vừa cho bánh mì vào lò nướng và kéo cần, tôi bảo:

– Con lấy cái nĩa để dích bánh nướng chứ đừng dùng tay nhé!

Khi Taki dích lát bánh mì nướng vào dĩa, tôi bảo:

– Con thử đụng nhẹ coi bánh có nóng không? Taki vừa làm vừa la:

– Nóng! Nóng! Tôi cười:

– Bởi vậy ba mới bảo con lấy nĩa để dích nó ra ngoài.

Không lâu sau, mấy cha con có ba đĩa trứng chiên và bánh mì nướng phết bơ. Món trứng chiên không ngon lắm vì con cho trứng vào khi chảo chưa thật nóng, nhưng có hề gì, Taki và Takara rất tự hào khi tự nấu được món ăn sáng (với sự hướng dẫn của ba).

Tối hôm ấy, chúng về khoe với mẹ chúng rằng hôm nay ba bệnh nên chúng đã tự chiên trứng và làm bánh mì nướng để ăn sáng. Mẹ chúng gọi điện thoại cho tôi bảo:

– Mấy đứa còn nhỏ mà sao anh lại để cho chúng tự nấu ăn? Không khéo chúng bị phỏng thì làm sao?

Tôi đáp:

– Anh chỉ giả bộ bệnh để dạy chúng nấu vài món căn bản thôi!

Lúc này cô ấy mới an tâm.

Không lâu sau, mỗi lần hai đứa về nhà tôi thì chúng nấu món ăn sáng cho cả ba cha con và phụ tôi nấu bữa trưa và bữa tối. Đến khi hai con khoảng 10 tuổi, tôi có thể an tâm là chúng biết tự nấu ăn và tôi không cần phải lo lắng gì về việc này nữa.

Bài học kinh nghiệm:

✦ Con trẻ lúc nào cũng hào hứng học hỏi trải nghiệm mới. Bằng cách dựng kịch bản “Ba bệnh không nấu ăn được”, tôi đã tạo cơ hội để hai con học làm người lớn. Trẻ từ 5-10 tuổi rất thích những trò chơi như bác sĩ và bệnh nhân, làm nhà ở dưới gầm bàn,...

✦ Dạy con cách nhận dạng những nguy hiểm trong bếp (lò nóng, dao bén,...) và cách tiếp cận chúng chứ không lẩn tránh. Từ gian bếp, con sẽ học hỏi được cách tiếp cận thế giới thực và biết cách quản lý rủi ro. Đương nhiên, cha mẹ cần cân nhắc khả năng của con khi quyết định trải nghiệm việc nấu nướng.

✦ Trải nghiệm nấu nướng trên là một gợi ý về việc tạo ra cơ hội giúp con học một cách thích thú mà con không biết mình đang học, làm cho không khí gia đình trở nên vui nhộn, ấm cúng.

* Trải nghiệm 4: Tự lập là quy trình phát triển nội lực

Theo Robin Sharma, “Vạn vật trong cuộc sống của con người được hình thành hai lần”, lần đầu tiên trong tiềm thức và lần thứ hai mới trở thành hiện thực. Tại sao vậy? Là vì chỉ khi nào điều bạn mong muốn nằm trong tiềm thức của bạn thì nó mới hình thành chủ đích và tạo nên động lực giúp bạn vượt qua các thử thách, thất bại, tập trung và sắp xếp các ưu tiên để hiện thực hóa nó. Động lực ấy có một sức mạnh vô biên, được gọi là Niềm Hy Vọng.

Năm 1957, nhà khoa học Curt Richter thực hiện một số thí nghiệm với chuột. Ông bỏ loại chuột nuôi và chuột hoang (nhưng cùng giống) vào bồn nước nhỏ và quan sát thời gian chúng bơi đến khi chìm. Về mặt sức khỏe, chuột hoang khỏe hơn chuột nuôi nhiều nên có thể bạn đang suy đoán là các chuột hoang sẽ bơi lâu hơn. Sự thật là chuột nuôi có thể bơi được vài tiếng còn tất cả các chuột hoang đều chết trong vòng 15 phút!

Điều gì xảy ra với các chú chuột hoang khi sức khỏe của chúng vượt xa các chú chuột nuôi?

Curt Richter thực hiện thí nghiệm khác với các chú chuột hoang. Lần này, khi các chú chuột bắt đầu dừng bơi và chìm thì ông vớt chúng lên, hồi sức cho chúng vài phút rồi bỏ nó trở lại trong bồn nước.

Ông làm như vậy cho mỗi chú chuột hoang vài lần. Lần cuối cùng, ông không vớt lên thì thời gian các chú chuột hoang này có thể bơi đến vài chục giờ, thậm chí có thể lên đến 80 giờ. Sau vài lần được vớt lên không thể nào tăng lực cho các chú chuột hoang từ khả năng bơi trong 15 phút đến vài chục giờ.

Vậy điều gì đã xảy ra với các chú chuột hoang trong trường hợp này? Ông Richter cho rằng chuột hoang chưa hề bị gò bó trong không gian nhỏ nên khi bị bỏ vào bồn nước nhỏ chúng vùng vẫy dữ dội trong nước nhưng rồi nhanh chóng bỏ cuộc so với chuột nuôi. Nhưng quá trình chúng được vớt lên vài lần trước khi chết tạo cho chúng niềm hy vọng rằng sẽ được vớt. Niềm hy vọng ấy là động lực giúp chúng tiếp tục bơi và sức mạnh ấy từ tâm lý chứ không phải sinh lý.

Từ ấy cho đến nay đã có nhiều thí nghiệm khoa học chứng minh niềm hy vọng giúp con người sống lâu hơn, ít bệnh và hạnh phúc hơn và nhất là với những người phải đối chọi với nan y.

Để giúp con trẻ phát triển thói quen xây dựng niềm hy vọng vào tương lai, khi con trẻ muốn làm điều gì khó cần có sự giúp đỡ thì cha mẹ có thể làm hai việc:

1. Đặt những câu hỏi như “Tại sao con muốn làm điều đó?”, “Nếu làm được con nghĩ con sẽ được gì?”, “Thế con nghĩ con nên làm điều gì trước?”,... nhằm giúp con hiểu rõ chủ đích cho sự mong muốn của mình và có chiến lược triển khai khả thi để đạt mục tiêu.

2. Cho con quyền tự quyết và hành động. Cha mẹ không làm giúp cho con mà chỉ đứng gần (hay đồng hành) hỗ trợ khi cần thiết (giống như vớt chú chuột trước khi bị chết chìm). Nhưng sau đó vẫn để cho con tự mình hoàn thành những gì đã bắt đầu (giống như sau khi cho chuột hồi sức thì thả lại hồ bơi).

Cha mẹ thương con thường không muốn con cực nhọc, do đó thường làm những công việc khó nhọc cho con. Thí nghiệm với những chú chuột trên cho thấy cha mẹ “bảo bọc” con như thế tức là đang vô tình hủy bỏ cơ hội dạy cho con phát triển nội lực, niềm hy vọng, để giúp con có thể vượt qua những thử thách lớn trong cuộc sống của con sau này, đặc biệt là khi cha mẹ không còn nữa. Dạy cho con tính tự lập là một phần trong quy trình giúp con phát triển nội lực.

Kỹ năng sinh tồn

Có lẽ không cha mẹ nào muốn con mình phải sống khổ, cha mẹ tôi cũng thế nhưng tương lai không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra. Điều cha mẹ tôi không thể ngờ là những gì đã xảy ra với cha tôi đã đưa đến tôi phải trải qua nhiều biến đổi trong cuộc sống, từ một đứa trẻ được ông bà nội chăm sóc chu đáo trở thành đứa trẻ bán thuốc lá ở bến xe lam, rồi trở thành một thanh niên cày mướn làm thuê, rồi sống cảnh màn trời chiếu đất ở trại tị nạn Thái Lan, rồi sống tự lập ở một xã hội mà ngôn ngữ và tập quán đều xa lạ. Tôi đã phải vượt qua biết bao nhiêu khó khăn do những thay đổi ấy.

Từ trải nghiệm bản thân này tôi cho rằng cha mẹ cần dạy cho con kỹ năng sinh tồn, khả năng có thể thích nghi với những thay đổi trong cuộc sống là điều quan trọng. Đặc biệt, khi môi trường sống và việc làm đang thay đổi một cách chóng mặt do công nghệ 4.0 mang lại, kỹ năng này lại càng quan trọng hơn trong tương lai.

Thay đổi môi trường sống hay môi trường làm việc lúc nào cũng có những rủi ro do hạn chế trong kiến thức và kinh nghiệm để đối diện với những điều mới mẻ và do đó thường đem đến nhiều nỗi sợ hãi.

Văn hóa dạy con của người Đan Mạch cho rằng khuyến khích trẻ chơi những trò chơi mạo hiểm chính là để giúp trẻ phát triển kỹ năng quản lý rủi ro và nỗi sợ, từ đó nâng cao khả năng thích nghi với môi trường sống thực tế khi trưởng thành. Đáng chú ý, cả cha và mẹ Đan Mạch đều có tư tưởng này, cả bé gái lẫn bé trai đều được khuyến khích chơi trò mạo hiểm.

Trẻ em vốn dĩ yêu thích những trò chơi mạo hiểm vì khiến trẻ hồi hộp, thú vị, nhưng cha mẹ thường lo con gặp nguy hiểm nên cấm con chơi những trò cha mẹ cho là nguy hiểm. Nếu tìm hiểu kỹ hơn thì tất cả các loài động vật khi còn nhỏ đều thích chơi mạo hiểm. Thí dụ những chú cừu con thường búng lên cao từ đồi dốc để khi đáp xuống đất có nhiều thử thách hơn. Khỉ con thích đánh đu từ nhánh cây này qua nhánh cây khác ở độ cao và nếu trượt tay có thể bị thương, hay thả tay để rơi từ nhánh cây cao và chụp lấy những nhánh cây thấp trước khi chạm đất (có thể bị thương).

Giống như mọi động vật, con người khi còn bé thích các trò chơi xung kích như rượt đuổi, tranh giành, đánh lộn giả,... và thường thích những vị trí nguy hiểm nhất trong cuộc chơi.

Tại sao mọi động vật khi nhỏ thích những trò chơi mạo hiểm và nó giúp gì cho chúng khi trưởng thành? Nghiên cứu khoa học trên chuột con và khỉ con trong môi trường thí nghiệm cho thấy chuột con và khỉ con không được chơi các trò chơi mạo hiểm mà chúng thích trong môi trường tự nhiên và duy trì các yếu tố khác trong môi trường sống không thay đổi khi được đưa vào môi trường sống mới thì chúng tỏ ra sợ hãi và không thích nghi so với các con bình thường.

Thêm nữa, khi để chúng chung với những chuột con hay khỉ con lạ mặt thì chúng tỏ ra sợ hãi và có những ứng xử hiếu chiến, gây gổ. Từ những nhận xét này, các nhà khoa học cho rằng trẻ em (mọi loài động vật) phát triển khả năng kiểm soát nỗi sợ hãi qua những trò chơi mạo hiểm và kiểm soát cảm xúc giận dữ từ những trò chơi xung kích.

Qua các trò chơi như thế, chúng cảm thấy phấn khích khi vượt qua được những thử thách đồng thời học được cách kiểm soát cảm xúc tiêu cực và do đó khi phải đối diện với nguy hiểm hay thử thách thật trong cuộc sống khi trưởng thành thì chúng đã có kinh nghiệm quản lý rủi ro và nỗi sợ. Đó chính là yếu tố sinh tồn của tất cả động vật kể cả con người.

Tôi rất thích đi bộ trên núi (hiking). Thành phố Salt Lake nơi tôi sống nằm cạnh núi Rocky Mountain có nhiều cảnh đẹp. Khi hai con khoảng 1-2 tuổi, tôi từng cõng Taki trên lưng, đeo Takara trước bụng khi đi ở một số nơi, để hai con được nhìn những phong cảnh đẹp và làm quen với độ cao.

Khi hai con lớn lên một tí, tôi khuyến khích hai con chơi các trò chơi mạo hiểm tùy thích ở các sân chơi trẻ em. Takara tỏ ra thích thú với các trò chơi thử thách và mạo hiểm còn Taki thì dè dặt hơn vì có chứng tự kỷ. Thêm nữa, Taki không kiểm soát tốt những động tác nhỏ bằng những người bình thường. Điều này kiểm chứng nhận xét của nhiều nhà khoa học cho rằng trẻ em có khả năng tự đánh giá độ mạo hiểm và khả năng của bản thân chính xác hơn cha mẹ. Do đó, trong việc vui chơi, tôi khuyến khích chứ không gây áp lực cho con, tôi để các con tự chọn trò chơi cũng như độ thử thách cho riêng mình.

Khi Taki và Takara khoảng 7-8 tuổi, hai đứa được học trượt tuyết (downhill skiing). Takara tỏ ra thích thú với tốc độ nên thường trượt ở tốc độ gần mất kiểm soát nên té hoài (té trên tuyết êm nên không sao cả, vấn đề chỉ là nỗi sợ khi bị mất kiểm soát) còn Taki thì cố giữ an toàn để khỏi bị té!

Cách đây vài hôm, Takara chia sẻ:

– Lần cuối cùng con trượt tuyết trước đây là lúc con còn bé. Sau hơn 15 năm không trượt tuyết, mới đây con trượt lại với bạn. Điều kỳ diệu là chỉ sau hai lần trượt xuống đồi, tất cả những kỹ năng trượt tuyết con có được trước đây đã quay trở lại. Thật tuyệt vời!

Tôi trả lời:

– Một khi con đã học được kỹ năng nào đó thì nó sẽ không biến mất. Nó sẽ luôn nằm đó chờ tới khi con sử dụng. Lúc mới sử dụng lại kỹ năng nào đó đã lâu không dùng đến, có thể con hơi ngượng nghịu tí, rồi sau đó sẽ thành thục dần. Khi con còn nhỏ chính là lúc tốt nhất để cho con trải nghiệm và học hỏi kỹ năng.

* Trải nghiệm 1: “Khi con lớn thì tự mình leo lên đó nhé!”

Nhân dịp có một khoa học gia trẻ người Ấn Độ đến hợp tác ở phòng thí nghiệm của tôi một thời gian ngắn, tôi đưa bạn ấy và hai con của tôi đi bộ trong núi ở công viên quốc gia Arches, nơi có nhiều cầu vồng đá hùng vĩ. Năm ấy Taki và Takara vừa bước vào tuổi thiếu niên, khoảng 12-13 tuổi. Công viên này có nhiều cung đường leo lên những núi đá để đến các cầu vồng rất đẹp và có tí mạo hiểm nên hai đứa trẻ rất hào hứng, nhất là Takara.

Sau khi đi bộ khoảng hai tiếng (chừng 4km), chúng tôi lên đến chân của núi đá có hai vòm đá chồng lên nhau có tên Double O Arch. Khi đến chân núi, mọi người thường sẽ ngồi nghỉ giải lao, thưởng thức khung cảnh ngoạn mục của hai vòm đá sa thạch do thiên nhiên tạo ra chồng lên nhau, vòm lớn rộng khoảng 20m, vòm nhỏ rộng khoảng 7m.

Khi đang ngồi giải lao, Takara thấy hai thanh niên leo lên đỉnh của tảng đá ấy. Rất ít người dám mạo hiểm như thế. Takara chỉ tay lên đỉnh đó, bảo rằng: “Con muốn leo lên đó!”.

Có lẽ đa số cha mẹ trong trường hợp ấy sẽ ngăn cản con ngay: “Nguy hiểm lắm! Không được đâu!”. Tôi đã leo lên đó nên biết độ mạo hiểm, nhưng tôi không ngăn cản con leo lên vì xem đây là cơ hội hiếm có để dạy Takara về quản lý rủi ro và nỗi sợ hãi. Taki và người bạn đi cùng không muốn leo lên đó nên chỉ ngồi ở chân núi quan sát. Hôm ấy người bạn này có mang theo một máy ảnh tốt nên đã chụp được vài tấm hình “để đời” của Takara.

Tảng đá lớn này có hình dáng giống một con sư tử. Muốn leo lên đỉnh thì phải bám vào vách đá để leo lên mông “con sư tử”, rồi từ đó trèo qua lưng nó. Tảng đá hẹp hơn ở trên sườn đỉnh nên khi băng qua sườn ở độ cao đó, cộng thêm gió thổi thì ta sẽ có cảm giác cheo leo đáng sợ. Khi đến phần cổ “con sư tử”, muốn leo lên phần đầu nó thì phải bám vào vách đá khá dốc, lại không hề gồ ghề, thế nên rất khó bám và có thể bị trượt rồi té xuống dưới.

Suốt cung đường Takara leo, tôi chỉ hướng dẫn và động viên con một tí. Tôi leo phía sau con để phòng khi bất trắc có thể kịp thời hỗ trợ con. Takara hoàn toàn tự quyết định bám và leo như thế nào. Khi đến đỉnh, cậu ta rất tự hào khi có thể leo lên đỉnh một mình, không cần hỗ trợ.

Khi xuống đỉnh, cái cảm giác sợ độ cao và độ dốc có thể làm người ta run chân. Nhưng với từng bước một, Takara dần dần bò xuống đến chân núi. Cậu ta chia sẻ rằng cung đường leo lên và xuống có nhiều chỗ làm cậu ta sợ hãi, nhưng vì không muốn bỏ cuộc nên cậu quyết vượt qua nỗi sợ hãi ấy. Khi hoàn thành hành trình này, Takara nghĩ rằng chuyện chinh phục đỉnh của tảng đó không kinh khủng cho lắm!

Tôi vò đầu Takara, cười:

– Khi con lớn hơn một tí thì con tự leo đấy nhé chứ ba không có đi theo bảo vệ con nữa đâu!

Cậu ta vênh cái mặt lên đáp:

– Chuyện nhỏ!

Bài học kinh nghiệm:

✦ Không thể dạy trẻ kỹ năng quản lý rủi ro và nỗi sợ hãi bằng sách vở mà cần dạy qua trải nghiệm cá nhân. Trẻ phải tự mình đối diện với thử thách, đánh giá mức độ rủi ro và vượt qua được nỗi sợ trong lòng để tiến lên. Khi làm được điều đó, mức độ tự tin của trẻ sẽ tăng hẳn lên.

✦ Cha mẹ tạo cơ hội cho trẻ tự đối diện và chinh phục thử thách. Cha mẹ có thể đồng hành bảo vệ trẻ nhưng hãy cố gắng kiềm chế đưa tay ra giúp trẻ.

✦ Cho trẻ bắt đầu đối diện với những thử thách nhỏ. Chỉ khi nào trẻ tự tin vượt qua những thử thách ấy một mình thì cha mẹ mới tạo cơ hội cho trẻ chinh phục thử thách lớn hơn. Trẻ sẽ tự biết khi nào mình muốn mạo hiểm hơn nữa, do đó cha mẹ không phải quá lo lắng về vấn đề này.

* Trải nghiệm 2: Tháo vát, biết làm mọi việc

Muốn hình thành kỹ năng sinh tồn cho trẻ, cha mẹ cần rèn cho trẻ tính tháo vát, biết làm mọi việc từ nhỏ đến lớn. Con trẻ theo bản tính tự nhiên thích được cảm thấy mình có ích cho cha mẹ nên thích giúp đỡ cha mẹ trong công việc. Tiếc là nhiều cha mẹ không muốn con giúp đỡ vì lo con thiếu kinh nghiệm, có thể làm hư chuyện, khiến cha mẹ mất thêm thời gian làm lại,...

Nhiều cha mẹ còn nghĩ rằng con nên dành thời gian học hành, không cần động tay vào bất cứ việc gì khác. Thật ra, khi không để con giúp một tay trong công việc tức là cha mẹ đang làm mất đi cơ hội dạy con tính tháo vát, vốn rất cần thiết để sau này trẻ vươn lên trong xã hội.

Tôi đã hướng dẫn hai con từ những việc nhỏ như biết dọn dẹp phòng của mình, biết gom đồ dơ bỏ đúng chỗ, đến biết tự giặt và xếp quần áo của mình; từ phụ cha mẹ chuẩn bị một món ăn, như lặt rau đến tự nấu được một món ăn đơn giản; từ việc giúp cha mẹ tìm một món hàng ở siêu thị đến biết cách lựa chọn và mua một món hàng; từ việc lấy giúp cho cha mẹ cái búa, cái kềm đến biết sửa chữa lặt vặt trong nhà. Hầu như mọi việc trong nhà tôi đều nhờ Taki và Takara giúp một tay. Hai con rất vui khi được giúp cha vì hiểu rằng cha làm xong sớm thì sẽ có thời gian chở chúng đi chơi!!!

Đến khi Taki và Takara khoảng 11-12 tuổi, mỗi lần chuẩn bị đi cắm trại, hai con đã có thể lên kế hoạch, sắp xếp đồ đạc vào xe. Khi đến nơi cắm trại, hai con biết tìm chỗ thích hợp để dựng trại, chuẩn bị chỗ ngủ, nhóm lửa chuẩn bị nướng thức ăn, biết câu cá và làm cá (nếu cắm trại ở gần hồ), biết nhổ trại, tắt lửa khi chuẩn bị ra về,... Làm cha mẹ như tôi và mẹ chúng thì rất khỏe, mỗi khi đi cắm trại, chỉ cần mua đồ ăn đầy đủ và chở hai con đến chỗ cắm trại, những việc còn lại hai con có thể làm hết, còn tôi và mẹ chúng ngồi uống cà phê, trà, thưởng thức phong cảnh đẹp!

Một trong những món đồ chơi trẻ em mà tôi lúc nào cũng sẵn sàng mua cho hai con ở mỗi lứa tuổi là bộ lắp ráp lego. Trẻ em lắp ráp những khối nhỏ thành những vật thể lớn có hình dạng khác nhau. Nhờ vậy mà chơi chơi lego giúp trẻ phát triển tư duy và cả kỹ thuật lắp ráp.

Lúc hai con mới 7-8 tuổi, mỗi lần cần lắp ráp đồ gì trong nhà, tôi đều bảo hai con đọc những hình mẫu trên bảng hướng dẫn rồi chỉ tôi cách ráp. Chúng sẽ hướng dẫn kiểu: “Daddy phải đặt mảnh gỗ này xuống đây trước. Dùng con ốc này để bắt miếng này vào đây này...”.

Khi chúng chỉ tôi làm sai hoặc những lúc Taki và Takara cãi nhau xem cái nào phải ráp trước thì mấy cha con sẽ cùng thảo luận để tìm giải pháp. Đôi lúc bảng hướng dẫn khó hiểu, tôi cố tình làm sai để giúp hai con có thể phân tích và nhìn ra vấn đề. Hiểu rõ rồi thì tháo ra ráp lại thôi. Tôi nghĩ đó chính là những cơ hội để hai con học hỏi.

Đến khoảng 12 tuổi, hai con đã biết lắp ráp mọi dụng cụ trong nhà từ bàn ghế đến giường ngủ,... Tôi không phải đụng tay vào nữa mà chỉ cần nhờ vả: “Hai con ráp cái này giúp ba rồi đặt nó ở chỗ đây nhé!”.

Bài học kinh nghiệm

✦ Con trẻ lúc nào cũng hứng thú giúp cha mẹ trong công việc. Cha mẹ nên coi việc con trẻ giúp mình là một cơ hội để mình tương tác với con và dạy con tính tháo vát. Đây cũng là những cơ hội để cha mẹ và con trẻ gắn kết với nhau hơn nữa.

✦ Khi con trẻ có khả năng tháo vát, cha mẹ sẽ cảm thấy được giải phóng phần nào bởi các trách nhiệm lo cho con hằng ngày và những nỗi lo lắng đi kèm với những trách nhiệm ấy. Cha mẹ bấy giờ có cơ hội thưởng thức cuộc sống và cảm thấy hạnh phúc với thành quả dạy con của mình.

Kỹ năng giao tiếp, tương tác, truyền thông

Người tự kỷ thường kém kỹ năng giao tiếp. Họ không có khả năng mở đầu cuộc nói chuyện và thường không thích nói chuyện với người khác. Họ cảm thấy bị áp lực khi giao tiếp với người lạ mặt, thế nên luôn tránh nhìn vào mặt người đối diện. Taki cũng thế. Nhưng tôi không muốn rằng chứng tự kỷ sẽ hạn chế cuộc sống tự lập của con sau này, nhất là khi cha mẹ qua đời thì Taki càng cần phải sống tốt. Thế nên, tôi tìm mọi cách để giúp Taki phát triển kỹ năng giao tiếp.

Tôi nhớ khi tôi còn sống với ông nội, một hôm ông bảo tôi qua nhà bác Năm để lấy món gì đó cho ông. Ông nội chỉ chỉ hướng đi chứ không chỉ cụ thể nhà bác Năm ở đâu, tôi liền hỏi:

– Dạ nhà bác Năm ở đâu ạ? Ông nội trả lời:

– Nhà trong miệng con đấy!

Rồi ông bỏ đi, không để tôi kịp hỏi gì nữa. Tôi vừa đi theo hướng ông nội chỉ vừa lầm bầm trong miệng: “Nhà trong miệng là nhà ở đâu????”.

Bác hàng xóm thấy tôi lầm bầm thì hỏi:

– Con đi đâu mà cái mặt bí xị và lầm bầm thế? Tôi trả lời:

– Ông nội bảo con đến nhà bác Năm lấy đồ rồi chỉ hướng này. Con hỏi nhà bác Năm ở đâu thì ông nội bảo nhà ở trong miệng con đấy!

Bác hàng xóm nói:

– Cái ông già chết tiệt thật, không chịu chỉ nhà cho cháu. Ra đây bác chỉ cho!

Thế là bác ấy dẫn tôi đi một tí rồi bảo:

– Đấy, nhà bác Năm là căn nhà có mái ngói xa xa kia đấy! Hơn 10 năm sau, tôi mới hiểu được câu trả lời của ông nội “Nhà trong miệng con đấy!” có nghĩa là không biết thì đi hỏi người ta.

Khi Taki nói được một tí (khoảng chừng sáu tuổi), mỗi lần có dịp phải hỏi ai đó điều gì, ví dụ như đi siêu thị cần phải hỏi nhân viên vị trí món hàng nào đó, tôi hay bảo Taki và Takara chạy đi hỏi, nhưng dặn riêng Takara rằng hãy để một mình Taki hỏi thôi. Do đó, vai trò chính của Takara là ủng hộ tinh thần cho Taki hỏi nhân viên. Nhờ cách này mà Taki dần dạn dĩ lên. Hiện nay Taki đang làm việc ở một siêu thị, tiếp xúc với trăm khách hàng hằng ngày. Tuy kỹ năng giao tiếp vẫn còn kém nhưng Taki đã có thể có cuộc sống tự lập.

Về phần Takara, càng lớn cậu ta càng trầm tính và ít nói, có lẽ giống tính cách của ba nó, chỉ nói khi cần phải nói. Trong chuyến về Việt Nam năm 2018, tôi có sắp xếp để Takara nói chuyện với sinh viên trong nhóm tinh hoa ở Đại học Hoa Sen về đề tài Bạn làm gì khi thất bại?

Trước khi vào đề, Takara nói: “Từ khi tôi còn nhỏ, ba tôi có một thú vui đó là tạo ra những thử thách cho tôi, rồi coi tôi ngụp lặn vượt qua thử thách đó như thế nào! Lần này cũng vậy. Đây là lần đầu tiên trong đời tôi phải đứng thuyết trình trước nhiều người về một đề tài không liên quan đến kỹ thuật. Thú thật là ban đầu tôi có một tí sợ hãi nhưng bây giờ thì hết rồi. Và tôi phải cảm ơn ba tôi về cơ hội này”.

Sau đó, Takara tự tin chia sẻ cảm xúc và kinh nghiệm vượt qua thất bại lớn đầu đời (xem phần Tư duy kháng bại ở dưới) và được các sinh viên Đại học Hoa Sen đón nhận nhiệt tình. Sau hôm đó, tôi khá an tâm về kỹ năng giao tiếp và truyền thông của Takara.

Bài học kinh nghiệm

✦ Cha mẹ nên tạo cơ hội và trao quyền khi cần phải giao tiếp để con trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp từ khi còn trẻ. Điều này sẽ giúp con em dạn dĩ hơn khi trưởng thành, nhất là với con em có giới hạn về kỹ năng giao tiếp như bị tự kỷ hay có tính cách ít nói.

✦ Với những trường hợp như thế cha mẹ có cơ hội để giúp con hoàn chỉnh phong cách giao tiếp lịch sự “Nói sao cho vừa lòng người”, dù đó là một lời từ chối. Đây là phần “học nói” trong văn hóa “học ăn, học nói, học gói, học mở”.

Kỹ năng tập trung

Năm 2004, giáo sư Kimberly Lakes thực hiện thí nghiệm khoa học với trẻ từ 5-10 tuổi (đang học tiểu học) về ảnh hưởng của hoạt động thể chất đến phát triển trí tuệ dẫn đến một kết luận quan trọng. Khi một số em trẻ được chọn ngẫu nhiên để học lớp võ thuật cho chương trình giáo dục thể chất của trường tiểu học còn các em khác thì sinh hoạt bình thường trong giờ học này như chơi banh, chạy nhảy,... Sau ba tháng, các em học lớp võ thuật được đánh giá có khả năng tập trung cao hơn, điểm thi toán cao hơn, có khả năng chia sẻ với bạn bè tốt hơn.

Kết luận của thí nghiệm cho rằng các hoạt động thể chất đòi hỏi trình độ tập trung cao như võ, yoga, thiền,...

giúp trẻ nâng cao kỹ năng tập trung và kiểm soát cảm xúc và từ đó giúp các em học cũng như giao tiếp xã hội tốt hơn. Điều này giải thích việc khi còn nhỏ tôi hàng đêm gõ chuông cho ông nội tụng kinh đã giúp tôi phát triển kỹ năng tập trung và kiểm soát cảm xúc.

Tuy trình độ học tập của tôi vẫn ở mức trung bình khi còn ở trung học vì không có cơ hội để tập trung vào việc học, khi ở Mỹ thì tôi đã nhờ vào nó mà bắt kịp trình độ học vấn với các sinh viên khác ở cấp độ đại học và cao học.

Để giúp Taki phát triển khả năng sử dụng cơ bắp cho các chuyển động nhỏ, một khuyết điểm khác của người bị tự kỷ, tôi cho hai con học cưỡi ngựa khi ở tuổi 6-10. Để điều khiển ngựa đi đúng đường và kiểm soát tốc độ, người cưỡi phải tập trung điều khiển dây cương và roi, đồng thời phải giữ thăng bằng khi ngựa di chuyển.

Ban đầu, Taki chỉ ngồi trên ngựa, có người dẫn ngựa đi bộ để học giữ thăng bằng, rồi dần dần Taki có khả năng tự điều khiển ngựa. Tuy mục đích chính là giúp Taki cải thiện kỹ năng điều khiển cơ bắp, hoạt động thể chất này đã nâng cao khả năng tập trung cho hai trẻ. Học lực của Takara ngày càng tiến bộ rõ rệt. Điều này minh chứng kết quả của nghiên cứu khoa học nói trên.

Để phát triển khả năng tập trung của con, một số cha mẹ Á Đông tập cho con ngồi thiền và tập trung vào một điểm nào đó trên tường. Tuy nhiên hoạt động này chủ yếu rèn kỹ năng tập trung mà thôi. Phối hợp giữa hoạt động thể chất và kỹ năng tập trung sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn cho sự phát triển thể chất và trí tuệ của con.

Bài học kinh nghiệm

✦ Ở lứa tuổi học tiểu học, các hoạt động thể chất có yêu cầu tính tập trung cao như võ thuật, trượt tuyết, khiêu vũ, yoga, cưỡi ngựa,... sẽ giúp trẻ phát triển thể chất, kỹ năng tập trung, kiểm soát cảm xúc và phát triển trí tuệ.

✦ Cha mẹ không nên chỉ tập trung cho con học thêm để phát triển trí tuệ mà còn cần cho con tham gia các hoạt động thể chất để rèn luyện sức khỏe và phát triển các kỹ năng sống.

Ý chí: Kiên tâm, tự động viên và tự kiềm chế (grit)

Mọi hoạt động trong cuộc sống của chúng ta có thể xếp loại trên hai trục từ đánh giá của cá nhân không thích đến thích và từ không nên đến nên làm.

Việc bạn thích hay không thích làm một công việc gì phần nào phụ thuộc vào độ thành thạo của bạn trong việc ấy. Thí dụ nếu bạn giao thiệp giỏi, bạn sẽ cảm thấy thích công việc giao tiếp khách hàng; nếu con bạn giỏi Toán, con có thể sẽ thích học môn Toán!

Trong khi ấy, việc xác định mình nên làm hay không nên làm việc gì đó lệ thuộc vào những giá trị, tin tưởng, ý thức xã hội của riêng bạn và những chuẩn mực đạo đức.

Với những hoạt động bạn không thích nhưng biết mình nên làm (ô số 1), thí dụ như buổi sáng thức dậy sớm hơn 30 phút để tập thể dục, bạn cần có khả năng tự động viên và tính kiên trì để duy trì thực hiện việc ấy cho đến khi bạn thành thạo và thích nó. Có nghĩa là bạn biến hoạt động ấy trở thành hoạt độngbạn thích và biết mình nên làm (ô số 2). Điều này đòi hỏi bạn đầu tư về thời gian và sự cố gắng.

Với những việc gì bạn thích và biết mình nên làm (ô số 2), bạn cần phát huy triệt để. Đây là những hoạt động sẽ đem lại cho bạn thành công và hạnh phúc. Cha mẹ cần giúp con khám phá xem con thích làm gì, con nghĩ mình nên làm gì – bằng cách khuyến khích con tham gia những hoạt động lành mạnh ở nhiều lĩnh vực khác nhau chứ không chỉ giới hạn ở những hoạt động cha mẹ thích.

Với những việc bạn không thích làm và biết mình không nên làm (ô số 3), nhưng vì bị ngoại lực nào đó tác động nên bạn đã làm thì bạn cần tìm cách từ bỏ. Thí dụ bạn không thích dùng chất cấm và biết mình không nên dùng, nhưng vì bị bạn bè khích nên bạn đã thử. Bạn cần xác định rõ những yếu tố ngoại lực nào đã tác động đến mình và tìm cách loại bỏ nó.

Con bạn có thể vì chịu những áp lực từ bạn bè nên đã làm những việc con không thích và biết là không nên, thí dụ như uống rượu, thử chất cấm, quan hệ tình dục sớm,...

Thông tin trên các kênh truyền thông, mạng xã hội,... cũng có thể ảnh hưởng đến nhận định của con về giá trị cá nhân, thí dụ con cho rằng mình quá mập, thế nên quyết định nhịn ăn một cách thiếu khoa học khiến sức khỏe sa sút. Những việc này thường xảy ra khi con bước vào tuổi thanh thiếu niên, do đó, cha mẹ cần xây dựng quan hệ mật thiết với con từ khi con còn nhỏ (dưới 10 tuổi) để cha mẹ là nguồn liên lạc đầu tiên khi con gặp vấn đề và kịp thời giúp con có nhận định tốt hơn về giá trị cá nhân.

Với những việc bạn thích làm dù biết là không nên làm (ô số 4), thí dụ như nghiện thuốc lá, bia rượu, bài bạc, game,..., bạn cần có kỹ năng tự kiềm chế và trì hoãn hưởng thụ.

Hầu như tất cả những người nghiện thuốc lá, bia rượu, bài bạc,... đều biết những hoạt động này không tốt nhưng lại không bỏ được. Trẻ em ngày nay còn phải đối diện với những cám dỗ của công nghệ như video game, mạng xã hội,... Nhiều trẻ nghiện ăn đồ ăn nhanh, uống trà sữa, nước ngọt – những thực phẩm có thể gây béo phì và tiểu đường. Điểm chung của những hoạt động bạn thích nhưng không nên làm chính là chúng có sức quyến rũ và cám dỗ lớn, khiến bạn phấn khích tâm lý khi làm.

Khi dạy Taki và Takara kỹ năng tự kiềm chế và trì hoãn hưởng thụ, tôi đề ra quy tắc “Không thỏa thuận với ăn vạ” rồi nghiêm túc áp dụng từ khi hai con chưa biết nói, chưa biết đi.

Khi con khóc lóc vì không được làm điều mình thích, tôi sẽ giả lơ, không dỗ dành. Tới giờ ngủ thì con phải ngừng chơi. Ăn vừa đủ rồi thì không được ăn nữa.

Khi con biết đi và nói, tức khoảng 2-6 tuổi, tôi và mẹ chúng không mua ngay cho chúng những món đồ chơi chúng thích. Nếu con ăn vạ thì tôi sẽ không mua luôn. Tuy nhiên, vì Taki tự kỷ nên tôi cần có cách riêng để giúp con sửa thói quen ăn vạ như đã kể trên.

Thường khi Taki hay Takara muốn mua một thứ gì mà không cần thiết phải có liền thì tôi thường trả lời: “Con muốn mua món này hả? Có thể được, tuy nhiên con phải chờ đến cuối tuần hoặc tuần sau nhé!”.

Đến tuần sau, nếu chúng nhắc tôi mua món đồ ấy có nghĩa là chúng vẫn mong muốn có món đồ đó sau một khoảng thời gian chờ đợi, lúc đó tôi có thể sẽ mua món đồ ấy nếu giá không quá đắt. Trẻ em thường trỗi dậy ham muốn có ngay món đồ nào đó khi xem quảng cáo về món đồ ấy trên tivi hoặc khi nhìn thấy món đó ở siêu thị. Nhưng nhiều khi chỉ sau một thời gian ngắn, trẻ sẽ quên đi những ham muốn tức thời ấy.

Khi hai con hơn sáu tuổi, tôi ra thêm một quy định nữa mỗi khi con muốn có món đồ nào đó, con phải nói lý do tại sao muốn có nó và nó có lợi ích gì. Nếu không nói được lợi ích của món đồ đó thì ít ra phải nêu được vì sao mình xứng đáng có nó. Nếu con muốn nhiều hơn một món thì tôi lại hỏi rằng: “Nếu ba chỉ mua cho con một món thôi thì con sẽ chọn món nào? Tại sao?”.

Tôi đặt ra quy định này không phải là để làm khó dễ con mà là để dạy con kỹ năng trì hoãn hưởng thụ, có khả năng suy nghĩ chín chắn, biết đắn đo khi đưa ra những chọn lựa. Taki vì tự kỷ nên thường không trả lời được những câu hỏi tôi nêu ra, còn Takara thì ngày càng giỏi hẳn lên trong khoản “trình bày lý do” và thường mách khéo anh cách trả lời vì cậu ta cũng thích có thêm đồ chơi để chơi chung! Đôi lúc Takara còn tìm cách thuyết phục Taki nói với ba mua món đồ chơi nào đó vì cậu ta đã hết “quota” mua đồ chơi rồi!!!

Giờ đây, mỗi lần Takara muốn ba chi tiền để làm việc gì thì sẽ trình bày mạch lạc và thường đưa tôi vào tình thế khó từ chối được!

Ngoài giúp con phát triển nhân cách, xây dựng những giá trị cuộc sống và đạo đức để biết điều gì nên làm và không nên làm, cha mẹ cần tạo cơ hội để con rèn luyện ý chí, tính kiên tâm và khả năng tự động viên để duy trì những hoạt động con không thích nhưng biết mình nên làm, và tính tự kiềm chế để hạn chế làm những việc con thích nhưng biết mình không nên làm.

Nhà tâm lý học Duckworth ở Đại học Pensylvenia gọi chung các tính cách này là grit.

Grit là khả năng tự tạo nên động lực để con người duy trì phấn đấu một cách kiên trì với những mục tiêu dài hạn mà không màng đến quà thưởng, quyền lợi hay danh vọng và các yếu tố ngoại lực khác. Sau nhiều năm nghiên cứu khoa học, bà Duckworth kết luận rằng grit là một tính cách có thể tiên đoán sự thành công của một người trong tương lai chứ không phải chỉ số thông minh IQ.

Vậy một người có grit (ý chí hay kiên tâm) là người như thế nào?

Đó là người:

– Có can đảm đối diện và vượt qua nỗi sợ hãi để quyết tâm hành động. Người kiên tâm sẽ xem thất bại là một phần của quy trình để đạt đến mục tiêu, là cơ hội để học hỏi kinh nghiệm và do đó họ dám đón nhận thử thách một cách tích cực. Tính cách này gọi là kháng bại (sẽ được nói rõ hơn ở phần sau).

– Có khả năng tự kiềm chế và tự động viên để tập trung năng lực vào mục tiêu đang theo đuổi.

– Có tính kiên trì để theo đuổi mục tiêu dài hạn, có thể theo đuổi hàng chục năm, và vượt qua nhiều thử thách trên hành trình từ ngày này qua ngày khác mà không mất đi niềm phấn khích.

– Có tư duy tích cực và sáng tạo để giải quyết các vấn đề khó khăn khi gặp phải. Tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề sẽ được trình bày rõ hơn ở phần sau.

– Có tư duy cầu tiến chứ không phải tư duy cầu toàn (tư duy cầu tiến sẽ được trình bày rõ hơn ở phần sau).

* Trải nghiệm 1: “Ba ơi, con cần điện thoại di động”

Năm 16 tuổi, Takara mong muốn có một cái điện thoại thông minh như nhiều bạn bè. Tuy nhiên cậu ta biết rằng không dễ gì thuyết phục tôi mua cho món đồ này nên cậu ta chờ cơ hội thuận lợi nhất để đề nghị.

Năm ấy, Takara học lớp 10 ở một trường trung học có cái tên khá kêu: Innovation Highschool (trường Trung học Sáng Tạo). Mô hình đào tạo của trường là 50% thời gian học sinh tự học trực tuyến, 50% thời gian gặp mặt trao đổi với thầy cô ở trường. Với mô hình này, mỗi học sinh có chương trình học khác nhau và có thể hoàn tất chương trình tùy theo khả năng, không có lịch học nhất định.

Sau một năm với hai học kỳ, Takara hoàn tất hơn 1,5 chương trình trung học phổ thông với hạng giỏi. Takara cho đây là cơ hội tốt để xin cha cái điện thoại thông minh.

Một hôm, trong giờ ăn tối trước khi chở hai con về nhà, Takara nói:

– Daddy có thấy bảng điểm học của con năm vừa qua chưa? Đây là bản copy.

Tôi coi qua bảng điểm rồi nói:

– Ba rất vui và tự hào về sự cố gắng học của con! Kết quả học tập phản ảnh được sự cố gắng ấy.

– Chỉ mới hai học kỳ mà con đã học xong hơn một nửa chương trình trung học phổ thông rồi. Trễ lắm là hai học kỳ nữa con sẽ học xong và ra trường. Thầy hiệu trưởng khen con là đứa giỏi nhất nhì trong trường đấy!

Tôi cười, âu yếm nhìn Takara rồi vò đầu con. Takara biết rằng tôi không bao giờ khen con thông minh hay giỏi giang. Tôi thường chỉ khen sự cố gắng, sự tập trung của cậu ta, và sau đó thể hiện tình cảm cha con thôi.

Takara tiếp:

– Daddy à, học ở trường này lịch vào trường và về nhà thất thường lắm. Đôi lúc muốn về nhà sớm, con phải gọi điện thoại cho mẹ. Dùng điện thoại của trường có hơi bất tiện. Con nghĩ con cần có một cái điện thoại di động để tiện liên lạc với ba mẹ. Với việc con học giỏi năm qua và con hứa sẽ ra trường trung học phổ thông sớm với hạng giỏi, ba thưởng cho con cái điện thoại thông minh nhé!

Tôi cười thầm trong bụng vì hiểu “tẩy” của cậu con, nhưng tôi cứ giả bộ ngáo:

– Ủa, chứ không phải trường trung học phổ thông cấm học sinh dùng điện thoại di động à?

– Trường Innovation High là trường đặc biệt, lịch đến trường thất thường nên không cấm chuyện đó Daddy ạ.

– Đúng là nếu lịch đến trường và về nhà thất thường thì con cần có cách liên lạc với cha mẹ để đến đón. Tuy trường có đặt điện thoại bàn ở văn phòng để học sinh có thể liên lạc với ba mẹ nhưng ba nghĩ con đang muốn có một cái điện thoại di động riêng, đúng không?

Takara rạng rỡ cười và gật đầu:

– Vâng, Daddy cũng có thể coi đó là quà thưởng cho việc con đã học giỏi nữa!

– Con chỉ cần có cách liên lạc với cha mẹ cho thuận tiện thôi, có nghĩa là chỉ cần một cái điện thoại có thể gọi hoặc nhắn tin, không cần đến một cái điện thoại thông minh. Do đó ba sẽ mua cho con một cái điện thoại di động có những chức năng cơ bản thôi. Còn việc con muốn ba thưởng vì học giỏi thì thế này nhé, nếu con tốt nghiệp trung học phổ thông loại giỏi thì ba sẽ dẫn con về Việt Nam. Hai cha con mình sẽ có một chuyến đạp xe tham quan đồng quê, thưởng thức trái cây vùng nhiệt đới và các món ăn Việt Nam ngon tuyệt, con chịu không?

Takara nghe mô tả về chuyến đi đạp xe ở Việt Nam thú vị quá nên quên mất mình đang muốn có cái điện thoại thông minh! Cậu ta hào hứng:

– Đạp xe ở vùng quê Việt Nam nghe thú vị thật đấy! Con đồng ý. Ba hứa đấy nhé!

Tôi vò đầu Takara:

– Ba có bao giờ thất hứa với con lần nào chưa?

Cậu ta cười tươi hào hứng, không nói gì về cái điện thoại thông minh nữa!

Bài học kinh nghiệm

✦ Tôi không muốn con tiếp cận nhiều công nghệ quá sớm, nhất là điện thoại thông minh. Tuy Takara ở tuổi ấy đã thể hiện tính kiềm chế tốt nhưng tôi không muốn các hoạt động như chơi video game, dùng mạng xã hội,... ảnh hưởng đến độ tập trung và chuyện học hành của con. Thật ra con vẫn có thể dùng máy tính ở nhà để chơi video game hoặc vào mạng tìm kiếm thông tin. Mẹ chúng có thể dễ dàng kiểm soát thời gian chúng sử dụng máy.

✦ Takara biết cách đặt tôi vào tình thế khó từ chối lời yêu cầu của cậu ta. Tuy nhiên, thay vì chấp thuận điều cậu ta muốn, tôi hứa thưởng cho cậu ta món quà thú vị hơn, khiến cậu ta không còn nghĩ đến điều mình vừa muốn nữa.

✦ Để Takara có thể phát triển nội lực, tôi hạn chế dùng yếu tố ngoại lực như phần thưởng. Tuy nhiên, đôi lúc tôi có thể rơi vào tình thế khó xử như trên, tôi phải dùng yếu tố ngoại lực để trì hoãn mong muốn của con hoặc xoay hướng mong muốn của con sang chiều tích cực mới.

✦ Điều Takara không ngờ đó là chuyến đạp xe trong mơ của cậu ta sẽ là một bài học trải nghiệm “khốc liệt” tôi thiết kế để dạy cậu ta tính kiên trì và ý chí không bỏ cuộc!

* Trải nghiệm 2: “Con đâu cần phải học đại học!”

Năm Takara học lớp 11, đây là lúc cậu ta suy nghĩ về tương lai sau khi ra trường trung học phổ thông. Xưa nay tôi đã để Takara tự quyết trong các vấn đề nhỏ liên quan đến cậu ấy. Chuyện tương lai sau khi ra trường trung học phổ thông là chuyện hệ trọng vì nó ảnh hưởng đến giá trị và chất lượng cuộc sống cả đời. Tuy nhiên, tôi muốn Takara chính là người quyết định tương lai của mình và có trách nhiệm với quyết định ấy. Một hôm, tôi có cuộc nói chuyện với Takara về vấn đề này:

– Takara, thế con có nghĩ gì về việc sẽ làm gì sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông không?

– Con có nghĩ sơ. Có lẽ con sẽ học đại học.

– Thế con muốn theo học ngành gì?

– Xưa nay con thích làm người máy nên có lẽ con sẽ theo học ngành cơ khí về robot.

– Những câu trả lời của con đều có từ “có lẽ”. Thế con còn do dự điều gì sao?

– Thì tại vì con chưa biết chắc thật sự con có muốn lên học đại học hay không...

– Nếu không học đại học thì con nghĩ con sẽ làm gì?

– Bạn con có đứa quyết định không học đại học và đi làm. Nhà nó có mấy anh em như thế, ra trường trung học phổ thông rồi đi làm và họ cũng có cuộc sống tốt.

– Con nghĩ rằng họ có cuộc sống tốt sao? Sao con biết thế?

– Thì anh đứa bạn con sau khi ra trường đi làm được hai năm rồi. Anh có xe hơi đẹp, có điện thoại xịn, có bạn gái, cuối tuần đi chơi vui vẻ. Con thấy anh ta sống thoải mái lắm.

– Con có biết là sau khi ra trường nếu con không lên học đại học thì con sẽ phải ra riêng sống tự lập không? Còn nếu con học đại học thì ba có thể giúp đỡ một tí học phí,... Thế con có biết chi phí cuộc sống nếu con ra riêng như thế nào không?

– Dạ con cũng chưa hoàn toàn suy nghĩ kỹ lưỡng về vấn đề này nên chưa tìm hiểu hết thông tin.

– Để ba giúp con phân tích nhé. Con lấy tờ giấy với cây viết ra đi.

– Dạ.

– Khi ra riêng đi làm có thu nhập, chắc con muốn sống trong căn hộ một phòng ngủ cho thoải mái, đúng không?

– Dạ con cũng nghĩ thế.

– Con viết vào giấy mục Chi tiêu hằng tháng, và ở dưới con đề mục Phòng trọ. Con có biết phòng trọ một phòng ngủ giá trung bình bao nhiêu không? Nếu không thì con lên mạng tìm thông tin và điền vào phần này nhé.

– Dạ con không biết. Con sẽ tìm.

– Con đi làm nên chắc chắn con cần xe hơi tốt, đúng không? Ba không nghĩ khi mới đi làm con có khả năng mua xe mới. Một chiếc xe cũ nhưng trông vẫn còn xịn, đúng không?

Takara cười và gật đầu. Tôi nói tiếp:

– Một chiếc như vậy tốn khoảng 10.000-15.000 đô la. Thôi cho là 10.000 đô đi. Con phải đi mượn nhà băng 10.000 đô. Tiền lãi suất hiện tại khoảng 7% cho hai năm. Con tìm trang web loan calculator¹ để tính tiền nợ xe phải trả hằng tháng là bao nhiêu nhé, rồi con viết vào mục Tiền nợ xe.

¹. Loan calculator: trang web cho phép tính tiền nợ phải trả hằng tháng từ số tiền mượn, lãi suất và thời gian trả nợ.

– Có xe thì phải mua bảo hiểm. Con trai tuổi từ 16-25 thì phí bảo hiểm ở mức cao nhất đấy vì tuổi này hay lái ẩu và xác suất gây tai nạn cao. Con lên mạng kiểm tra thử nhé với trường hợp của con và xe trị giá 10.000 đô thì bảo hiểm khoảng bao nhiêu. Con viết vào mục Tiền bảo hiểm xe.

Takara làm theo. Tôi nói tiếp:

– Có xe chạy thì phải đổ xăng chứ, đúng không nào? Nếu con đi làm thì trung bình mỗi tuần xe cần 12 gallon xăng, với giá khoảng 3 đô la/gallon thì con sẽ phải chi 144 đô la mỗi tháng vào mục Tiền xăng. Con viết vào đó nhé.

Tôi nói tiếp:

– Bây giờ trở lại chuyện phòng trọ. Con phải trả tiền điện, nước, khí đốt hằng tháng đấy. Với một phòng ngủ, ba nghĩ con có thể tính tổng chi phí điện, nước, khí đốt khoảng 150 đô la/tháng. Con viết vào mục Điện nước khí đốt nhé.

Tôi lại tiếp:

– Đi làm về chắc con muốn coi tivi, lên mạng đọc thông tin hoặc xem phim, đúng không? Tiền truyền hình cáp và kết nối mạng khoảng 80 đô la/tháng. Con viết vào mục Truyền hình cáp và mạng nhé.

Tôi lại nói:

– Thế còn điện thoại di động nữa chứ. Phải có cái điện thoại xịn kết nối mạng wifi tốt, đúng không? Nếu muốn thế thì mục Điện thoại và wifi, chi phí khoảng 60 đô/tháng.

Tôi nói tiếp:

– Đi làm chẳng lẽ nhịn đói không ăn gì? Ba không nghĩ con có đủ tiền để đi ăn nhà hàng hằng ngày đâu. Một bữa ăn trưa ở ngoài tiệm thức ăn nhanh có giá trung bình 10 đô la. Nhưng nếu con đi siêu thị mua đồ ăn không sang lắm và tự nấu thì mất khoảng 5 đô la/ngày. Con viết vào mục Thức ăn, 150 đô/tháng nhé!

Đến đây tôi thấy mặt Takara hơi lo lắng. Tôi cười trong bụng rồi nói tiếp:

– Con đi làm mệt mỏi, cuối tuần chắc phải đi chơi thư giãn, ăn nhà hàng, coi phim với bạn bè, đúng không? Chứ chẳng lẽ tối ngày đi làm rồi về nhà ngủ?

Takara gật đầu. Tôi nói tiếp:

– Chi phí cho buổi ăn tối ở nhà hàng bình dân khoảng 20 đô, vé phim khoảng 10 đô, nước uống, bắp rang khoảng 10 đô nữa. Cộng các khoản khác, trung bình cho một buổi đi chơi cuối tuần là khoảng 50 đô. Nếu cuối tuần chỉ đi chơi một lần thì tốn khoảng 200 đô/tháng. Con viết đó vào mục Giải trí nhé.

Tôi tiếp:

– Đi chơi thì phải bận đồ đẹp chứ chẳng lẽ ở truồng, đúng không nào?

Takara cười to, tôi tiếp:

– Tiền chi phí cho mua sắm quần áo, cắt tóc, dầu thơm, kể cả thuốc uống khi đau ốm, và tất cả những chi tiêu lặt vặt khác trung bình ít nhất khoảng 100 đô/tháng.

Tôi bồi tiếp:

– Chưa xong đâu nhé! Trong vài năm đầu, luật pháp cho phép ba để con trong tài khoản bảo hiểm sức khỏe của ba, nhưng sau đó con phải trả bảo hiểm sức khỏe cho riêng mình đấy. Không rẻ đâu! Thường khoảng 100 đến 200 đô/ tháng. Thôi con tạm điền vào mục Bảo hiểm sức khỏe, 100 đô/tháng. Đó là những chi tiêu cơ bản nhất mà một người cần phải chi trả hằng tháng để có cuộc sống tạm gọi là ổn. Con tìm những thông tin cần thiết còn lại và điền vào chỗ trống nhé.

Takara đáp:

– Dạ.

– Sau khi con có bằng trung học phổ thông thì lương sẽ không cao hơn mức lương tối thiểu con đang nhận ở công ty phục vụ đâu. Thế hiện con làm được bao nhiêu tiền một giờ?

– Dạ gần 9 đô một giờ.

– Vậy cho chẵn 10 đô/giờ nhé. Nếu con làm toàn thời gian 40 giờ/tuần thì một tháng con sẽ có thu nhập 1.600 đô/ tháng. Con phải đóng thuế liên bang và tiểu bang trên thu nhập ấy, ba phỏng đoán khoảng gần 100 đô/tháng. Vậy tiền thu nhập sau thuế là 1.500 đô/tháng. Con viết vào mục Thu nhập hằng tháng nhé. Tuần sau, sau khi con tìm xong hết các thông tin thì ba sẽ nói chuyện với con tiếp nhé. À, sẵn đó con Google coi lương trung bình năm của một kỹ sư cơ khí là bao nhiêu nhé.

Tuần sau, Takara đưa cho tôi bảng thu chi hằng tháng với những thông tin cậu tìm ra trên mạng. Tiền nợ xe 450 đô/tháng. Tiền phòng trọ: 700 đô/tháng. Tiền bảo hiểm xe khoảng 100 đô/tháng. Tổng chi phí hằng tháng 2.234 đô/ tháng, cao hơn nhiều so với thu nhập sau thuế 1.500 đô/ tháng của cậu ta.

Takara hỏi:

– Với chi phí cơ bản và thu nhập như thế thì làm sao mà sống!???

Tôi cười to:

– Thì phải cắt bớt một số mục chi thôi, thí dụ như chia sẻ phòng với người khác, không mua xe xịn, không đi chơi bên ngoài thường xuyên, không lắp đặt Internet,... À, con đã coi lương trung bình của một kỹ sư cơ khí là bao nhiêu chưa?

Takara đáp:

– Dạ rồi. Lương khoảng 70 ngàn đô/năm lận, nhiều gấp gần bốn lần nếu con ra trường trung học phổ thông và đi làm ngay. Cheezzzz.

– Vậy con nghĩ sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông con nên đi làm hay lên học đại học?

Takara cười đáp:

– Quá rõ ràng rồi! Muốn có cuộc sống thoải mái trong tương lai thì con phải học lên đại học thôi. Con vẫn muốn theo đuổi ngành chế tạo robot.

Tôi mỉm cười, vò đầu Takara và không nói gì nữa.

Thời gian sau, Takara kể với tôi rằng đã dùng đúng kiểu phân tích của tôi ở trên để thuyết phục một người bạn tiếp tục học lên cao đẳng chứ không đi làm liền sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông!

Bài học kinh nghiệm

✦ Cha mẹ thường cho rằng con trẻ chưa biết nhiều về cuộc sống nên thường là người quyết định chuyện tương lai của con và áp đặt nó lên con mình. Làm như thế con trẻ cảm thấy mình không có sự lựa chọn. Cha Voi cung cấp thông tin hoặc giúp con tìm đầy đủ thông tin để đưa ra quyết định đúng đắn và rồi để con là người quyết định. Con sẽ cảm thấy mình là người kiểm soát được cuộc sống của chính mình và từ đó có trách nhiệm với bản thân và với quyết định của mình.

✦ Từ ngày Takara lên đại học, tôi không phải kiểm soát chuyện học của con vì luôn an tâm rằng Takara sẽ cố gắng học hết sức mình. Lâu lâu tôi mới chuyện trò, chia sẻ với con về chuyện học và biết rằng Takara học giỏi. Thỉnh thoảng khi hai cha con ăn trưa cùng nhau, con kể với tôi về những môn con đang học, những nghiên cứu con thực hiện cùng một giáo sư cơ khí ở trường.

✦ Khi con trẻ được thuyết phục và tự đưa ra quyết định cho tương lai của mình, điều tuyệt vời xảy ra khi con chính là người lan tỏa những điều tốt đẹp ấy.

* Trải nghiệm 3: Vượt qua nỗi sợ hãi

Khi nhìn hai con bước vào tuổi thanh thiếu niên, tôi bắt đầu ấp ủ kế hoạch giới thiệu về quê cha cho hai con. Khi nào và làm thế nào để gây ấn tượng không bao giờ quên cho hai con khi lần đầu tiên đến Việt Nam? Thêm nữa, hai con đã từng thăm quê mẹ ở Nhật Bản. Đó là câu hỏi thật không dễ trả lời.

Vì Taki có những giới hạn về trí tuệ cảm xúc nên tôi phải chờ đến khi con có khả năng tự lập mới giới thiệu với con về Việt Nam. Còn với một đứa trẻ sâu sắc như Takara, tôi cần có một phương án sâu sắc để con cảm nhận được vẻ đẹp thiên nhiên, con người, xã hội Việt Nam, và đúc kết, rồi so sánh với những cảm nhận về quê hương của mẹ. Tất nhiên, chuyện này không dễ.

Cuối cùng, tôi quyết định tổ chức một chuyến đi xe đạp xuyên Việt cho hai cha con! Vấn đề là cả tôi và Takara đều không phải là dân thể thao, cũng chưa hề đạp xe đường trường. Kế hoạch chuyến đi này quả thật điên rồ, nhưng đó là giấc mơ của tôi. Như đã kể, chuyến đi này là món quà tôi hứa tặng con sau khi con tốt nghiệp trung học phổ thông loại giỏi.

Hứa rồi thì phải làm, không có lựa chọn nào khác vì người cha này chưa hề thất hứa với con! Nhưng làm như thế nào đây? Liệu tôi và Takara có đủ sức khỏe không? Liệu giao thông ở Việt Nam có an toàn không? Hàng trăm câu hỏi nảy sinh trong đầu tôi. Một nỗi sợ hãi đã chạy dọc theo xương sống tôi khi Takara hỏi:

– Mình đạp xe có xa không cha? Để trấn an con, tôi chỉ trả lời:

– Mình đạp tham quan cảnh đồng quê và giải trí thôi mà. Không xa đâu!

Điều chắc chắn là lần đầu tiên đi xe đạp đường trường, hai cha con sẽ khó hoàn tất hành trình cả ngàn ki-lô-mét. Một con số mới nghĩ đến tôi đã rùng mình! Nhưng tôi muốn chuyến đi đủ thử thách để dạy con bài học kiên trì, ý chí và vượt qua nỗi sợ hãi.

Tôi không nói gì với Takara về việc lên kế hoạch cho chuyến đi. Sau một thời gian tìm hiểu, cuối cùng tôi quyết định chuyến đi sẽ kéo dài năm ngày, xuyên đồng bằng miền Tây không đồi núi với cung đường gần 350km. Để an toàn, hai cha con sẽ không đi theo quốc lộ mà chỉ đạp xe trên đường làng và băng qua các vùng quê.

Ngày đầu tiên, hai cha con dự kiến chỉ đạp chừng 2-3 tiếng để làm quen với xe đạp, đường sá và để cơ thể thích nghi với thử thách này. Những ngày sau, nếu sức khỏe tốt thì sẽ tăng dần chiều dài đoạn đường.

Để đảm bảo an toàn cho hai cha con cũng như sự thành công của hành trình, tôi thuê một công ty chuyên tổ chức tour xe đạp vùng quê với hướng dẫn viên và xe hậu cần. Tất cả những nỗi lo sợ kiểm soát được tôi đã có hướng giải quyết và do đó tôi an tâm và cảm thấy hào hứng với chuyến đi.

Cuối năm 2016, nhân dịp nghỉ cuối năm, tôi và Takara về Việt Nam thực hiện kế hoạch chuyến đạp xe xuyên miền Tây. Trong suốt chuyến đi, tôi không hề nói trước với Takara rằng hôm nay sẽ đạp bao xa. Tôi chỉ cho con biết khi hai cha con đã đến điểm nghỉ và sau khi ăn tối.

Sau chuyến đi, tôi hỏi Takara:

– Khi con hỏi chúng ta sẽ đạp xe bao nhiêu ki-lô-mét, nếu ba nói khoảng 400km thì con có đi không?

Takara:

– Trước đây con chưa hề đạp xe đến 10km nên con số 400km là quá lớn. Con không nghĩ mình sẽ có đủ sức và sẽ không dám đi.

– Thế bây giờ thì sao?

– À, sau chuyến đi này con thấy 400km không có gì lớn lao lắm. Con không ngờ mình có thể đạp được như thế.

– Thế nếu lần sau ba và con về Việt Nam làm một chuyến đạp xe nữa khoảng 1.000km thì sao? (xem Trải nghiệm 5)

Takara cười tươi đáp:

– Yeah! Chuyện nhỏ. Khi nào đi vậy Daddy?

Tôi thú thật với Takara rằng lúc mới lên kế hoạch cho chuyến đi, tôi đã sợ hai cha con không đủ khả năng thực hiện. Thật hạnh phúc khi chuyến đi đã dạy cho Takara nhiều bài học quý giá, nhất là con đã hiểu rằng nỗi sợ hãi có thể giết chết ước mơ. Chỉ cần biết cách vượt qua nỗi sợ hãi của chính mình, ta đạt được một nửa thành công rồi!

Bài học kinh nghiệm

✦ Khi muốn làm điều gì mà chưa từng làm thì ai cũng có nỗi sợ hãi về khả năng thất bại vì nhiều lý do như thiếu hiểu biết, thiếu kinh nghiệm,... Để vượt qua nỗi sợ hãi ấy, bạn có thể dùng phương pháp mà tôi đã dùng cho chuyến đạp xe xuyên miền Tây.

✦ Đặt mình vào vị trí phải thực thi. Thí dụ như công bố ý định của mình cho nhiều người biết. Như thế mình bắt buộc phải đối diện với nỗi sợ của mình.

✦ Thay đổi nhận thức: Hãy phân tích những nỗi sợ hãi, điều gì ta có thể kiểm soát được thì tìm phương án giải quyết, điều gì không kiểm soát được, thí dụ như thời tiết thì tìm cách hạn chế mức ảnh hưởng của nó. Một khi bạn có giải pháp cho nỗi sợ thì tâm lý bạn sẽ dần vững vàng hơn trước chúng!

✦ Chia sẻ rủi ro và nỗi sợ: Đi chung với những người có kinh nghiệm. Ngạn ngữ châu Phi có câu: “Muốn đi nhanh thì đi một mình. Muốn đi xa thì đi cùng nhau”.

✦ Muốn làm việc lớn thì hãy bắt đầu từ việc nhỏ. Vạn sự khởi đầu nan. Bắt đầu từ việc nhỏ giúp ta tối thiểu nỗi sợ và rủi ro. Khi đã thành công bước đầu, hãy nâng cao độ thử thách trong những bước tiếp theo.

* Trải nghiệm 4: Khi sức con đã kiệt thì ý chí là thứ con cần để tiếp tục hành trình

Mỗi người có cách dạy con khác nhau. Đa phần thì chờ đến khi có chuyện gì xảy ra thì mới dạy như la mắng con ngay khi nó lầm lỗi và nghĩ rằng như thế con mới ghi nhớ điều mình dạy. Tôi thì ngược lại, tôi thường chủ động tạo cơ hội, không gian và thời gian để con có thể hấp thụ điều tôi muốn dạy. Trên hành trình đạp xe này, những bữa ăn tối ngon lành trong khung cảnh đẹp chính là những cơ hội tốt để tôi tâm sự với con.

Tôi cũng muốn dùng chuyến đạp xe xuyên miền Tây này để dạy Takara bài học về ý chí và tính kiên trì (grit). Để làm được điều này, tôi cần vắt kiệt sức Takara trước!

Một bí mật trong rèn luyện ý chí của lực lượng đặc nhiệm nổi tiếng SEAL của Hải quân Mỹ đó là khi đầu của bạn nói với cơ thể bạn là bạn đã cạn kiệt sức lực, không còn gì nữa, thực ra bạn chỉ mới sử dụng 40%. Phần 60% năng lượng còn lại cơ thể bạn dự trữ cho trường hợp nguy cấp có tính sinh tồn. Để khai thác nguồn năng lượng dự trữ ấy bạn phải dùng hết 40% năng lượng sẵn có trước rồi dùng ý chí. Bí mật này còn gọi là SEAL 40% rule.

Ngày thứ nhất: 45km

Ngày đầu tiên của hành trình, chúng tôi xuất phát từ Tân An, Long An đi thành phố Mỹ Tho. Rồi từ cầu Rạch Miễu, chúng tôi băng qua các vườn dừa để đến Trà Vinh. Cảm giác đạp xe xuyên các vườn dừa thật tuyệt vời! Vì là ngày đầu tiên nên chúng tôi không đạp nhiều, chủ yếu để làm quen với xe đạp.

Khi đến Trà Vinh, tôi nói với Takara rằng chúng ta đã đi được 45km, Takara ngạc nhiên và đáp:

– 45km cũng không quá nhiều, nếu chưa hề đi thì nghĩ nó nhiều lắm!

Thế là tôi có cơ hội nói về nỗi sợ. Takara bảo rằng con có người bạn thời trung học, học lực đạt loại khá. Cậu ấy muốn học đại học nhưng lại sợ học không nổi nên không dám học. Nhưng không học thì lại ước muốn được đi học. Thế là cậu ta cứ lẩn quẩn và bị trầm cảm. Tôi hỏi:

– Các bạn bè của con khi cảm thấy sợ trước khi làm điều gì thì sẽ phản ứng thế nào?

Takara bảo:

– Không làm gì cả. Không bắt đầu gì hết vì nếu bạn không làm thì bạn không thất bại.

Suy nghĩ này của con khiến tôi hơi ngạc nhiên. Tôi nói:

– Nếu không bắt đầu thì đã biết chắc là thất bại rồi. Nó trả lời:

– Đó không phải thất bại vì chưa có kết quả!

Đúng là bọn trẻ bây giờ có suy nghĩ “khác người” quá. Tôi hỏi tiếp:

– Vậy theo con khi cảm thấy sợ hãi trước khi làm điều gì thì mình nên làm gì?

Takara trả lời:

– Đừng suy nghĩ nhiều! Cứ khởi động thôi!

Ngày thứ hai: 73km

Bắt đầu từ Trà Vinh 7g30 sáng, đạp đến Cầu Kè (50km) vào buổi sáng. Chiều từ Trà Ôn đạp đến Cần Thơ (23km).

Sau 40 năm, lần đầu tiên tôi hít thở được mùi đồng quê vào sáng sớm. Hôm qua xuyên qua Bến Tre thì chỉ thấy dừa với dừa, hôm nay đến Trà Vinh, khung cảnh đơn sơ hơn. Gần đến Cần Thơ thì hai cha con thấy những vườn bưởi Năm Roi, đạp xe phải cẩn thận chứ không đụng đầu vào bưởi!!!

Khi mới bắt đầu chuyến đi, tôi nói với Takara: “Sẽ thật tồi tệ nếu con là trai trẻ mà không đạp xe theo kịp với một ông già U60 nhé!”. Thế là sáng nay cậu ta giành đi trước, để ông già U60 này đạp theo hụt hơi. Sau khi đạp 50km, hai cha con dừng chân ở một quán cơm, Takara cười hỏi: “Thế ba có chạy theo kịp không?”

Khi ăn tối, tôi hỏi:

– Con có biết tại sao nhiều công ty ở Mỹ thích mướn CEO là cựu Marine (lính thủy quân lục chiến)?

Takara trả lời:

– Con không biết.

Tôi nói tiếp:

– Vì họ có một tinh thần tự kỷ luật rất cao. Hãy nghĩ đi, nếu con không có khả năng kỷ luật chính mình thì làm sao con có khả năng kỷ luật ai và làm sao con có khả năng lãnh đạo ai. Trường lính có kỷ luật thép, nhờ thế các cựu chiến binh này ai cũng có tinh thần kỷ luật rất cao. Thế hệ trẻ như con đang bị quá nhiều chi phối thời gian và sự tập trung, nào là Facebook, điện thoại thông minh, nào là game, chit chat,... Thế hệ như bố thì chỉ có tivi với một hai chương trình hay đáng coi trong tuần. Tính tự kỷ luật, tự kiềm chế rất cần thiết cho giới trẻ ngày nay, nhưng lại rất khó rèn luyện những đức tính này vì chẳng mấy ai thích tự mình kỷ luật mình cả. Lính còn phải vào trại mới tập được những tính này. Vậy thì làm sao một đứa trẻ như con có thể rèn được những đức tính quan trọng này đây?

Từ khi bắt đầu ăn tối cho đến khi đi dạo dọc theo sông trước bến Ninh Kiều, hai cha con say sưa trò chuyện về tính tự kiềm chế.

Ngày thứ ba: 94km

Sáng sớm dậy, hai cha con đi chợ nổi ở Cần Thơ rồi bắt đầu đạp xe từ chợ An Bình đối diện chợ nổi đến thị trấn Cờ Đỏ (55km). Khoảng 15km đầu dọc theo bờ sông Cần Thơ, đường rất đẹp, sau đó là con đường tráng nhựa lớn hơn nhưng may mắn là ít xe hơi. Trên đường tráng nhựa, hai cha con thoải mái xả giò. Thời cơ vắt kiệt sức con đã tới! Anh tài xế lái ô tô hậu cần ở đằng sau bảo rằng có lúc hai cha con đạp xe với tốc độ đến 35km/giờ!

Đến thị trấn Cờ Đỏ, hai cha con lên xe hơi đi Long Xuyên ăn phở Tứ Xuyên, món phở nghe nhiều người nói là nổi tiếng lắm. Ăn thấy cũng ngon, không biết có phải vì đói không!

Chiều, hai cha con bắt đầu đạp xe từ chợ Mỹ Đức, An Giang đến Châu Đốc (39km), có lúc đạp xe dọc theo biên giới Campuchia. Hôm nay hai cha con mới thấy phê ra. Takara bảo: “Ngày mai mình phải cố đạp được hơn 100km!!!”.

Tối hôm qua, khi hai cha con nói về tính ưu tiên, tức biết nên làm điều gì trước, điều gì sau, tôi chỉ nói đây là một kỹ năng quan trọng nhưng không phải ai cũng làm được vì nó lệ thuộc quá nhiều vào yếu tố cá nhân, nhất là cảm xúc. Tôi đưa thí dụ:

– Nhỡ một ngày nào đó trong tương lai, con gặp một cô gái và yêu đắm đuối cô ấy, rồi con nói với ba rằng “Đây đúng là nguồn sống của đời con. Con sẽ bỏ học và lấy cô ta, rồi có con. Con làm nghề gì cũng được”. Đó cũng là tính ưu tiên, nhưng có thể con không lường trước được hậu quả.

Takara nhìn tôi, cười bảo:

– Ba không cần phải lo lắng. Điều đó sẽ không bao giờ xảy ra với con đâu!

Ngày thứ tư: 90km

6g00 sáng, Takara dậy hết nổi! - Có lẽ vì ngày hôm qua cơ bắp của Takara đã “cháy” lên khi có những chặng đạp với tốc độ 35km/giờ.

Mục tiêu của tôi hôm nay là vắt hết sức đứa con.

Hai cha con đi tham quan làng nổi ở Châu Đốc – nơi người dân sống trên những ngôi nhà nổi và nuôi cá basa ở dưới sàn. Lần đầu tiên Takara và tôi nhìn thấy người ta trồng rau thơm trên sông.

Sau đó, hai cha con bắt đầu đạp xe từ Victoria Chau Doc Hotel dọc theo bờ sông, đi ngang nhiều ngôi làng nhỏ. Takara lần đầu tiên thấy xe bò và xe trâu nên thích thú lắm.

Đi đến thị trấn Chợ Mới, An Giang, hai cha con ăn trưa. Như vậy là đã đạp được khoảng 50km.

Sau khi ăn trưa, tôi quyết định không nghỉ trưa, tiếp tục đạp thêm khoảng 40km nữa trong khí hậu nóng và oi bức để đến thành phố Cao Lãnh (Đồng Tháp).

Khi đến khách sạn ở Cao Lãnh, nhìn bộ dạng Takara, tôi biết mình đã thành công với mục tiêu vắt kiệt sức cu cậu!

Ngày cuối: 30km

Ngày thứ ba đốt hết các cơ bắp với 94km, ngày thứ tư vắt cạn sức với 90km không nghỉ trưa, bạn có thể đoán chuyện gì xảy ra với Takara vào ngày cuối của hành trình không?

Sáng sớm gần đến giờ khởi hành, Takara vẫn còn nằm bẹp trên giường, dậy không nổi!

Tôi gọi:

– Takara dậy thôi! Con cần thức dậy chuẩn bị mọi thứ rồi còn ăn sáng nữa. Chúng ta chỉ còn khoảng 30 phút nữa để khởi hành.

Takara vừa rên vừa nói:

– Aaaaaa... Con uể oải hết người. Lưng con đau và ê nữa. Daddy có thể đấm bóp phần dưới lưng cho con một tí được không?

Tôi cười to:

– Ha ha ha... Hai cha con đi xe đạp mà bây giờ ông già phải đấm bóp cho cậu trai tuổi đôi mươi à? Người ta nói tuổi con vật trâu còn được đấy!

Nói thế chứ tôi cũng đấm bóp cho Takara chừng 10 phút rồi bảo:

– Con đi tắm rồi xuống sảnh khách sạn ăn sáng nhé! Ba chờ con ở phòng ăn.

Cậu ta uể oải lết vào phòng tắm.

Hơn 10 phút sau, Takara bước vào phòng ăn, nhìn mặt cu cậu mà thấy tội nghiệp. Tôi biết rằng hôm nay có thể dạy Takara bài học về ý chí!

Tôi vừa cười vừa khích:

– Hôm nay là ngày cuối, mình chỉ còn khoảng 30km nữa là xong. Hai cha con mình đã đạp hơn 300km rồi. Nhưng con uể oải thế, không biết còn đạp xe nổi nữa không? Nếu không đạp nổi nữa thì đầu hàng thôi. Ba kêu ô tô chở mình về thành phố nhé. Con nghĩ sao?

Takara lờ đờ nhìn tôi, đáp:

– Hôm qua con đã hết sức rồi. Buổi tối con không ăn được bao nhiêu, bụng cảm thấy không ổn, ngủ lại không ngon. Nhưng con nghĩ mình có thể hoàn tất 30km còn lại nếu đạp từ từ, không đạp nhanh như hôm qua!

– Ha ha ha... Tốt! OK! Chúng ta sẽ đạp từ từ tùy theo sức của con nhé!

Giờ đầu tiên khi đạp từ Cao Lãnh đi Khu du lịch Xẻo Quýt, Takara tỏ ra kiệt sức, đạp rất chậm, người nhoài ra như muốn nằm dài trên chiếc xe đạp. Tôi hỏi

– Takara, con ổn chứ? Còn đạp nổi không?

– Bây giờ người con chỉ muốn ngủ. Cơ thể con như muốn đóng lại, phản đối mọi hoạt động.

– Không sao! Con có biết khi cơ thể con bảo rằng là đã xài hết năng lượng rồi, hoàn toàn kiệt sức rồi, không còn chút sức lực nào để dùng nữa thì thực ra con vẫn còn đến 60% năng lượng đấy! Cơ thể có cơ chế dự trữ như thế để phòng khi bất trắc và nguy cấp. Bây giờ nếu có một con chó rượt cắn con, ba đảm bảo con sẽ đạp vù vù đấy! Con có nghĩ thế không?

– Yeah... nếu có con chó rượt cắn thì đương nhiên con phải cố đạp rồi.

– OK. Để khai thác nguồn năng lượng ấy, con phải tập trung. Tập trung. Và tập trung. Tự nói với mình rằng cố lên. Ta có thể làm được. Cố lên!

Mỗi lần thấy mắt Takara muốn sụp xuống, người từ từ đờ ra, tôi lại hét bên tai cậu ta như một vị chỉ huy hét vào tai người lính đang tập trận:

– Tập trung! Đạp... Đạp... Đạp... Thể xác con có thể bảo con bỏ cuộc nhưng đầu của con phải chống lại nó! Con phải nói với thể xác rằng “Tao không bỏ cuộc! Phải tiếp tục!”.

Đạp... Đạp... Đạp... Một... Hai... Một... Hai... Trái... Phải... Trái... Phải...

Đến khi Takara chịu không nổi nữa, đòi nghỉ thì chúng tôi dừng lại. Tôi nhắc nhở con uống nước và tiếp tục khích con:

– Gần đến rồi, không còn bao nhiêu ki-lô-mét nữa đâu. Con muốn bỏ cuộc hay đi tiếp? Bỏ cuộc thì dễ chứ đi tiếp thì khó đấy. Nếu muốn bỏ cuộc thì ba chỉ nói anh hướng dẫn viên gọi xe hơi đến rước, thế thôi. Chúng ta đã đi hơn 300km rồi, chỉ còn vài ki-lô-mét nữa thôi mà bỏ cuộc thì bẽ mặt lắm. Thế con có muốn bỏ cuộc không?

– Không! Con không bỏ cuộc! Con mệt lắm rồi, kiệt sức lắm rồi nhưng chúng ta hãy cứ tiếp tục!

Tôi vò đầu Takara (đó là cách xưa nay tôi biểu hiện lòng yêu thương với con) rồi nói:

– Tốt! Ba rất tự hào về ý chí phấn đấu của con! Ba tin rằng con sẽ đạp đến đích!

10km cuối cùng là đoạn đường trần ai đối với Takara. Cậu hướng dẫn viên thấy Takara đuối quá nên cứ theo hỏi tôi rằng có muốn gọi xe hơi đến đón không, tôi bảo:

– Không! Tôi đang muốn dạy cho con tôi bài học kiên trì, bền chí!

Tôi đạp song song bên con, vừa khích lệ như người cha, vừa nói khích để chọc tức, thỉnh thoảng hét vào tai như vị chỉ huy...

Cuối cùng, Takara cũng đến đích!

Nhìn cậu ta lê lết vào nhà vệ sinh ở khu du lịch Xẻo Quýt, tôi thấy tội nghiệp lắm. Tôi chờ ở ngoài gần 15 phút vẫn chưa thấy Takara ra, tôi bèn đập cửa phòng vệ sinh:

– Takara, con có ổn không?

– Con OK...

Khi cậu bước ta, tôi hỏi:

– Sao con ở trong đó lâu vậy? Có chuyện gì à?

– Con vào để tiểu thôi, nhưng con mệt quá nên ngồi ngủ luôn trên bồn cầu lúc nào không biết. Con chỉ tỉnh ra khi ba đập cửa!

Tôi cười và nghĩ thầm: “Ối trời, nhà vệ sinh công cộng thối như vậy mà nó cũng ngủ được!”.

Sau khi tham quan Xẻo Quýt, trên xe về lại thành phố, Takara hầu như ngủ suốt. Takara bảo:

– Suốt con đường đạp xe sáng nay, cái đầu cứ bảo con đi ngủ đi!

Vậy là cơ thể cậu ta đã tự động tắt khi đã dùng hết 40% năng lượng.

Ngồi trên xe nhìn con ngủ, tôi cảm thấy tự hào vì đã dạy được cho con bài học quý giá về ý chí khắc phục thể chất. Tôi nghĩ không người mẹ nào muốn nhìn thấy con mình trong trường hợp như vậy, nhưng đường đời có nhiều thử thách đôi lúc cần phải có một tinh thần cứng rắn mới có thể đứng vững và vượt qua.

Khi trở lại thành phố, Takara ngủ liên tục hai ngày sau. Thức dậy ăn tí bánh mì, uống nước xong rồi ngủ tiếp. Sau khi con hồi phục sức khỏe, tôi hỏi:

– Thế có còn muốn đi đạp xe đạp với ba nữa không nào?

– Yeah! Chuyến đi rất thú vị, ấn tượng và rất vui, chỉ có ngày cuối cùng hơi mệt tí thôi!

– Thế lần sau mình tăng lên 1.000km, con dám đi không? Takara cười tươi:

– Yeah! Chuyện nhỏ. Khi nào đi vậy ba?

Và hai cha con cũng đã hoàn tất chuyến đạp xe xuyên Việt Sài Gòn – Quảng Bình dài gần 1.000km vào hè 2018.

Sau chuyến đi, hai cha con còn lên kế hoạch năm 2020 sẽ đi đạp xe 2.020km xuyên Đông Nam Á! Nghĩ đến đó, tôi cảm thấy rất hào hứng, chỉ không biết ông già tuổi sắp bước sang U70 như tôi có đi nổi hành trình ấy không.

Có lẽ bạn ngạc nhiên ở sức bền của tôi trong chuyến đạp xe đầu tiên. Thuở trẻ làm nghề cày mướn, mỗi cuối tuần trong mùa cày, tôi phải lội ruộng mỗi buổi năm tiếng, từ 6 giờ sáng đến 11 giờ trưa, có khi tôi cày 8 tiếng một ngày, sáng cày năm tiếng và chiều thêm ba tiếng nữa. Nhờ liên tục lội ruộng bùn nên cơ thể tôi có độ bền, dẻo dai từ khi còn trẻ, đến khi về già, dư âm của độ bền này vẫn còn một tí nên mới có thể đạp xe theo cậu con!

Bài học kinh nghiệm

✦ Ý chí là một trạng thái tinh thần cần phải rèn luyện mới trở nên mạnh mẽ, khó có được nếu chỉ học qua sách vở. Quân đội dùng các hoạt động thể lực như chạy, hít đất,... để rèn luyện ý chí cho binh sĩ. Cha mẹ cũng có thể sử dụng cách ấy để rèn luyện ý chí cho con. Cha mẹ cần mạnh mẽ để giúp con vượt qua ngưỡng giới hạn thể chất.

✦ Khi đạp xe, hai chân phải thực hiện một động tác liên tục từ giờ này qua giờ khác. Thế nên đạp xe sẽ giúp trẻ phát triển tính kiên trì, nhất là khi trẻ phải tập trung ép chân phải hoạt động. Bạn có thể dạy trẻ cách tự nói với chính mình: “Trái... phải... trái... phải... trái... phải” khi đã quá mệt. Đó là cách dùng ý chí ép cơ thể hoạt động. Tất nhiên, các hoạt động thể thao khác cũng có thể dùng để rèn luyện ý chí và phát triển thể chất.

* Trải nghiệm 5: Hành trình cuộc sống qua chuyến đạp xe xuyên Việt

Một ông già 57 tuổi là tôi, phải uống thuốc trị bệnh tiểu đường hằng ngày, làm công việc văn phòng, chủ yếu dùng trí tuệ, đã quyết định đạp xe đường trường cùng cậu con trai 22 tuổi, sinh viên năm ba. Hai cha con không phải là vận động viên, hầu như không đi xe đạp, hiện không có chiếc xe đạp nào.

Thêm nữa, hai cha con quen cuộc sống thoải mái với xe hơi và khí hậu ôn hòa, thế mà lại quyết định thực hiện một chuyến đi xe đạp từ Sài Gòn đi Quảng Bình với khoảng cách tầm 1.000km trong điều kiện khí hậu nóng nực, oi bức của miền Trung vào mùa hè 2018.

Hai cha con đã vượt qua nỗi sợ hãi về khả năng sức khỏe và nhiều thứ khác để lên kế hoạch cho chuyến đi. Nhưng nhờ tôi có kinh nghiệm từ chuyến đạp xe xuyên miền Tây hai năm trước nên việc này không quá khó khăn với tôi.

Ngày 10/5/2018, hai cha con bắt đầu hành trình từ gần hồ Trị An, băng rừng Mã Đà (Đồng Nai) đến rừng Nam Cát Tiên. Ngày hôm sau, chúng tôi băng qua rừng Nam Cát Tiên rồi vượt đèo để lên Đà Lạt.

Từ Đà Lạt, chúng tôi vượt một loạt đèo đến cái cao nhất là đèo Hòn Giao (cao khoảng 2.060m) để được thả dốc suốt 23km đến Nha Trang. Từ Nha Trang, hai cha con men theo ven biển vượt qua đèo Cả đến Quy Nhơn, rồi lại vượt tiếp hai ngọn đèo cao ở Bình Định để đến Quảng Ngãi. Hai cha con ghé qua Hội An và Đà Nẵng. Hành trình vượt đèo Hải Vân (12km dốc) là thử thách lớn trước khi đến Huế.

Từ Huế, hai cha con đi Đông Hà (Quảng Trị), sau đó đi trên đường Trường Sơn (đường mòn Hồ Chí Minh) đến Đồng Hới (Quảng Bình). Ngày cuối cùng, hai cha con đạp đoạn cuối cùng từ Đồng Hới cũng trên đường Trường Sơn để đến động Phong Nha và động Thiên Đường.

Như vậy, chuyến đi dài 12 ngày, gồm ba ngày nghỉ và chín ngày đạp xe với tổng quãng đường gần 900km.

Thật đúng “Đi một ngày đàng học một sàng khôn”, những con người đã gặp, những cảnh vật nhìn thấy đã để lại một ấn tượng sâu sắc trong hai cha con về một Việt Nam hiền lành, xinh đẹp, yên bình.

Takara đã học được bài học về nghị lực, ý và hiểu ý nghĩa của chuyến đạp xe này.

Không phải người khỏe mạnh nhất, cũng không phải người nhanh nhất hay người thông minh nhất sẽ thành công trên đường đời mà là người kiên trì, chấp nhận thay đổi để thích nghi.

Tôi đã dùng chuyến đạp xe Sài Gòn – Quảng Bình gần 900km ngoài việc để dạy con trai bài học về nghị lực và ý chí mà còn để chuẩn bị tinh thần cho con về hành trình cuộc sống phía trước. Thay vì chọn cung đường dọc theo bờ biển cho dễ đi, tôi chọn cung đường khó nhất có thể, không bỏ qua một ngọn đèo nào!

Câu “Vạn sự khởi đầu nan” thật quá đúng. Hai ngày đầu tiên khi đạp qua rừng Mã Đà và Nam Cát Tiên, có nhiều yếu tố làm người tham gia nản chí:

1. chưa quen ngồi xe lâu mà phải đạp hầu như 7 tiếng/ngày;

2. đường rừng nên địa hình rất khó đi và cần tập trung cao độ; và

3. sau khi vượt qua hai khu rừng thì leo đèo liên tục để lên Đà Lạt.

Khi đến được Đà Lạt, hai cha con ê ẩm cả cơ thể, thế nên tôi quyết định mua hai suất massage. Tôi đâu ngờ ngày hôm sau chúng tôi phải trả giá cho những phút massage thư giãn đó!

Cơ bị rã nên khó có thể căng lên để đạp xe lên đèo, nhưng phải vượt qua sáu ngọn đèo liên tục! Cả hai cha con đều bị kiệt sức ở ngọn đèo cuối cùng, phải xuống dắt xe leo đèo khoảng 2km cuối. Khi lên đến đỉnh, hai cha con đều “mệt phờ râu”. Khi nói chuyện với anh Thái dẫn đường, tôi mới hiểu ra rằng việc massage đêm qua đã làm rã cơ. Đúng là “già mà còn dại”.

Nhưng đấy lại là một cơ hội cho bài học về nghị lực: nếu muốn tới đỉnh, không đạp được thì leo bộ, không leo bộ được thì bò, không bò được thì lăn.

Những ngày sau đó, hai cha con đạp xe liên tiếp trên 100km mỗi ngày trong cái nóng miền Trung, vượt qua đèo Cả, hai đèo cao ở Bình Định và đèo Hải Vân. Cảnh quan đẹp phần nào giúp hai cha con quên đi nỗi đau của cơ bắp.

96km từ Đông Hà, Quảng Nam đến Đồng Hới, Quảng Bình trên con đường Trường Sơn mới là thử thách về ý chí cho cậu con trai khi ấy sức đã kiệt. Tôi chạy theo cạnh bên con, thấy con trai tập trung cố leo lên từng ngọn đồi một, tôi biết rằng cậu ta đang dùng ý chí để vượt qua thử thách.

Con đường Trường Sơn lắm đồi dốc đã thử ý chí của Takara đến cùng. Đa phần, tôi lặng lẽ đạp xe cạnh con để ủng hộ tinh thần. Tôi không cần phải hét vào tai con như lần trước nữa vì biết con đã học đươc bài học về ý chí từ chuyến đi trước. Cuối cùng, con đã học được bài học về nghị lực và ý chí.

Kiên định trong mục tiêu. Kiên trì trong hành động. Kiên nhẫn với thành quả.

Sau khi khôi phục lại sức khỏe từ chuyến đi xe đạp Sài Gòn – Quảng Bình, tôi có cơ hội trò chuyện thân mật với đứa con trai bên tách trà ở một quán cà phê ấm cúng.

Tôi hỏi con:

– Con có vui và hài lòng với chuyến đi xe đạp vừa rồi không?

– Con rất vui. Con nghĩ mình có thể đạp thẳng ra Hà Nội trong bốn ngày tiếp vì với khoảng cách 450km từ Đồng Hới ra Hà Nội (thông tin trên bảng chỉ đường) con nghĩ con có đủ khả năng đạp trên 120km/ngày không có vấn đề gì!

– Ba cũng nghĩ con dư sức để đạp ra đến Hà Nội. Nhưng con có biết chuyến đi này có một ý nghĩa về cuộc sống rất sâu sắc không? Nhưng trước khi nói ý nghĩa của nó, ba muốn nghe con chia sẻ bài học kinh nghiệm của con từ chuyến đi này.

– Vài điều mà con đã nghe ba nói hay biết từ đâu đó nhưng qua chuyến đi con thấu hiếu nó một cách sâu sắc hơn. Muốn đạt một mục tiêu gì thì cần phải kiên trì và đối diện với mọi thử thách mà nó đem đến. Cái này thì hơi trừu tượng. Nhưng bài học mà con ghi nhớ nhất đó là con không cần phải ganh đua với ai, chỉ cần kiên trì với tốc độ của mình là được. Hôm leo lên đèo Hòn Giao từ Đà Lạt đi Nha Trang, con cố bắt kịp anh Thái khi lên đèo, kết quả là con kiệt sức trước khi đến đỉnh. Khi lên đèo Hải Vân, con rút kinh nghiệm, chỉ giữ tốc độ của mình và kết quả là con đã đạp một lèo không nghỉ qua 12km dốc lên đến đỉnh.

Tôi rất vui vì không ngờ con đã học và cảm nhận được triết lý Nhân Ái (Ta thắng ta quan trọng hơn ta thắng người).

Tôi khen:

– Tốt lắm! Con có biết là ba rất tự hào về con khi thấy con tập trung vượt qua giới hạn của bản thân trong ngày đạp xe từ Đông Hà (Quảng Trị) ra Đồng Hới (Quảng Bình) không? Nhưng điều quan trọng hơn là con có biết hay đoán ra được ý nghĩa của chuyến đi này không?

– Dạ không. Con chỉ có cảm nhận là ba đang dạy con một bài học về cuộc sống.

– Đúng đấy con à. Đi từ Sài Gòn ra Quảng Bình thì ba có thể chọn cung đường ven biển dễ đi hơn nhiều. Nhưng cung đường hai cha con mình đi qua có thể nói là cung đường khó nhất nhưng nó mang một ý nghĩa rất đặc biệt.

Ba phải làm việc với anh Thái để thiết kế cung đường này. Nó giống như hành trình trong cuộc sống của con người hay hành trình khởi nghiệp của một công ty vậy.

Tôi nói tiếp:

– Này nhé, khi con bắt đầu bước chân vào đời sau khi ra trường với tấm bằng kỹ sư hay tiến sĩ, con chỉ mới biết một tí kiến thức chuyên môn. Kinh nghiệm đời của con còn kém, kinh nghiệm sống cũng chưa nhiều. Chưa có thành quả gì để chứng minh khả năng của mình. Nếu con thông minh đề xuất hay có một ý tưởng gì đột phá thì không mấy ai ủng hộ.

Con đường mà con phải vượt qua giống như phải đạp trong rừng Mã Đà và Nam Cát Tiên trong hai ngày đầu tiên. Một mình phấn đấu vượt qua thử thách. Những gì con khám phá trong rừng cũng có nhiều thú vị như không mấy người Việt Nam biết trái xoài và chôm chôm rừng trông như thế nào và có vị như thế nào đâu! Khi con đã vượt qua thử thách ban đầu mà nhiều người đã bỏ cuộc (một là không bắt đầu vì sợ hãi và hai là không đủ niềm tin để vượt rừng) thì những thử thách lớn hơn lại dồn đến như nó muốn thử bản lãnh của con đến cùng khi mình phải vượt đèo liên tục để lên Đà Lạt.

Đến được Đà Lạt có thể nói là thành công ban đầu. Nó chỉ là dấu hiệu con có đủ khả năng làm điều con muốn làm. Con phấn khởi như nó nạp thêm năng lượng cho hành trình của mình. Nhưng trong một giây phút chủ quan, hai cha con có quyết định sai lầm đó là đi massage. Người ta thường mắc sai lầm trong những giây phút chủ quan đấy con ạ. Mắc sai lầm là chuyện bình thường, điều quan trọng là có học được bài học kinh nghiệm từ nó hay không.

Tôi nói tiếp:

– Để chứng minh con có khả năng và hiện thực hóa ước mơ của mình thì còn nhiều thử thách lắm. Nó giống như cung đường từ Đà Lạt đi Nha Trang. Con tiếp tục phải leo qua nhiều đèo cao và phải trả giá cho những lầm lẫn trước đó nữa. Thử thách đến từ nhiều nơi chứ không riêng ở công việc. Nó có thể trong tình cảm, trong tài chính, từ gia đình, hay từ các quan hệ. Nếu con đủ kiên trì và ý chí thì con cũng sẽ vượt qua những thử thách ấy. Đến một lúc, trong một giây phút Eureka, mọi giải pháp như hiện rõ trước mặt con. Những giây phút cao hứng và thú vị của cuộc sống như xổ đèo 23km liên tục để đến Nha Trang. Và con thành công bước đầu tiên trong đời, được công nhận tài năng,... (hay sản phẩm khởi nghiệp của con được thị trường đón nhận). Giai đoạn này với ba đó là lúc được bổ nhiệm Phó giáo sư thực thụ (Tenured Associate Professor), tức có vị trí suốt đời, không có tuổi về hưu và không bị sa thải).

Cung đường từ Nha Trang đi Đà Nẵng tuy có vài con đèo nhưng nhờ đã có kinh nghiệm đạp xe đường trường nên con sẽ vượt qua không mấy khó khăn. Đấy là lúc con bước qua tuổi trung niên, cuộc sống và sự nghiệp đã khá ổn định.

Sau một thời gian sống ổn định, con bước vào giai đoạn khủng hoảng tuổi trung niên (mid-life crisis), sản phẩm của công ty sau một số phiên bản đã không còn tính mới và đang chịu áp lực của thị trường. Đây có thể nói là thử thách lớn nhất trong đời vì nó có thể làm mất đi những gì con gây dựng bấy lâu nay.

Nếu là cuộc sống thì nhiều người chấp nhận không vượt đèo mà chọn cuộc sống an nhàn, nhàm chán cho đến chết. Nếu là công ty thì công ty con có thể biến mất khỏi thị trường như nhiều công ty khác trong lịch sử. Đấy là thử thách cuối cùng (vượt đèo Hải Vân 12km dốc), nếu con vượt qua được thì những trải nghiệm tuyệt vời sẽ đến với con. Những cảnh đẹp ở Huế rất lạ so với những gì con thấy trên dọc đường. Và cuối cùng, con được tận hưởng vẻ đẹp hùng vĩ của động Thiên Đường và ngẫm lại hành trình đã đi qua...

...Tôi đã đi rất xa... đã đạp qua biết bao nhiêu ki-lô-mét... đã vượt qua biết bao thử thách... đã nhìn thấy biết bao cảnh đẹp non nước, đồng quê và con người... nhận thức được trải nghiệm dọc đường quý giá hơn nhiều so với điểm đích... Thật đáng một chuyến đi... Và tôi hạnh phúc vì biết mình đang sống.

Đấy, ý nghĩa của chuyến đi là như thế đấy con ạ! Con trai im lặng, cảm động nhìn tôi.

Là một người cha, với tôi, cái nhìn ấy là quá đủ.

Bài học kinh nghiệm

✦ Cơ hội để lại trong con một trải nghiệm về cuộc sống không bao giờ quên được là điều tuyệt vời nhất mà cha mẹ có thể làm.

✦ Trong suốt hành trình, hai cha con không bị chi phối bởi những công việc hằng ngày, công nghệ, những mối quan hệ,... Chỉ có hai cha con với nhau thôi. Những hành trình như thế là cơ hội quý để gắn bó hoặc hàn gắn tình cảm giữa cha mẹ với con cái.

Mài giũa nhân cách

Trong văn hóa dạy con của người Nhật, nhân cách quan trọng hơn kiến thức. Phong cách dạy con Cha Voi chịu ảnh hưởng từ nền văn hóa Nhật trên khía cạnh này. Mẹ của hai con đã đóng góp nhiều vào sự hình thành nhân cách của hai con.

Trong văn hóa Nhật, hai đức tính rất quan trọng đối với cá nhân chính là trung thực và khiêm tốn; hai đức tính rất quan trọng đối với xã hội đó là thấu cảm và ý thức cộng đồng. Ngoài ra, tôi cho rằng con người cũng rất cần có tính khoan dung để hoàn thiện nhân cách và sống hạnh phúc trong kỷ nguyên thế giới phẳng.

Trung thực

Phù hợp với phong cách dạy con Cha Voi, cha mẹ Nhật tin tưởng rằng tính trung thực hình thành từ trong gia đình và con trẻ học hỏi nhân cách này từ cha mẹ. Do đó, muốn con trẻ trở thành người trung thực thì chính cha mẹ phải sống trung thực để làm gương cho con, không nói dối con.

Trẻ từ 3-4 tuổi đã bắt đầu học nói dối để tránh phải đối diện với khả năng bị la rầy, phạt, hay mất mát quyền lợi nào đó. Do đó, cha mẹ cần xây dựng cho con nguyên tắc ứng xử trung thực ngay từ khi con còn nhỏ. Taki và Takara hiểu rõ rằng phải trung thực với cha mẹ trong bất cứ mọi chuyện, từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn.

Mỗi lần con làm điều gì lầm lỗi, cha mẹ không nên quát mắng hay trừng phạt ngay mà hãy bình tĩnh nói chuyện với con, gợi mở câu chuyện, khuyến khích con trung thực. Thí dụ cha mẹ có thể nói: “Chuyện gì đã xảy ra vậy, con nói cha/mẹ nghe coi nào? Nếu con thành thật, cha mẹ hứa sẽ không phạt. Còn nếu con nói láo thì hậu quả không lường trước được đấy vì nói láo sẽ làm cha mẹ không vui và không hài lòng về con”.

Trước khi nghe hết những giãi bày của con, cha mẹ nên tránh vội đánh giá kiểu đúng/sai, phải/quấy, tránh phủ đầu con ngay bằng những câu như: “Con đã làm gì sai nói cha nghe!”, “Việc làm ấy là quấy lắm. Tại sao vậy?”...

Nếu con trung thực nhận lỗi, cha mẹ nên tỏ ra hài lòng với sự trung thực của con bằng cách ôm con vào lòng, vò đầu khen ngợi. Tiếp theo, cha mẹ nên giải thích cho con hiểu tại sao con không nên làm hành động ấy.

Nếu con cố tình nói dối, cha mẹ nên thể hiện nét mặt không hài lòng, nghiêm nghị chứ đừng quát mắng con. Cha mẹ có thể phạt cái tội nói dối này bằng cách lấy đi một vài quyền lợi như không cho đi xem phim, không được chơi video game trong một thời gian,... và đó là chưa tính tới chuyện lầm lỗi con đã làm.

Đôi lúc con trẻ không muốn nói dối nhưng vì sợ hãi mức hệ trọng của sự việc nên đành chọn cách nói dối. Cha mẹ có thể nhận ra dễ dàng con đang nói dối bằng cách quan sát nét mặt, ánh mắt né tránh của con.

Thay vì phạt con vì đã nói dối và lầm lỗi, cha mẹ nên cho con một cơ hội để chuộc lỗi. Thí dụ, sau khi con nói dối, cha mẹ có thể nói: “Cha/mẹ đã biết sự thật rồi, nhưng cha/mẹ muốn nghe con nói. Cha/mẹ muốn thấy con thể hiện sự trung thực. Bây giờ nếu con nói thật thì cha/mẹ sẽ giảm hình phạt cho cái tội nói dối và không tính cái lỗi đã làm. Nếu con vẫn còn nói dối thì cha/mẹ sẽ tăng tội nói dối gấp đôi và còn tính thêm cái lỗi nữa”. Thường thì khi tôi nói đến đây thì Taki và Takara đều “thành thật khai báo” mọi việc!

Như đã nói, muốn trẻ hình thành tính trung thực, cha mẹ cần phải trung thực đối với con và với mọi người xung quanh vì con trẻ quan sát hành vi của cha mẹ để so sánh với chuẩn mực hành vi mà cha mẹ đặt ra cho con. Nếu có sự khác biệt, con trẻ sẽ thắc mắc: “Tại sao cha mẹ bắt buộc con phải trung thực nhưng cha mẹ lại không trung thực?”. Từ đó, trẻ sẽ dần mất đi niềm tin cũng như sự gắn bó với cha mẹ.

Khiêm tốn

Tính khiêm tốn rất được xem trọng trong xã hội Á Đông, đặc biệt là ở Nhật. Người Nhật nổi tiếng với văn hóa chào gập người và “tự hạ thấp mình” khi giao tiếp với người khác, đặt quyền lợi của nhóm lên trên quyền lợi cá nhân. Trong khi ấy, xã hội Mỹ có nền văn hóa tôn vinh cá nhân nên sự khiêm tốn dễ bị nhầm lẫn với kém tự tin và có thể ảnh hưởng đến cơ hội phát triển sự nghiệp, còn người Á Đông dễ nhầm lẫn cho rằng người Mỹ có tính kiêu ngạo. Tôi đã đắn đo nhiều khi dạy hai con về tính khiêm tốn vì hai con sống trong xã hội Mỹ nhưng lại mang hai dòng máu Việt – Nhật.

Khiêm tốn ở mức độ và như thế nào để được đánh giá là nhân cách tốt ở mọi xã hội và không để bị nhầm lẫn là kém tự tin hoặc kiêu ngạo? Cuối cùng, tôi cũng tìm ra những nguyên tắc sau:

Tập trung vào quy trình chứ không vào thành quả

Đây là một nguyên tắc trong phong cách dạy con của Cha Voi. Khi hiểu được điều này, con sẽ biết việc con thắng hay thua ở một cuộc tranh đua hay thi đấu nào đó ở trong trường hay ngoài cộng đồng đều không quan trọng.

Nếu con thắng, cha mẹ sẽ khen tặng: “Cha mẹ rất tự hào khi thấy con cố gắng hết sức mình và tập trung thi đấu cao độ. Nó đã giúp con gặt hái được thành quả tốt và giúp con tự tin vào bản thân mình hơn. Nhưng con cũng nên nhớ rằng cuộc thi nào cũng có nhiều người giỏi. Lần này con làm tốt lắm nhưng lần sau con có thể phải đối diện với những người giỏi hơn. Do đó, con cần tiếp tục cố gắng để mình càng tiến bộ hơn nhé!”. Rồi sau đó cả nhà cùng ăn mừng và chia sẻ niềm vui chiến thắng với con.

Nếu con thua, cha mẹ cũng sẽ khen tặng: “Cha mẹ rất tự hào khi thấy con cố gắng hết sức mình và tập trung rất tốt. Thắng thì vui nhưng nó không dạy được con điều gì mới mẻ, còn thua thì nó giúp con thấy được những điểm yếu của mình để có thể khắc phục. Điều quan trọng là mình làm sao để làm tốt hơn lần sau. Cha mẹ tin tưởng con của cha mẹ dư sức làm chuyện đó”. Rồi sau đó gia đình cùng ăn mừng sự cố gắng của con.

Cha mẹ không nên vô tình tạo áp lực cho con bằng cách so sánh con mình với “con nhà người ta”, và đặc biệt không nên đề cao con mình với bạn bè hay người thân. Nếu con thắng, cha mẹ vội khen con giỏi giang hơn những trẻ khác thì sẽ dễ khiến trẻ tự kiêu. Nếu con thua, cha mẹ vội đổ thừa hoàn cảnh hoặc cho rằng người thắng may mắn nhất thời thì sẽ dễ khiến trẻ ganh tỵ. Triết lý “Ta thắng ta quan trọng hơn ta thắng người” trong phong cách dạy con của Cha Voi khuyên cha mẹ chỉ nên tập trung vào con mình và giúp con ngày càng tiến bộ.

Đề cao ưu điểm, không chỉ trích khuyết điểm của người khác

Tôi tuyệt đối không cho phép con mình giễu cợt hoặc miệt thị ngoại hình hay khiếm khuyết khả năng của bất kỳ ai. Tôi cũng không dung thứ cho con khi con nói lời khiếm nhã hoặc có thái độ thiếu tôn trọng với người khác.

Một người kiêu ngạo chỉ biết đề cao ưu điểm của mình và chối bỏ hay tìm cách che giấu khuyết điểm bản thân. Người khiêm tốn hiểu rõ khả năng và giới hạn của bản thân và những ưu khuyết điểm của người khác. Bằng cách đề cao ưu điểm, đồng thời không phê bình khuyết điểm người khác, con sẽ học hỏi được cách kiểm soát “cái tôi” của mình khi ứng xử với mọi người xung quanh.

Từ khi con còn bé, mỗi lần con chê bạn nào đó, tôi không la mà thường hỏi lại: “Thế con có thấy bạn ấy cho chỗ nào đáng khen không? Con thấy bạn ấy giỏi ở khía cạnh nào? Con có thích bạn ấy ở khía cạnh nào không?”.

Tôi cũng khuyến khích con đề cao ưu điểm của người khác. Thí dụ tôi nói với con: “Bạn ấy có thể không giỏi toán bằng con nhưng như con nói bạn ấy giỏi về thiết kế và hơn con về khía cạnh ấy. Nếu con có thể giúp bạn ấy giỏi toán hơn và bù lại bạn ấy giúp con học hỏi thêm về thiết kế thì là điều tuyệt vời, đúng không?”.

Một lần, Takara phải làm đề án nhóm cho một môn học, điểm sẽ được chấm chung cả nhóm. Takara thấy trong nhóm có vài thành viên kém tinh thần trách nhiệm, thường không hoàn tất hoặc không làm tốt, không hoàn thành đúng hạn nhiệm vụ của họ. Takara bèn gặp cô giáo để trình bày về tình hình của các thành viên này, cô giáo bảo: “Thì em phải làm việc với nhóm của mình chứ nói với cô làm gì?”. Đây là cách cô giáo giúp các trẻ em phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

Takara trò chuyện với tôi về chuyện làm việc nhóm ấy, tỏ ra rất bực bội với một thành viên rất kém tinh thần trách nhiệm, buông lời chê bai bạn ấy. Nghe xong chuyện, tôi hỏi:

– Thế con có nói chuyện với bạn ấy chưa?

– Dạ rồi. Con nói cho bạn ấy hiểu rằng điểm của cả nhóm lệ thuộc một phần vào công việc của bạn ấy và cần bạn ấy hoàn tất đúng thời hạn. Bạn ấy không có tinh thần trách nhiệm, không giao kết quả cho con đúng thời hạn để con tổng hợp dù con đã nhắn tin nhắc nhở từ ngày hôm trước!

– Thế bạn ấy phản ứng ra sao?

– Bạn ấy giận con, không thèm nói chuyện với con luôn!

– Ha ha ha... Nếu ai đó phê bình con thẳng thừng như thế thì con có vui không?

– Đương nhiên là không vui rồi!

– Vậy tại sao con lại đi phê bình bạn ấy như thế? Theo con, bạn ấy giỏi điều gì nào?

– Bạn ấy chỉ có giỏi nói chuyện thôi, còn kỹ thuật thì không làm được gì cả! Bạn ấy biết làm cho mọi người vui vẻ.

– Vậy thế tại sao con không hẹn với bạn ấy hay thêm vài người trong nhóm làm việc chung với nhau thay vì phân chia công việc mỗi người lo một thứ nhỉ!? Thế có vui hơn không?

– Vâng, để con thử làm như thế xem.

Qua dự án ấy, Takara học được bài học nên đề cao ưu điểm của người khác thay vì phê bình khuyết điểm của họ và biết tận dụng ưu điểm của mỗi cá nhân để làm thế mạnh cho cả nhóm.

Biết cách thể hiện kiến thức và khả năng của mình

Văn hóa Á Đông có câu “Cọp và đại bàng không bao giờ khoe vuốt. Khi chúng lộ vuốt là lúc chúng sẵn sàng giết con mồi”. Trong khi ấy, văn hóa Nhật có câu “Cây biết gập sẽ không bao giờ bị trốc gốc trong bão tố”. Những câu nói này đề cao tính khiêm tốn, nhất là khi thể hiện kiến thức hay khả năng của mình.

Muốn dạy con biết khiêm tốn khi thể hiện kiến thức và khả năng của mình, cha mẹ cần thể hiện sự khiêm tốn ấy khi tiếp xúc với con. Thay vì áp đặt suy nghĩ của mình lên con, cha mẹ nên nêu vấn đề như một cách gợi ý và để con có thể tự đánh giá.

Thay vì nói với con rằng: “Không ai biết vấn đề này bằng cha/mẹ đâu, thế nên khi cha/mẹ nói con sai thì con nên nghe lời, không cãi lại gì hết!”, cha mẹ có thể đặt vấn đề để giúp con phân tích và hiểu ra điều sai trái của mình, thí dụ nói rằng: “Con nghĩ làm như thế là đúng hay sai? Tại sao?”.

Thay vì áp đặt giải pháp hay kiến thức của mình lên con: “Cha/mẹ biết nhiều hơn con. Làm như thế này nè...” thì cha/mẹ có thể đưa giải pháp của mình như một đề tài tranh luận: “Liệu có thể làm như thế này tốt hơn không?”, rồi cởi mở tranh luận với con trên giải pháp ấy để con có thể nhận thức, chấp nhận mà không cảm thấy bị áp đặt.

“Liệu có thể...” là cách trình bày quan điểm, kiến thức hay khả năng của mình mà không áp đặt người đối diện vào thế tự vệ.

Con trẻ sẽ quen với cách trình bày của cha mẹ và noi gương khi tiếp cận với xã hội.

Dám nhận lỗi, dám xin lỗi

Người kiêu ngạo thường ít khi nào nhận sai sót về phần mình mà thường đổ lỗi cho người khác hoặc hoàn cảnh.

Người khiêm tốn hiểu rằng “nhân bất thập toàn” (không có ai hoàn hảo), do đó thừa nhận rằng ai cũng có thể sai sót, lầm lẫn. Người khiêm tốn dám nhận lỗi và xin lỗi mỗi khi mắc lỗi với ai đó.

Điều quan trọng là làm sao dạy con biết cách nhận ra mình sai và dám nhận lỗi, đây là một phần của đức tính trung thực. Một lần nữa, cách dạy hiệu quả nhất chính là cha mẹ làm gương cho con. Đây cũng là điểm mấu chốt trong phong cách dạy con Cha Voi. Nếu yêu cầu con trung thực với mình và mọi người xung quanh thì trước hết cha mẹ cần trung thực với con và những người xung quanh.

Khi mắc lỗi với con, cha mẹ cần xin lỗi con, cần đặt câu hỏi và chờ đợi con tha thứ, điều này sẽ giúp con học và thể hiện tính khoan dung cũng như để sự kiện không trở thành một ký ức xấu trong tâm trí trẻ. Làm như thế giúp con thấy rằng cha mẹ cũng có sai sót, việc nhận lỗi không quá nặng nề, và việc tha thứ cho người mắc lỗi không phải là điều quá khó khăn.

Cha mẹ cũng cần nhớ rằng khi con đã dám nhận lỗi và xin lỗi, cha mẹ nên nên khen ngợi con, ôm hay hôn con để thể hiện tình cảm.

Khi có lỗi với con, tôi thường thẳng thắn, trung thực xin lỗi con, giãi bày lý do, không đổ thừa, cũng không biện hộ. Sau khi xin lỗi con, tôi sẽ kiên nhẫn chờ lời tha thứ từ con. Tôi mong con mình cũng hành xử như thế khi làm điều gì sai sót.

Tôi thường không cài đồng hồ báo thức vào ngày cuối tuần. Một hôm, tôi ngủ quên nên đi rước hai con trễ... cả tiếng đồng hồ. Khi tôi đến nhà mẹ chúng thì thấy hai đứa mặt mày bí xị. Takara nói:

– Ba đến trễ hơn cả tiếng đấy!

Tôi thành thật trình bày lý do đến trễ:

– Ba biết. Ba ngủ quên nên đến trễ. Ba xin lỗi hai con. Thế hai đứa chờ ba có đói không? Hay là thay vì về nhà ba nấu đồ ăn sáng thì mấy ba con mình đi ăn phở nhé? Này, ba xin lỗi rồi, hai đứa hết giận ba chưa?

Nghe nói đi ăn phở, mặt hai đứa rạng rỡ hẳn lên, cùng đáp:

– Không sao ba. Tụi con đói bụng rồi. Mình đi thôi!

Khoan dung

Khi so sánh chuẩn mực văn hóa ứng xử phương Tây “Đối xử với người khác theo cách mà ta muốn được đối xử” với đạo lý làm người của phương Đông “Nghiêm khắc với bản thân, khoan dung với người khác”, tôi nhận thấy cả hai chuẩn mực này đều nhấn mạnh tầm quan trọng của tính khoan dung.

Giới hạn của tư duy hay còn gọi là điểm mù của tư duy đó là “Chúng ta nghe những gì chúng ta muốn nghe, thấy những gì chúng ta muốn thấy và tin tưởng những gì chúng ta chấp nhận được”. Tư duy là tập hợp những giá trị, niềm tin, kinh nghiệm được hình thành trong quá trình con người trưởng thành, nó tạo nên những sàng lọc cũng như bộ giải nghĩa những thông tin chúng ta đã tiếp thu.

Đôi mắt ta thường chỉ nhìn người khác nên dễ dàng nhận thấy cái sai của người khác hơn là những sai sót của bản thân. Cũng vì thế mà chúng ta dễ dàng tha thứ cho bản thân hơn là khoan dung với người khác. Người có tính khoan dung là người nhận thức được giới hạn hay điểm mù của tư duy này.

Xã hội Mỹ là một tích hợp phong phú các truyền thống văn hóa khác nhau ở khắp nơi trên thế giới. Những khác biệt trong chủng tộc, tín ngưỡng, tập quán, văn hóa đã đem lại nhiều thử thách trong phát triển xã hội. Suốt thời gian dài, người Mỹ đã phải tranh đấu để vượt qua những thử thách ấy bằng cách đưa tính khoan dung trở thành một trong những giá trị cốt lõi của xã hội. Ngày nay, họ tự hào rằng chính những khác biệt ấy đã tạo nên sức mạnh, nguồn năng lực cũng như sức sáng tạo của nước Mỹ.

Trong thời đại toàn cầu hóa ngày nay, hơn bao giờ hết trẻ em Việt Nam đang có cơ hội giao lưu, tiếp xúc, làm việc và cả chung sống với những người thuộc những chủng tộc, tôn giáo, nền văn hóa khác nhau. Muốn thành công, trẻ cần có khả năng thấu hiểu, đánh giá và làm việc với những người khác. Thế nên, tính khoan dung có vai trò hết sức quan trọng.

Khoan dung ở đây chính là tôn trọng sự khác biệt vốn có giữa người với người, không chỉ khác về chủng tộc, giới tính, tôn giáo, tập quán mà còn là những khác biệt về thể chất, trí tuệ,...

Khoan dung ở đây không có nghĩa là dễ dãi, dễ dàng tha thứ cho những lỗi lầm của bản thân hay của người khác. Khoan dung có nghĩa là nhận thức được giới hạn của tư duy, là kiên nhẫn để thấu hiểu sự khác biệt, từ đó có thể tạo nên những liên kết và giá trị mới.

Khoan dung là chấp nhận trạng thái khác biệt của người khác chứ không có nghĩa là rộng lượng chấp nhận những hành vi, ứng xử đi ngược lại những chuẩn mực đạo đức xã hội.

Con trẻ học hỏi tính khoan dung bằng cách quan sát và noi gương hành vi của cha mẹ hoặc những người lớn trong gia đình. Do đó, cha mẹ cần thận trọng với những hành vi và ngôn từ của mình khi đánh giá sự khác biệt của người khác trước mặt con trẻ. Con trẻ thường noi gương những gì cha mẹ làm hơn là nghe theo những gì cha mẹ dạy bảo.

Cha mẹ cũng có thể giúp con phát triển tính khoan dung bằng cách tạo cơ hội cho con trẻ tiếp cận với những khác biệt trong văn hóa, chủng tộc, tập quán, thí dụ như cho trẻ ăn món ăn của nhiều nước, đưa trẻ đi du lịch nước ngoài và giúp trẻ nhận thức, tôn trọng những sự khác biệt.

Bài học trải nghiệm:

Khi được 3-4 tuổi, Takara nhận ra anh trai Taki của mình có những khác biệt và giới hạn kỹ năng, thí dụ như Taki không làm được một số việc mà người bình thường như Takara có thể làm. Thế là Takara tỏ ra bực bội và thỉnh thoảng cáu gắt với Taki khi Taki không làm được một số việc.

Mỗi khi đi đâu, cha/mẹ đều bảo Taki đừng bỏ đi một mình, nhớ phải đi theo cha/mẹ. Người tự kỷ sống trong thế giới riêng nên Taki chỉ hành động theo sự dẫn dắt trong đầu mình thôi. Nếu thấy thích thú điều gì, cậu ta sẽ chạy theo điều đó ngay. Có lần Taki bỏ đi một mình, Takara cáu gắt khi phải đi tìm anh. Chứng kiến phản ứng đó của con, tôi và mẹ chúng đều lo lắng rằng Takara không hiểu được giới hạn của anh trai mình, và rồi tình cảm anh em sẽ dần không được thắm thiết, gắn bó.

Sau một thời gian thảo luận, tôi và mẹ chúng quyết định xin cho hai con sinh hoạt hai giờ mỗi tuần ở một nhà trẻ xã hội gần nhà. Nhà trẻ xã hội là nơi được cấp kinh phí từ nhà nước và các nhà từ thiện để trông nom trẻ khuyết tật và con của những gia đình nghèo (đa phần là dân nhập cư).

Đây có lẽ là một quyết định khó hiểu với nhiều bậc cha mẹ. Tại sao lại để con mình sinh hoạt với những trẻ khuyết tật, con nhà nghèo đa chủng tộc, đa văn hóa? Những ngày đầu đưa con đến nhà trẻ xã hội, tôi và mẹ chúng phải thường xuyên giải thích cho Takara hiểu rằng các em bé ở đây thiếu may mắn nên sinh ra không được bình thường, không có khả năng làm một số việc như người bình thường, có một số trẻ đến từ nước khác có cách ăn mặc và sinh hoạt khác con.

Sau gần nửa năm cho hai con sinh hoạt ở đây, mỗi lần vào đón con, tôi thấy Takara vui vẻ chơi với các bạn, không tỏ ra phân biệt màu da hay trang phục. Trước khi về, con còn chạy hỏi các bạn khuyết tật có muốn mình giúp gì không, thí dụ như tìm đĩa phim hoạt hình hay lấy giùm món đồ chơi nào đó. Tôi rất vui khi thấy con hành xử ấm áp như vậy.

Một hôm, Taki lại bỏ đi riêng khi đi siêu thị, Takara chạy kéo tay anh về và nói: “Anh bỏ đi như vậy làm mọi người lo lắng lắm. Em có thể phải trông nom cho anh suốt đời đấy, cho nên anh lúc nào cũng phải đi bên em, nhớ không?”.

Tôi cảm động, vò đầu Takara. Từ đó, mỗi lần đi đâu, Takara cũng để ý đến anh trai, vừa thấy Taki vừa bỏ đi là nó nắm tay kéo lại liền.

Taki cũng thương em lắm. Taki to con và rất khỏe còn Takara lúc còn bé rất nhỏ con và ốm yếu. Ở trường, mỗi lần Takara bị ai bắt nạt thì Taki sừng sộ bảo vệ em. Từ đó tôi và mẹ chúng không còn lo cho quan hệ giữa hai anh em nữa.

Bài học kinh nghiệm

✦ Trẻ em từ lúc sinh ra không có khái niệm về khác biệt màu da, tập quán, văn hóa. Trẻ có những thành kiến ở sự khác biệt ấy là do học từ những người có ảnh hưởng đến trẻ, nhất là từ cha mẹ, người thân.

✦ Tính khoan dung của trẻ sẽ dễ dàng hình thành như một sự phát triển tự nhiên nếu cha mẹ tạo cơ hội cho con trẻ tiếp cận với những sự khác biệt từ sớm.

✦ Cha mẹ lúc nào cũng là nguồn thông tin giúp con trẻ hiểu đúng về sự khác biệt giữa những con người, từ đó trẻ dễ dàng học được cách tôn trọng sự khác biệt ấy.

Thấu cảm

Nếu nói khoan dung là kỹ năng dùng lý trí để kiểm soát hành vi khi đối diện với sự khác biệt giữa con người thì thấu cảm là kỹ năng về cảm xúc, biểu hiện sự cảm thông và mong muốn giúp đỡ khi thấy người khác trong hoàn cảnh khó khăn và cao hơn là khả năng lắng nghe và đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu người đó nghĩ gì và cảm xúc thế nào.

Theo tâm lý học, giao tiếp giữa con người thì 10% qua lời nói, 30% qua âm thanh, và 60% qua ngôn ngữ không lời (non-verbal, body language). Do đó, để có khả năng thấu cảm, bạn cần biết lắng nghe với cái tâm cởi mở, biết nhìn với ánh mắt khoan dung, không vội đánh giá con người hay sự việc, có tấm lòng vị tha đồng cảm, tinh thần muốn học hỏi, mong muốn thấu hiểu từ quan điểm, vị trí và hoàn cảnh của người đối diện.

Thấu hiểu ở đây không đồng nghĩa với đồng thuận. Nhiều mâu thuẫn giữa vợ chồng, giữa cha mẹ và con cái, giữa các đồng nghiệp,... có thể được giải tỏa khi chúng ta làm được điều này.

Trong kỷ nguyên 4.0, quan hệ giữa con người càng trở nên quan trọng khi nó bị ảnh hưởng bởi sự xuất hiện quan hệ mới giữa con người và robot. Thấu cảm sẽ giúp nâng cao chỉ số trí tuệ cảm xúc và sẽ trở thành chìa khóa cho cuộc sống hạnh phúc trong tương lai.

Ngoài ra, thói quen này chính là “khẩu quyết” (nói như trong phim kiếm hiệp vậy) cho tư duy cầu tiến (growth mindset) và việc học hỏi suốt đời. Vì sao? Vì khi bạn lắng nghe trong tâm thế để thấu hiểu, tức là bạn chấp nhận nhận thức của mình có thể chưa hoàn chỉnh (không như người có fixed mindset, tức nghĩ rằng suy nghĩ của mình là đúng và chính xác, do đó không cần phải thay đổi) và sẵn sàng học hỏi điều mới. Đó chẳng phải là tư duy cầu tiến và học hỏi suốt đời sao!?

Dạy con thấu cảm cũng giống như dạy con mặc quần áo, mang giày vậy. Khi con còn nhỏ, điều đầu tiên bạn cần dạy con là nhận thức được cảm xúc của mình và lý do có những cảm xúc ấy. Thí dụ cha mẹ có thể nói: “Ôi, sao hôm nay con vui vậy? Chuyện gì làm con vui thế, nói cho cha/mẹ nghe với!”. Khi thấy con khóc, cha mẹ có thể ôm con trong lòng, hỏi: “Chuyện gì đã làm con buồn?”, “À, anh không cho con chơi đồ chơi chung nên con buồn hả?”.

Cha mẹ cần giúp con tìm phương án giải tỏa những cảm xúc tiêu cực như giận dữ, buồn bã,... chứ không nên gạt những cảm xúc ấy qua một bên. Thí dụ khi con buồn vì không được anh trai cho chơi chung đồ chơi, cha mẹ có thể nói: “Thế anh con thích chơi đồ chơi nào của con? Này nhé, con thử đem món đồ chơi của con mà anh con thích rồi đến hỏi anh xem con có thể chơi chung đồ chơi với nhau không. Cha/mẹ nghĩ anh con sẽ thích chơi chung đấy. Con thử làm xem nhé!”.

Trẻ từ 5-6 tuổi trở lên đã có thể bắt đầu đặt mình vào vị trí người khác, thế nên cha mẹ có thể hỏi con những câu như: “Con nghĩ họ sẽ cảm thấy nào?”, “Vì sao họ khóc như thế?”, “Thế con nghĩ mình có thể làm gì để giúp họ?”...

Phương pháp ba bước dạy con thấu cảm

1) cha mẹ giúp con nhận dạng cảm xúc;

2) giúp con phân tích để hiểu nguyên nhân gây ra cảm xúc ấy; và

3) khuyến khích con có hành động phù hợp để xử lý cảm xúc đó (giải tỏa, chia sẻ,...).

Con trẻ học chia sẻ, yêu thương từ chính cha mẹ, người thân, thế nên người thân cần là tấm gương về những đức tính này. Thêm nữa, cha mẹ cần xây dựng môi trường sống ấm áp tình cảm vì con trẻ chỉ có thể học hỏi cách chia sẻ cảm xúc với người khác khi bản thân trẻ nhận được đầy đủ yêu thương từ cha mẹ. Tương tự, trẻ em chỉ có thể sẵn sàng chia sẻ thức ăn khi bản thân chúng không thấy đói.

* Trải nghiệm 1: “Taki ơi, ba lạnh quá!”

Người tự kỷ rất giới hạn về trí tuệ cảm xúc, thường không hiểu được cảm xúc của người khác. Từ khi Taki còn nhỏ, trước mặt con lúc nào tôi cũng cố gắng biểu lộ tình cảm thật rõ nét. Thí dụ như khi Taki làm điều gì tốt, tôi sẽ vui ra mặt, ôm con, vò đầu khen tặng; khi tôi không hài lòng điều gì ở con, tôi làm vẻ giận và buồn ra mặt.

Tôi cũng cố gắng giúp hai con bộc lộ cảm xúc của mình và giải thích nguyên nhân có những cảm xúc ấy. Nhờ vậy mà Takara phát triển rất tốt trí tuệ cảm xúc, trong khi Taki ngày càng khá hơn trong khoản này.

Một hôm, tôi giả bệnh, nằm dài trên sofa. Khi thấy Taki, tôi bèn giả vờ run cầm cập, rên:

– Taki ơi, ba lạnh quá. Ba lạnh run cả người. Hừ hừ hừ...

Taki bước lại nhìn tôi, mặt không lộ một cảm xúc nào (tự kỷ là thế đấy), nhưng rồi con vào phòng ngủ lấy mền ra đắp cho tôi. Tôi vui ra mặt, ôm Taki hôn lên trán, rối rít cảm ơn con. Taki cười tươi rói.

Hiện nay, tôi thỉnh thoảng ghé siêu thị nơi Taki làm việc. Khi thấy tôi, nếu không bận tay, Taki thường sẽ chạy lại ôm tôi và nói “Hi Daddy!” (Chào ba!) hệt như ngày còn bé. Chỉ có khác là ngày xưa tôi nhấc bổng cậu ấy lên còn bây giờ thì cậu ấy nhấc bổng tôi lên! Cậu ấy lúc nào cũng muốn được ba ôm và vò đầu dù bây giờ đã là chàng trai 24 tuổi cao lớn!

Người tự kỷ hầu như lúc nào cũng sống trong thế giới riêng của mình vì không hiểu được cảm xúc của người khác, nhưng họ cũng biết vui, buồn, giận,... Chỉ những người họ tin tưởng nhất mới có thể giúp họ bộc lộ cảm xúc.

Bài học kinh nghiệm:

Để dạy con thấu cảm, cha mẹ cần biểu lộ những tình cảm, cảm xúc của mình thật rõ nét với con, thậm chí sẵn sàng “đóng kịch” trước mặt con khi cần thiết. Đàn ông Á Đông thường khó biểu lộ tình cảm của mình, tôi không là ngoại lệ. Nhưng nhờ có Taki và vì muốn dạy con bộc lộ tình cảm nên tôi đã cố gắng cải thiện khoản này và trở thành người tốt hơn. Taki chính là món quà trời ban cho tôi.

* Trải nghiệm 2: “Ba chỉ lo cho anh Taki thôi!”

Khi Taki và Takara được 7-8 tuổi, đủ lớn để có một chiếc xe đạp thường để tập đi, tôi thực hiện lời hứa mua xe đạp cho hai con.

Hai đứa rất háo hức khi đến cửa hàng xe đạp. Taki muốn một chiếc xe đạp thường còn Takara muốn có chiếc xe đạp có thể dùng làm đủ trò mạo hiểm như bốc đuôi, nhào lộn.

Tôi đang tập trung chọn xe đạp cho Taki và nói chuyện với cậu tiếp viên thì bất chợt nhận ra Takara không còn đứng kế bên nữa. Tôi hỏi Taki:

– Em con đâu rồi? Taki lắc đầu:

– Con không biết!

Tôi đi một vòng, tìm thấy Takara đứng ở một góc tiệm, đang quay mặt vào trong, tay quẹt quẹt mắt như đang khóc.

Tôi bước lại hỏi:

– Takara, con làm gì ở đây vậy?

Takara quay lại, mắt đỏ hoe nhưng không khóc tiếng nào.

– Dạ con không làm gì cả.

Tôi quỳ xuống để ngang với tầm mắt của con, hỏi tiếp:

– Này, ba thấy con buồn. Hình như có khóc một tí. Chuyện gì làm con buồn thế? Nói ba nghe coi!

– Dạ không có gì cả. Con đâu có buồn gì đâu! Rồi cậu ta quay lưng bỏ đi.

– Takara, quay lại đây ba bảo nào!

Tôi gọi lại rồi chạy đến ôm Takara vào lòng, hỏi:

– Ba biết con đang buồn. Có chuyện gì vậy? Bộ ba làm gì con buồn hả? Nói ba nghe coi. Con không nói thì làm sao ba biết để giúp con hết buồn được?

Sau một phút im lặng, Takara bắt đầu giãi bày:

– Hồi nãy con gọi ba mấy lần. Con kéo tay ba nữa để chỉ cho ba chiếc xe đạp con thích, nhưng ba chẳng thèm trả lời gì cả. Ba chỉ lo nói chuyện với anh tiếp viên và chọn xe cho anh Taki thôi!

Tôi buông Takara ra, lấy hai tay ôm mặt con rồi nhìn thẳng vào mắt con, nói:

– Ba hiểu rồi. Hồi nãy ba lo nói chuyện với anh tiếp viên mà không để ý đến con. Ba xin lỗi con nhé! Không phải ba không thương con, không phải ba gạt bỏ con đâu. Lại đây ba ôm nào!

Tôi ôm Takara vào lòng, rồi bế con lên, vừa vuốt đầu vừa nói:

– Tha lỗi cho ba nhé. Để ba mua xong xe đạp cho Taki rồi ba sẽ cùng con sắm một chiếc con thích nhé!

Takara gục đầu lên vai tôi, vừa gật đầu và trả lời:

– Dạ, con không sao. OK Daddy!

Takara ôm lấy cổ tôi, nhõng nhẽo. Giây phút ấy, tôi nhận ra Takara rất nhạy cảm. Từ hôm đó, tôi quan tâm đến cảm xúc của Takara nhiều hơn chứ không chỉ chú tâm vào Taki.

Sau này, khi Takara đã học đại học, có lần tôi nhắc lại kỷ niệm này, Takara vẫn còn nhớ rõ. Cậu vừa cười vừa nói:

– Lúc đó con ức lắm vì ba chỉ ưu tiên lo cho anh Taki thôi!

Bài học kinh nghiệm

✦ Cha mẹ không nên bỏ qua một cảm xúc nào của con trẻ, nhất là những cảm xúc tiêu cực như buồn tủi, giận dữ. Có thể bạn nghĩ đó là những cảm xúc nhỏ nhặt, không đáng gì nhưng có thể sẽ lưu lại trong ký ức của con đến suốt đời.

✦ Trải nghiệm của tôi ở trên là một thí dụ cho quy trình ba bước giải quyết vấn đề cảm xúc của con: xác nhận – thấu hiểu – hành động.

* Trải nghiệm 3: Takata làm anh hùng cứu mỹ nhân

Khi Taki và Takara khoảng 5-6 tuổi, một hôm tôi đưa hai con ra công viên để vui chơi trong vườn trẻ. Tôi ngồi gần vài bà mẹ, để hai con thoải mái chạy nhảy, leo trèo, đu dây, giống như cách các cha mẹ Đan Mạch khuyến khích con vui chơi.

Bỗng tôi thấy có hai bé trai chơi rượt đuổi băng nhanh qua cái cầu treo nhỏ. Bé trai lớn chạy trước vô tình gạt té một bé gái nhỏ khoảng bốn tuổi. Takara đang đi ngược chiều liền đưa tay chặn hai cậu bé kia lại. Mẹ của cô bé bị ngã ngồi ngay cạnh tôi. Cô ấy vội đứng dậy, định chạy lại xem con mình có sao không, nhưng khi thấy Takara dường như đang “ra tay nghĩa hiệp” nên cô ấy quyết định ngồi xuống quan sát tiếp.

Takara nói:

– Các bạn không nên chạy trên cầu như thế! Bạn có thấy bạn gạt té em gái kia không?

“Thủ phạm” liền quay lại nhìn, nhưng không làm gì với “nạn nhân”. Takara nói tiếp:

– Cầu này có nhiều người qua lại thế nên các bạn chơi nhưng cũng cần để ý để không làm người khác té đau.

Hai bé trai kia bèn bỏ đi.

Takara chạy lại đỡ cô bé đứng dậy, ân cần hỏi:

– Em có sao không? Có bị đau chỗ nào không? Cho anh coi có bị chảy máu chỗ nào không nào?

Cô bé lắc đầu nói:

– Em không sao.

Takara nắm tay cô bé, vừa dẫn đi vừa nói:

– Em có thể đi chơi chung với tụi anh để không bị tụi kia xô té nữa nhé!

Mẹ cô bé quay qua tôi, nói:

– Ôi con anh dễ thương quá! Tôi cười:

– Thế cô có muốn làm sui với tôi không? Con gái của cô cũng dễ thương và xinh lắm!

Cô ấy cười sảng khoái:

– Ha ha ha... Không chừng tôi nên nhận lời đề nghị này của anh đấy!

Bài học kinh nghiệm

Tôi nhận ra rằng cách hành xử của Takara với cô bé ấy, từ lời nói, âm điệu, kể cả những tương tác không lời như điệu bộ, ánh mắt, cử chỉ thân thể, đều giống y cách tôi đối xử với con khi con té.

Con trẻ học cách tương tác với mọi người xung quanh từ chính cách cha mẹ tương tác với con. Nếu muốn con mình có khả năng thấu cảm, chính cha mẹ cần đối xử thấu cảm và đầy ấm áp tình thương với con và với mọi người xung quanh.

Ý thức cộng đồng – xã hội

Ý thức cộng đồng – xã hội là nhận thức tất cả hành động của mình ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến người khác và do đó phấn đấu để có những ảnh hưởng tích cực đến cộng đồng và xã hội.

Ngay từ khi con còn bé, cha mẹ cần dạy con có ý thức cộng đồng bằng cách thường xuyên hỏi con suy nghĩ về hành động của mình ảnh hưởng đến người khác, động thực vật, môi trường,... như thế nào. Thí dụ, cha mẹ có thể nói với con những lời như: “Ôi, con chơi coi chừng giậm lên cây bông đang hé nụ kia đấy. Nếu con giậm lên nó thì nó sẽ ra sao nhỉ? Con nghĩ nó có đau không? Nó cũng như con và biết đau đấy. Nếu con là cây bông, bị ai giậm lên như thế thì con có thích không?”.

* Trải nghiệm 1: Takara giải cứu chim non

– Daddy ơi, ngoài sân có chú chim non bị rơi khỏi tổ trông tội nghiệp lắm!

Takara lúc ấy khoảng 5-6 tuổi, chạy từ ngoài sân vào nhà gọi tôi. Tôi bước ra, thấy chú chim con nằm trên sân cỏ, bèn nói với Takara:

– Tội nghiệp chú chim non. Để ba coi nó có bị thương không? Con có nghe nó gọi mẹ thảm thiết không?

– Chú chim chắc đau lắm và đang gọi mẹ tới cứu đó. Tội nghiệp chim non quá! – Takara đáp.

Tôi nói tiếp:

– Con ngước lên cây coi tổ chim ấy ở đâu. À, con có nghe tiếng chim mẹ ở trên cây không? Con có nghe chim mẹ hình như đang kêu “Cứu con tôi với! Xin cứu con tôi với!”.

– Yeah... con có nghe. Tiếng chim mẹ nghe thảm thiết thật. Daddy coi cứu chim non đi!

Rồi Takara chỉ tay lên cây:

– A, con thấy tổ chim ở kia!

Tôi thấy tổ chim cũng không ở quá cao, bèn nói với Takara:

– Để ba đi lấy cái thang. Con đỡ chim non vào tay đi nhé! Sau khi bắc thang, tôi có thể nhanh chóng đem chim non bỏ vào tổ, nhưng tôi biết đây là cơ hội dạy cho con có ý thức xã hội và lòng thấu cảm nên tôi nói với Takara:

– Ba sẽ đưa con lên chỗ tổ chim để con đặt chim non trở lại tổ nhé. Con đặt chim non vào tay đi, nhẹ thôi nhé, đừng nắm chặt quá.

Takara mừng rỡ ra mặt. Tôi ôm Takara, từ từ bước từng nấc thang một. Khi hai cha con đến gần tổ chim, Takara thấy trong tổ còn có một hai chim non nữa, cậu ta hào hứng lắm. Takara nhẹ nhàng đặt chú chim non trong tay vào tổ.

Khi con làm xong, tôi khen:

– Vậy là hôm nay con đã cứu được một chú chim non. Giỏi lắm! Con có nghe tiếng chim mẹ và các chú chim con vui mừng không. Chúng đang cảm ơn con đấy!

Takara cười tươi, nói vọng lên cây:

– You are welcome! (Không có chi!)

Bài học kinh nghiệm

Mọi lúc mọi nơi đều có thể là cơ hội để dạy con bài học trải nghiệm. Cha mẹ có thể tự mình làm xong công việc nào đó nhanh chóng. Nhưng nếu tạo cơ hội để con trải nghiệm làm việc ấy, tuy có thể mất tí thời gian hoặc không hoàn hảo như mình muốn nhưng trải nghiệm đó có thể để lại ấn tượng và ảnh hưởng suốt đời đến kỹ năng, nhân cách của con.

* Trải nghiệm 2:

Khi Taki và Takara khoảng 15-16 tuổi, vừa bước vào trung học phổ thông, trong một dịp đi họp phụ huynh ở trường tôi biết một hội từ thiện tên là Youthlinc có trụ sở chính tại thành phố Salt Lake nơi tôi ở. Youthlinc thường tổ chức hoạt động từ thiện ở các làng nghèo khắp nơi trên thế giới. Điểm đặc biệt là tổ chức này tạo cơ hội cho các học sinh trung học và sinh viên đại học tham gia các hoạt động từ thiện để tích lũy trải nghiệm sống và học hỏi về ý thức xã hội.

Một trong những nơi Youthlinc hướng đến là một làng nghèo ở Kenya – một nước nghèo ở châu Phi. Các tình nguyện viên sẽ xây trường học, cầu tiêu, bồn lọc nước, dạy trẻ em và dân làng vệ sinh công cộng, khám bệnh, tặng thuốc, hướng dẫn dân làng chăn nuôi,... Đoàn tình nguyện gồm nhóm người lớn trong đó có các bác sĩ, y tá và một nhóm khoảng 10 học sinh, sinh viên trong độ tuổi 15-22.

Tôi cho hai con tham gia chuyến đi ấy. Dù chưa hề đến châu Phi nhưng tôi cho rằng đây là cơ hội tốt cho hai con ứng dụng các kỹ năng sinh tồn và thích nghi mà tôi đã dạy xưa nay. Thêm nữa, đây là cơ hội để hai con trải nghiệm một xã hội khác xa với xã hội chúng quen thuộc để phát triển tính khoan dung, thấu cảm. Kết quả đạt được thật sự ngoài mong đợi của tôi.

Ngôi làng nghèo này cách khá xa thành phố nên không có tiện nghi gì cả. Đoàn chia ra sống trong những cái chòi tường đất, nền đất. Cầu tiêu giống như ở làng quê thời xưa, tức ngồi trên cái hố nhỏ có cái thùng hứng ở dưới. Muốn tắm phải múc nước ở dưới sông cách chòi chừng trăm thước. Đoàn mang theo nước lọc để dùng cho uống và nấu ăn. Mọi người ngủ trên những chiếc giường được ghép bằng những miếng gỗ. Phần lớn thức ăn do dân làng nấu cho, đoàn chỉ mang theo ít lương khô.

Khi về nhà, Taki và Takara kể tôi nghe về chuyến đi ấy, khiến tôi cười quá chừng. Hai đứa bảo: “Chỗ ở dơ hơn cầu tiêu nhà mình. Nóng nực nhưng không có máy lạnh. Nước tắm phải múc từ dưới sông lên, trông vàng khè! Chỗ ngủ gần cầu tiêu, mùi thối bay vào không chịu nổi!”. Về công việc trong tuần thì Taki khỏe nên giúp xây dựng, còn Takara làm những việc nhẹ nhàng như dạy dân làng và trẻ em tiếng Anh giao tiếp và cách giữ vệ sinh.

Theo như lời hai đứa kể thì Taki là đứa thích nghi nhất trong nhóm học sinh sinh viên tham gia đoàn tình nguyện. Các bạn trẻ than phiền các món ăn địa phương khó ăn, nóng nực, chỗ ở không thoải mái nên khó ngủ. Taki ăn được tất cả các món, đêm đến đặt lưng xuống là ngủ ngáy khò khò vì cả ngày đã làm mệt. Cậu ta khá hồn nhiên sinh hoạt với các trẻ em bản xứ. Takara thì bảo rằng mấy ngày đầu hơi khó ngủ nhưng sau quen dần. Những chiều nào chơi đá banh với các trẻ em trong làng thì tối Takara ngủ rất ngon vì mệt quá.

Takara kể rằng dân làng ở đấy nghèo lắm, thiếu thốn đủ thứ. Trẻ em chiều chiều chơi đá banh bằng chân không vì không có giày để mang. Chúng cũng không có banh để đá nên tự chế tạo banh bằng cách lấy giấy quấn quanh hòn đá rồi cột dây lại.

Khi trở lại Mỹ, Takara đi quyên góp từ bạn bè những đôi giày cũ và vài trái bóng rồi nhờ hội từ thiện gửi tặng các trẻ em ở làng ấy.

Hai đứa kể rằng vào ngày cuối cùng ở Kenya, đoàn có cơ hội thăm sở thú quốc gia nổi tiếng. Mọi người ngồi trong xe lồng để xem động vật hoang dã. Takara kể lại:

– Ở cổng ra vào người ta có bán nước ngọt nhưng đắt lắm Daddy ạ. Tiền mua một lon coke có thể nuôi một đứa trẻ ở làng trong hai tuần lễ!

Tôi hỏi:

– Thế con có mua không?

– Dạ không. Con cảm thấy phí và tội nghiệp cho dân làng nghèo nên con không mua. Về lại Mỹ thứ ấy thiếu gì!

Tôi mỉm cười, vò đầu Takara. Tôi rất hài lòng về ý thức xã hội của con.

Bài học kinh nghiệm

✦ Cha mẹ hay lo lắng khi con trẻ đi xa mà không có cha mẹ bên cạnh, đặc biệt là đến những nơi hoàn toàn xa lạ. Nếu cha mẹ đã sớm chuẩn bị cho con từ nhỏ những kỹ năng sinh tồn và thích nghi thì những chuyến đi xa không có cha mẹ ở bên chính là những thử thách kiểm tra khả năng ứng dụng những kỹ năng ấy. Khi thấy con tự lập, vững vàng, cha mẹ sẽ dần rũ bỏ lo lắng rằng con sẽ không thể sống thiếu mình.

✦ Trẻ ở tuổi thiếu niên cần có cơ hội để học làm người lớn. Cha mẹ nên tạo cơ hội để con tiếp xúc với môi trường sống khó khăn để con trưởng thành và tự tin hơn.

Ý thức cộng đồng trong thế giới ảo

Ngày nay, ngoài thế giới thực, chúng ta còn có thế giới ảo kết nối toàn cầu không giới hạn về địa lý và thời gian. Do đó, hành động của ta trong thế giới ảo có tầm ảnh hưởng và lan tỏa nhanh hơn so với hành động ở thế giới thực đa phần có tính cục bộ.

Giới trẻ ngày càng bỏ nhiều thời gian sinh hoạt trên mạng xã hội nên cha mẹ cần dạy cho con ý thức cộng đồng cả trong thế giới ảo. Thế giới ảo có nhiều thách thức và nguy cơ hơn cho trẻ em so với thế giới thật vì người tham gia thế giới ảo có thể ẩn danh tính. Thêm nữa, thông tin cá nhân trên mạng có thể được truy cập suốt một thời gian dài, do đó trẻ cần hiểu rằng những thế hệ tiếp theo hoàn toàn có thể tìm thấy những thông tin cá nhân của trẻ trên mạng.

Chính vì lý do trên mà tôi trì hoãn việc cho hai con tự do tiếp cận Internet và mạng xã hội. Các con chỉ bước vào thế giới ảo khi con trẻ thể hiện được một số chuẩn mực hành vi, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và ý thức xã hội. Lúc ấy, tôi dễ dàng dạy con rằng tất cả những hành vi của mình trên mạng đều để lại dấu vết trong một thời gian dài. Hình ảnh, thông tin, những chia sẻ trên mạng của con hôm nay rất có thể con cháu con có thể tìm thấy. Do đó, con cần cẩn trọng với mỗi dấu vết con để lại trên mạng, tốt nhất là cố gắng xây dựng hình ảnh cá nhân tích cực.

Tôi dạy hai con quy tắc THINK trước khi đăng thông tin gì lên mạng hay mạng xã hội, THINK. Takara tiếp thu tốt quy tắc này còn Taki không hiểu nhiều lắm vì bị giới hạn tự kỷ.

T – Is it TRUE? Điều đó có đúng sự thật không?

H – Is it HELPFUL? Thông tin đó có ích không?

I – Is it INSPIRING? Điều đó có truyền cảm hứng tích cực không?

N – Is it NECESSARY? Điều đó có cần thiết không?

K – Is it KIND? Điều đó có tử tế (lòng tốt, hảo tâm) không?

Nếu ít nhất có một câu trả lời “Không” cho một trong những câu hỏi trên thì con không nên đăng thông tin đó. Takara nhận thức được công thức THINK này rõ hơn khi tìm kiếm trên Google tên của tôi và đọc các thông tin về tôi.

Takara được tự do tham gia Facebook từ năm 2012, Taki được tham gia vào năm 2013, khi con đã 16-17 tuổi. Từ đó đến nay, hai con chưa để lại một vết xấu nào trên thế giới mạng. Đó là điều đáng mừng với bất kỳ bậc cha mẹ nào.

Khai phóng tư duy

Bạn có bao giờ tự hỏi: “Tại sao có những người rất thông minh nhưng cuộc sống của họ không mấy thành công như ý muốn?”.

Có lần, tôi đi dự hội nghị ở Boston (Mỹ), khi tôi ngồi trong taxi từ phi trường về khách sạn ở trung tâm thành phố, anh tài xế bắt chuyện:

– Tôi đoán anh đi dự hội nghị Hóa học vì hôm nay tôi đã chở vài khách từ sân bay như thế.

– Vâng!

Thế là anh ta bắt đầu câu chuyện đời mình từ việc anh ta có chỉ số IQ cao ngất ngưởng (trên 99%), là thành viên của Mensa (hội những người có IQ trên 98% độ phân bổ),... Tôi hơi mệt nên hỏi anh ta một câu:

– Nếu anh thông minh như thế thì tại sao lại đi lái taxi? Nó không dùng tí nào độ thông minh xuất chúng của anh.

Anh ta trả lời:

– Tại vì xã hội toàn là những đám ngu dốt không hiểu tôi nói cái gì đấy thôi!

Tôi hiểu tại sao anh ta lái taxi. Có rất nhiều nghiên cứu khoa học về phát triển con người (một hướng nghiên cứu của tâm lý học) đã kết luận rằng không phải độ thông minh (chỉ số IQ) mà chính tư duy mới là yếu tố quan trọng quyết định sự thành công trong cuộc sống của một người.

Tư duy là cách suy nghĩ hình thành từ những tin tưởng và nhận định, từ đó con người có cái nhìn cuộc sống, thể hiện tính cách, thái độ và hành động trước các diễn biến của môi trường chung quanh. Nói một cách dễ hiểu, tư duy là hệ điều hành của não bộ con người. Điều này có thể tóm tắt bởi câu nói của nhà triết học và lãnh đạo tài ba Mahatma Gandhi:

“Your beliefs become your thoughts.

Your thoughts become your words.

Your words become your actions.

Your actions become your habits.

Your habits become your values.

Your values become your destiny.”

(Tin tưởng trở thành suy nghĩ.

Suy nghĩ trở thành lời nói.

Lời nói trở thành hành động.

Hành động trở thành thói quen.

Thói quen trở thành giá trị (con người).

Giá trị trở thành vận mệnh.)

Vậy tư duy được hình thành như thế nào?

Văn hóa Việt Nam có câu “Cha mẹ sinh con, trời sinh tính”, tức tính cách của một người là phước đức trời ban và là một điều ngẫu nhiên, không kiểm soát được. Bậc làm cha mẹ thường dùng câu này để lý giải cho những hành vi và tính cách của con không được như mình mong muốn. Đây là một nhận định phản khoa học, không thể kiểm chứng được. Điều có thể chứng minh được đó là tư duy của một con người chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường sống và những quan hệ thân thiết nơi người đó lớn lên.

Thế tư duy của một người có bị ảnh hưởng bởi gen của cha mẹ của họ không? Theo tôi biết, đây là vấn đề còn nhiều nghi vấn trong nghiên cứu về tâm lý học. Tuy nhiên, điều khá rõ là khả năng của một người như: tốc độ hiểu biết, sở thích, năng khiếu nghệ thuật,... có tính di truyền, nhưng thành công của một người thì phần lớn phụ thuộc vào tư duy (và tư duy thì có thể đào tạo được) chứ không chỉ vào khả năng (cuộc đua giữa thỏ và rùa là một thí dụ). Câu chuyện Ba người lạ mặt giống nhau của chương trình truyền hình Mỹ CNN được nhắc đến ở những trang trước là một thí dụ rất điển hình về vấn đề này.

Yếu tố ngẫu nhiên thứ hai đó là tử vi. Có những người quan niệm rằng ngày và giờ sinh của bạn sẽ định đoạt số mệnh cả cuộc đời của bạn về mọi khía cạnh, giàu hay nghèo, vinh quang hay vô danh, khỏe mạnh hay đau ốm, hạnh phúc hay bất hạnh,... “Năm tốt” thì đua nhau sinh con.

Đầu năm thì nhộn nhịp đi xem tử vi. Nếu thầy bói nói rằng không nên làm điều đó thì sẽ ráng không làm, thậm chí có người quyết định không lấy người yêu chỉ vì thầy bói bảo tuổi hai người xung khắc. Khi làm một việc gì thất bại thì biện hộ rằng “Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên”. Không chỉ người Á Đông tin vào tử vi mà hầu như dân tộc nào cũng có bói toán.

Nhiều thí nghiệm đã được thiết kế để chứng minh độ chính xác của tử vi, trong đó có thí nghiệm Carson’s double- blind tests được xuất bản trên tạp chí nổi tiếng Nature. Kết luận chung là tử vi chỉ toàn là đoán mò. Nhưng nếu tử vi sai thì con người lại có lập luận “Đức năng thắng số”, ý rằng tư duy (ảnh hưởng bởi phúc đức) là yếu tố quyết định thành công trong cuộc sống chứ không phải tử vi!

Nguy hiểm của việc tin vào tử vi trong vấn đề dạy con đó là cha mẹ vô tình tạo cho con có tư duy cố định (fixed mindset, sẽ được nói thêm ở các trang sau) rằng con không thể thay đổi khả năng, tính cách hay vận mệnh của mình.

Vậy tư duy của bạn hình thành từ đâu? Bạn rất khó có thể nhớ hết những ký ức tuổi thơ của mình, nhưng bạn có thể quan sát cách cha mẹ, người thân, thầy cô, và người giữ trẻ tương tác với các bé từ 2-5 tuổi để hình dung xem bạn đã được dạy dỗ như thế nào. Những đứa bé ở Việt Nam thường bị bao trùm bởi những lời cảnh báo, cấm đoán, nguyên tắc đúng – sai hơn là những lời khuyến khích khám phá bản thân và đối diện với thử thách.

Khi trẻ bắt đầu đi học, gia đình, trường học, xã hội cùng giúp trẻ hình thành tư duy. Lúc ấy, trẻ bắt đầu hình thành những tin tưởng, khả năng của cá nhân cũng như so sánh bản thân mình với người khác. Quan trọng hơn, trẻ bắt đầu có những nhận định về thành công, thất bại, an toàn, thử thách, thắng, thua, thương, ghét, tốt, xấu,...

Những tin tưởng và nhận định này hình thành hệ điều hành cho não bộ và quyết định hành vi hay phản ứng của con người trước những sự kiện xảy ra trong cuộc sống. Nếu không có gì thay đổi thì những tin tưởng và nhận định này sẽ dẫn đến hình thành tư duy của người đó đến suốt đời, như hệ điều hành của một máy tính vậy.

Có nhiều loại tư duy và cũng có một số cách xếp loại khác nhau, tuy nhiên nhiều nhà khoa học đồng thuận với cách phân loại của giáo sư tâm lý học Carol Dweck ở Đại học Stanford được giới thiệu trong cuốn sách Mindset: The New Psychology of Success (2006). Bà Dweck nhận định rằng tư duy của con người có thể chia làm hai loại: fixed mindset (tư duy cố định) và growth mindset (tư duy cầu tiến).

Người có tư duy cố định thường tin rằng trí thông minh và khả năng của họ là cố định từ khi sinh ra. Người có tư duy cầu tiến thì nghĩ ngược lại, họ tin rằng trí thông minh cũng như khả năng của họ ngày sẽ càng tiến bộ nếu họ bỏ công rèn luyện.

Người có tư duy cố định thường mong muốn thể hiện tốt nhất có thể, từ đó thường có khuynh hướng trốn tránh thử thách, dễ dàng bỏ cuộc trước khó khăn vì cho rằng nếu tiếp tục thì có nguy cơ thất bại. Họ cũng thường cho rằng cố gắng chỉ mất công vô ích, thường nghĩ rằng ai đó góp ý cho mình chính là đang chê bai mình. Họ thường cảm thấy bất an và ganh tỵ với người thành công.

Trong khi đó, người có tư duy cầu tiến thường muốn có cơ hội học hỏi để tiến bộ, do đó họ có khuynh hướng thích thử thách, thường kiên trì trước khó khăn. Họ cho rằng nếu tiếp tục cố gắng và tìm kiếm sự giúp đỡ thì sẽ vượt qua được những thử thách. Họ biết lắng nghe góp ý từ người khác, xem những góp ý ấy như một sự hỗ trợ. Họ muốn học hỏi và tìm nguồn cảm hứng từ những người thành công.

Bạn có thể đánh giá tư duy ảnh hưởng đến tương lai của bạn như thế nào qua hai thí dụ sau đây:

– Khi đối diện với thất bại, bạn thất vọng, buồn bã, tìm cách đổ lỗi cho người khác hoặc số phận, hoặc bạn coi đó là cơ hội để học hỏi và tập trung vào thay đổi để làm lại được tốt hơn?

– Khi đứng trước hai lựa chọn, bạn chọn giải pháp an toàn hay chấp nhận nguy cơ để tìm cơ hội mới?

Có lẽ bạn đồng ý với tôi từ tư duy sẽ đưa đến nhận định sự việc và rồi quyết định hành động. Do đó tương lai và chất lượng cuộc sống của con phần lớn lệ thuộc vào tư duy mà cha mẹ giúp hình thành khi con còn bé.

Tư duy cầu tiến

Cha mẹ thường có thói quen đánh giá kết quả cuối cùng để khen: “Con thông minh quá”, “Con khéo tay lắm”, hoặc chê: “Sao mày ngu quá vậy?”, “Vụng về phát ớn!”. Khen hay chê như thế đều tạo cho con có tư duy cố định.

Nếu con thường được khen thông minh, con sẽ mong muốn thể hiện thông minh nên có khuynh hướng né tránh thử thách, thường tìm lý do để bỏ cuộc trước khó khăn vì sợ nguy cơ thất bại.

Nếu con thường bị chê ngu hay vụng về thì dần dần con sẽ chấp nhận trời sinh mình là thế, không thay đổi số phận được, thế nên con sẽ không cần phấn đấu để tiến bộ.

Cha Voi chỉ tập trung vào quy trình, không tập trung vào kết quả cuối cùng thành hay bại, không đánh giá và “dán nhãn” con thông minh hay ngu xuẩn, khéo tay hay vụng về, can đảm hay nhút nhát, đẹp đẽ hay xấu xí,...

Khi tập trung vào quy trình, cha mẹ có thể giúp con phát triển tư duy cầu tiến vì quy trình không có kết quả tuyệt đối và lúc nào cũng có thể cải thiện. Cha mẹ ăn mừng và khen tặng sự cố gắng, phấn đấu của con dù kết quả không như mong muốn. Như thế con sẽ dần hiểu rằng thất bại hay lầm lỗi không phải là chuyện nặng nề và chính chúng sẽ tạo cơ hội cho con học hỏi và tiến bộ hơn.

Điều tối quan trọng ở đây là cha mẹ không nên tạo áp lực cho con về điểm số, kết quả học lực hay thi cử. Hãy cho phép con có cơ hội để thất bại. Thành công trong cuộc sống của một con người không bao giờ lệ thuộc vào một kỳ thi hay điểm số của một vài môn học (đọc thêm phần Tư duy kháng bại ở những trang tiếp theo).

Khi con đạt kết quả học tập tốt (đạt loại A, thi đậu,...), thay vì khen con thông minh, cha mẹ có thể nói:

“Cha mẹ rất vui khi thấy con học hành chăm chỉ và đạt được kết quả như mong đợi.”

“Cha mẹ rất hài lòng khi thấy con cố gắng ôn thi, không bỏ cuộc khi gặp khó khăn và đã đạt được kết quả thi tốt như hôm nay.”

“Cha mẹ rất tự hào khi thấy con đã tìm tòi nhiều cách khác nhau để giải bài tập.”

Mỗi khi con tập trung cố gắng làm điều gì, đó là lúc cha mẹ nên khen: “Ôi con ráng lên nhé. Gần được rồi đấy. Một tí nữa là thành công rồi! Cố lên!”.

Nếu con đạt kết quả tốt một cách dễ dàng, cha mẹ không nên khen con quá xuất sắc, có thể nói: “Ha ha ha... Nó quá dễ đối với con hả!? Để coi cha mẹ có thể tìm điều gì thử thách và thú vị hơn cho con không nhé!”.

Bạn có thể xem bài học về kháng bại ở dưới về trường hợp này.

Nếu con có cố gắng tận lực nhưng kết quả không như mong muốn thì đừng chê con ngu hay vụng về, cha mẹ có thể nói: “Cha mẹ rất hài lòng khi thấy con cố gắng hết sức. Kết quả không như mong muốn cũng không sao. Cha mẹ biết con không vui nhưng không sao cả. Thử suy nghĩ coi có chỗ nào con có thể làm tốt hơn cho lần sau không?”.

Nếu con không cố gắng, đạt kết quả không như mong muốn thì thay vì la rầy con lười biếng, cha mẹ nên nói: “Cha mẹ không mấy vui khi thấy con chưa cố gắng lắm. Con có thể có kết quả tốt hơn nếu cố gắng nhiều hơn. Cha mẹ hy vọng con sẽ tập trung hơn, phấn đấu hơn trong tương lai. Kết quả lúc nào cũng thể hiện sự cố gắng của mình. Con nghĩ mình làm được điều đó không?”.

Khi con gặp khó khăn muốn bỏ cuộc và than thở những lời như: “Con không thể làm cái này”, “Con dở nên làm không được”, “Khó quá, con không thể hiểu nổi...”, “Con vụng về nên không làm được”,... Cha mẹ đừng vội làm giùm con mà nên dùng từ “CHƯA” khi đáp lại con:

“Này, con CHƯA biết làm chứ không phải không thể làm được. Nếu con cố gắng thì sẽ làm được thôi. Con coi có cách nào khác để làm điều ấy không?”

“À, con CHƯA hiểu chứ không phải không thể hiểu nhé. Con có thể bắt đầu lại từ đầu và đi từng bước một thôi.”

“Con KHÔNG vụng về đâu. Con CHƯA làm được chứ không phải không làm được.”

Tư duy suy nghĩ chín chắn và đa chiều (critical thinking)

Tiếng Việt dịch từ critical thinking là tư duy phản biện. Trong thời gian qua, tôi đã hỏi khá nhiều sinh viên ở Việt Nam rằng: “Theo em nghĩ tư duy phản biện là gì?”, hầu hết các bạn trả lời khá giống nhau: “Tư duy phản biện là khả năng đưa ra thông tin, lý luận, biện chứng,... đối chiếu với điều đưa ra”. Tôi hỏi tiếp: “Nếu điều đưa ra là đúng, vậy như thế phải chăng em phản biện từ góc độ sai?”.

Trong cuốn sách này, tôi không dùng cụm từ “tư duy phản biện” mà dùng “tư duy suy nghĩ chín chắn và đa chiều”.

Trước khi đề cập đến việc dạy con tư duy suy nghĩ chín chắn và đa chiều, chính cha mẹ cần hiểu cách con người chọn lọc và hiểu thông tin. Như đã nói, con người có góc mù trong tư duy đưa đến việc “Thấy những gì muốn thấy, nghe những gì muốn nghe, và hiểu theo diễn giải của não mình”.

Vì sao? Con người tiếp cận và sàng lọc thông tin qua nhiều tầng. Thứ nhất, ở mọi thời điểm, con người tiếp cận nhiều thông tin qua tất cả các giác quan của họ, tai (nghe), mắt (thấy), mũi (ngửi), lưỡi (nếm), da (tiếp xúc) cùng một lúc. Họ sẽ sàng lọc thông tin theo độ quan tâm. Độ quan tâm là những gì não bộ chú ý và muốn ưu tiên xử lý do những sự kiện xảy ra trước đó. Thí dụ bạn mới chia tay người yêu, khi đọc tin tức, bạn dễ chú ý thông tin ai đó vừa nhảy cầu tự tử, và không mấy quan tâm những thông tin khác dù chúng có quan trọng hơn chăng nữa!

Thứ hai, sau khi chọn lọc thông tin để xử lý, bạn sẽ dùng kiến thức, kinh nghiệm, trải nghiệm, tin tưởng, kể cả giá trị,... để đánh giá và sàng lọc lại những thông tin bạn cho là có thể tin cậy hay có lý.

Thứ ba, sau khi sàng lọc lại, bạn sẽ hiểu thông tin ấy như thế nào, hay nói cách khác, bạn diễn giải thông tin đó như thế nào. Vậy nên, thông tin bạn đón nhận và những gì bạn hiểu về thông tin đó có thể khác nhau xa. Hiểu được điều này có thể giúp bạn hóa giải nhiều hiểu lầm trong quan hệ.

Với sự hiểu biết về việc não bộ xử lý thông tin như thế nào, khi tiếp nhận một thông tin mà mình không đồng tình hay có phản ứng tiêu cực, việc trước tiên ta cần làm là xác nhận thông tin mình hiểu có giống như thông tin ban đầu không. Vì tư duy của mỗi người khác nhau nên mỗi người sẽ nhận định thông tin khác nhau, sẽ diễn giải chúng khác nhau. Với tấm lòng khoan dung, bạn có thể tìm hiểu lý do và nguyên nhân cho những nhận định ấy, từ đó bạn có thể giúp người đối diện hiểu lý do và nguyên nhân cho những nhận định của họ. Đó chính là khả năng suy nghĩ chín chắn và đa chiều.

Ngày xưa, ông nội tôi đã giúp tôi phát triển tư duy suy nghĩ chín chắn bằng cách đặt ra những câu hỏi để tôi đặt mình vào vị trí người khác mà suy nghĩ,và phải suy nghĩ để giải thích về điều mình đang suy nghĩ.

“Tại sao con nghĩ vậy?”

“Người ta nói như thế, con nghĩ như thế nào?”

“Nếu con là người đó thì con sẽ nghĩ sao, con sẽ làm gì?”

...

Ôi, có muôn vàn câu hỏi “Tại sao...” và “Nghĩ sao...” ta có thể đặt cho con trẻ.

Nếu ông nội không kể tôi nghe về lịch sử gia đình, về trải nghiệm sống của ông, không liên tục hỏi “Nếu... thì... tại sao...?” để hướng tôi suy nghĩ đa chiều thì có lẽ tôi đã không biết cách áp dụng cách thức ấy khi dạy con.

Vì Taki gặp giới hạn do chứng tự kỷ nên tôi không thể ép Taki suy nghĩ nhiều tầng được.

Với Takara, từ khi cậu ta bắt đầu biết hỏi hai chữ “Tại sao...?” lúc khoảng 3-4 tuổi, tôi đã thường xuyên hỏi lại con: “Tại sao con nghĩ vậy?”. Bây giờ, Takara đã quá quen với cách nói chuyện của tôi và thường “chiếu tướng” lại tôi bằng câu hỏi: “Tại sao...?”.

* Bài học trải nghiệm 1: Tại sao chọn bạn phải vì mục đích gì?

Nhiều cha mẹ hay dạy con hãy “Chọn bạn mà chơi”. Nhiều cha mẹ đặt ra những tiêu chuẩn chọn bạn cho con khá khắt khe, như bạn của con phải là học sinh giỏi, phải là con nhà danh giá,... Nhưng trẻ con có thể chọn bạn theo những tiêu chuẩn khác, đó là... chẳng có tiêu chuẩn gì. Đây là bài học tôi đã học được từ Takara.

Năm Takara học lớp 12, đây là năm quan trọng để chuẩn bị cho đại học, cậu có vài người bạn thân từ thời trung học cơ sở. Có đứa học kém và không mấy hứng thú với việc học, có đứa học trung bình thôi. Tôi thấy Takara thường bỏ thời gian giúp bạn học, trong khi có vẻ ít được bạn giúp đỡ lại chuyện học. Tôi hơi lo lắng vì nghĩ rằng nếu thay vì dành quá nhiều thời gian giúp bạn, Takara tốt hơn nên tập trung vào việc học của mình.

Một hôm, tôi nói chuyện với con về việc chọn bạn để chơi, về việc “Gần mực thì đen/Gần đèn thì sáng”, về việc bạn bè có thể gây áp lực, ép con làm những điều con không muốn như dùng chất gây nghiện chẳng hạn. Tôi hỏi Takara:

– Khi con chơi với bạn, có khi nào con nghĩ đến chuyện đó không? Có khi nào con đánh giá những người bạn của mình để quyết định xem mình có nên chơi với họ hay không?

Takara đáp ngay không cần suy nghĩ:

– Con không có một tiêu chuẩn nào để chọn bạn cả! Bạn con là những người con cảm thấy thoải mái khi ở bên. Con có thể chửi họ bằng những lời lẽ thậm tệ nhất nhưng họ vẫn cứ cười tươi. Họ cũng có thể làm y hệt thế với con. Khi ở bên họ, con thấy vui, con có thể thể hiện con người thật của mình. Thế thôi!

Rồi Takara hỏi ngược lại tôi:

– Thế ba có tiêu chuẩn để chọn bạn cho mình à? Tại sao bạn bè cứ phải là người mang lại lợi ích gì đó cho mình?

Tôi nhớ lại thời trẻ trâu của mình, rồi trả lời:

– Con nói đúng! Cha mẹ hay lo lắng về việc con mình có những mối quan hệ bạn bè không tốt có khả năng ảnh hưởng đến tương lai của con. Tuy nhiên, khi ba còn trẻ thì ba cũng nghĩ giống con. Ba cũng có những người bạn mà ba nghĩ nếu ông nội con biết về họ thì sẽ lo lắng lắm!

Từ đó, tôi không còn lo lắng về việc bạn bè của con nữa. Câu hỏi “Tại sao chọn bạn bè cứ phải là người mang lại lợi ích gì đó cho mình?” để lại ấn tượng sâu sắc trong ký ức tôi về khả năng suy nghĩ chín chắn, đa chiều của Takara.

Một nghiên cứu khoa học được thực hiện trong gần 80 năm tại Đại học Harvard cho thấy, yếu tố giúp con người sống lâu và hạnh phúc không phải là vật chất, quyền lực hay danh vọng mà là những mối quan hệ có chất lượng!

Bài học kinh nghiệm:

✦ Để phát triển tư duy suy nghĩ chín chắn và đa chiều, con trẻ cần có tính khoan dung để tôn trọng sự khác biệt và thấu cảm để có khả năng đặt mình vào vị trí của người khác nhằm hiểu được nguyên nhân của những suy nghĩ, cảm xúc của họ.

✦ Kỹ thuật “suy nghĩ điều mình suy nghĩ hay hành động” có thể giúp cả trẻ em lẫn người lớn ở mọi lứa tuổi phát triển tư duy suy nghĩ đa chiều.

✦ Yếu tố quan trọng để có cuộc sống hạnh phúc chính là những mối quan hệ có chất lượng.

Tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề

Con người dễ vướng vào trầm cảm khi cảm thấy bế tắc, không có lối ra, không có phương án giải quyết trước thử thách hay vấn đề trong cuộc sống. Khi bạn cảm thấy bế tắc trước một vấn đề nào đó tức là trong suy nghĩ của bạn đã có một đích đến, bạn đã thử đi thử lại nhiều lần giải pháp hiện có nhưng vẫn không thể chạm đến đích ấy.

Tư duy sáng tạo và kỹ năng giải quyết vấn đề thường đi đôi với nhau. Tư duy sáng tạo không phải là một trí tuệ thông minh, có khả năng đưa ra nhiều sáng kiến mới hay phát minh ra những thứ xưa nay chưa hề có. Nếu nói như thế thì chỉ có người có IQ cao mới sáng tạo, và sáng tạo là một kỹ năng trời phú, không cần phải rèn luyện! Cách suy nghĩ ấy là của những người có tư duy cố định. Người có tư duy cầu tiến tin tưởng rằng hoàn toàn có thể trau dồi và phát triển khả năng sáng tạo.

Trong khung suy luận của tư duy cầu tiến, tư duy sáng tạo là khả năng nhìn nhận vấn đề từ những góc nhìn khác nhau (liên quan đến tư duy nghĩ chín chắn và đa chiều) và từ đó đưa ra các giải pháp khác nhau. Quy trình đưa ra giải pháp mới để giải quyết vấn đề thường khá giống nhau cho tất cả các vấn đề trong cuộc sống.

1. Thu thập thông tin một cách trung lập. Không để một thành kiến nào trong việc đánh giá về giá trị của thông tin ấy.

2. Xác định lại mục tiêu. Có cách nhìn nào khác về mục tiêu không?

3. Với những thông tin đã thu thập, phân tích lý do tại sao giải pháp trước thất bại. Có thể rút ra được bài học kinh nghiệm nào không?

4. Nếu nhìn từ một góc độ khác thì có cách giải quyết nào khác không?

Khi dạy con, nhiều cha mẹ thường tập trung vào kết quả cuối cùng, thí dụ tập trung vào điểm số, kết quả thi, thành phẩm của công việc,... để đánh giá con mình giỏi, thông minh, khéo tay, dở, ngu si, vụng về,...

Khi quá tập trung vào một mục tiêu nào đó, cha mẹ sẽ khó giúp con học hỏi tư duy sáng tạo. Phong cách dạy con Cha Voi chỉ tập trung vào quy trình, đặt ra mục tiêu cuối cùng để hướng tới chứ không quá cứng nhắc vì Cha Voi quan niệm mục tiêu đó chỉ là một kết quả nhất thời trong hành trình sống, không thể định đoạt số phận của con sau này.

* Trải nghiệm 1: “Ba ơi trứng bể rồi, làm sao đây?”

Như nhiều lần đến chơi với cha, Taki và Takara làm món ăn sáng cho mấy cha con. Hôm ấy, hai đứa quyết định làm món bánh mì trứng ốp la. Đây là một trong những món chúng có thể làm được.

Khi Takara đập trứng, tròng đỏ bị vỡ, cu cậu thốt lên:

– Ba ơi trứng bể rồi, làm sao đây?

Nếu cha mẹ tập trung vào mục tiêu cuối cùng, trong tình huống này là món trứng ốp la, thì việc con làm bể trứng tức là đã thất bại... Cha mẹ thay vì chê bai, chỉ trích con: “Chỉ có mỗi việc làm trứng ốp la mà làm không xong thì mai mốt con làm được gì?! Bao nhiêu tuổi rồi mà không làm được một chuyện cỏn con như thế?!”, thì có thể giúp con đánh giá lại mục tiêu: “À, mục tiêu của con là làm món ăn sáng chứ không hẳn là làm trứng ốp la”.

Một khi đã xác định lại mục tiêu thì cha mẹ sẽ dễ dàng đưa ra được giải pháp mới cho vấn đề.

Khi nghe Takara “cấp báo” trứng bể, tôi cười, đáp:

– Ha ha ha, nó bể thì con không làm trứng ốp la nữa mà làm món khác như trứng khuấy nhé!

Sau bữa ăn sáng, tôi khen:

– Các con làm món trứng khuấy ngon quá! Takara nói:

– Cảm ơn ba!

Con không hề biết mình đã thất bại khi làm món trứng ốp la mà chỉ nhớ rằng mình thành công khi làm món trứng khuấy!

Con còn có cơ hội phát triển tư duy sáng tạo và học được cách giải quyết vấn đề. Điều quan trọng hơn nữa là con học được một bài học cuộc sống quý giá: khi làm điều gì mà kết quả không như mình mong muốn thì hãy làm tốt nhất có thể ở mọi hoàn cảnh. Kể cả “Khi đời cho con trái chanh chua chát thì con hãy làm nước đá chanh để thưởng thức”. Đây chính là kỹ năng thích nghi với cuộc sống.

* Trải nghiệm 2: Trẻ học được gì khi học sửa xe đạp?

Khi Taki và Takara học trung học cơ sở, trường có lớp dạy sửa xe đạp. Thầy phụ trách lớp ấy nhận sửa xe đạp miễn phí cho dân cư sống xung quanh trường. Đa số xe đạp hư gửi đến lớp là xe đạp trẻ em. Chủ xe chỉ cần trả tiền đồ phụ tùng nếu xe cần thay. Nhờ thế mà lớp lúc nào cũng có cả lố xe đạp hư để học sinh thực tập.

Đa số cha mẹ Á Đông muốn con mình tập trung học những kiến thức cơ bản như Toán, Văn, Khoa học,... vì nghĩ đây là những nền tảng quan trọng cho thành công trong việc học tập trong tương lai.

Thế biết sửa xe đạp thì giúp được gì cho con cái để thi cử vào đại học, để thành công trong tương lai???

Dùng thời gian học sửa xe đạp để học các môn quan trọng hơn để còn lên đại học thì có phải tốt hơn nhiều không???

Học sửa xe đạp để sau này làm nghề sửa xe à???

Nếu muốn làm nghề sửa xe thì sao không chờ tốt nghiệp trung học phổ thông rồi học sửa xe hơi???

Đấy là những câu hỏi mà mẹ hai đứa đã dùng để tranh cãi với tôi khi tôi muốn hai con tham gia lớp học sửa xe này.

Tôi nghĩ nhiều cha mẹ Việt Nam cũng sẽ đặt những câu hỏi như thế. Sau nhiều lần nghe tôi giải thích, mẹ chúng cuối cùng cũng để hai con theo học lớp sửa xe đạp. Nhưng phải tận vài năm sau cô ấy mới thực sự bị thuyết phục vì quyết định này của tôi.

Học sửa xe đạp không là chỉ để biết sửa xe đạp! Xe đạp chỉ là một học cụ đủ độ phức tạp để dạy trẻ ở lứa tuổi ấy biết cách giải quyết vấn đề. Thêm nữa, học sửa xe sẽ giúp trẻ em phát triển kỹ năng sinh tồn, kỹ năng thích nghi khi phải đối diện với các vấn đề trong cuộc sống.

Khi đứng trước một chiếc xe đạp hư, điều trước tiên các em cần làm là tìm hiểu, thu thập thông tin để biết xe hư cái gì. Xác định xong vấn đề thì suy nghĩ và đưa ra phương án giải quyết. Có những chiếc xe đạp hư khá nặng, cần phải sửa chữa nhiều bộ phận liên quan khác nhau, thế nên trẻ phải có chiến lược triển khai (sửa cái nào trước, cái nào sau, sửa như thế nào) trước khi chính thức bắt tay vào làm. Nhiều khi xe hư chỗ này nhưng lại phải sửa chỗ khác. Thí dụ khi canh niềng xe thì đôi lúc thay vì căng cây tăm này thì tốt hơn là nới lỏng cây tăm đối diện.

Sau một năm học sửa xe đạp (mỗi tuần một tiết ở phòng lab), Taki và Takara đã có thể tự sửa xe đạp cho mình. Đôi lúc hai đứa còn mua xe đạp cũ, sửa lại rồi bán cho bạn bè. Song tôi không khuyến khích con làm việc “kinh doanh” này vì đó không phải là mục tiêu chính khi con học sửa xe đạp.

Điều mẹ chúng thấy rõ nhất sau khi chúng học xong lớp sửa xe này đó là chúng có thể sửa những trục trặc nhỏ linh tinh trong nhà, không cần phải gọi thợ nữa. Năm học lớp 9, với tư duy sáng tạo tốt và kỹ năng giải quyết vấn đề, Takara được làm đội trưởng đội tuyển của trường tham gia thi đấu về robot. Từ đó, cậu ta phát triển đam mê về robot và hiện theo đuổi ngành Robotics ở trường đại học.

Bài học kinh nghiệm

✦ Cha Voi quan niệm việc học kỹ năng và tư duy cũng quan trọng như việc học kiến thức. Do đó, Cha Voi tận dụng mọi cơ hội để dạy con về tư duy và kỹ năng từ khi con còn bé.

✦ Đôi lúc học làm một việc gì đó không chỉ là để biết cách giải quyết chính vấn đề đang học mà còn đồng thời học được nhiều điều khác nữa. Sửa xe đạp là một thí dụ điển hình.

* Trải nghiệm 3: Nấu nướng sáng tạo

Khi hai con còn nhỏ (khoảng 6-10 tuổi), chúng rất thích thú giúp ba nấu ăn tối vì đối với chúng, việc nấu nướng, chuẩn bị bữa ăn như một trò chơi vậy.

Tôi vừa mở tủ lạnh vừa nói:

– Để coi bữa nay mình nấu món gì nhé. À, có thịt bò, thịt gà và một miếng cá. Mấy đứa muốn ăn gì nào?

Nếu hai đứa chọn hai loại thịt khác nhau thì tôi sẽ bảo chúng oẳn tù tì coi đứa nào thắng rồi chúng ta sẽ cùng nấu loại thịt người thắng đã chọn!

Tôi nói tiếp:

– Chọn thịt xong rồi. Bây giờ để ba coi nhà mình có rau củ gì nhé. Có cà rốt, cà chua này, mấy đứa chọn thứ nào?

Sau khi chọn xong rau, tôi hỏi tiếp:

– Thế mấy con muốn ăn món gì?

Đôi lúc chúng chọn món tôi đã từng nấu, nhưng nhiều lúc chúng bảo tôi nấu món mới. Thế là trò chơi bắt đầu!

Tôi xắt thịt còn hai đứa lo rửa rau rồi xắt nhỏ rau. Thú vị nhất là màn ướp thịt. Takara mở tủ đựng gia vị, ngửi mỗi hộp gia vị một cái rồi bảo hôm nay mình sẽ thử mấy cái này. Cậu ta chọn 2-3 loại gia vị. Đôi lúc tôi có ý kiến thay đổi loại gia vị khác nhưng hầu như sẽ dùng các gia vị Takara chọn. Thế là mấy cha con ướp thịt. Tiếp đến là phải chọn cách nấu, thường thì xào hoặc nướng.

Khi nấu xong, ba cha con cùng thưởng thức. Taki có khẩu vị “khó tính” nhất nên đôi lúc chê:

– Yak! Mùi gì mà lạ quá!

Tôi và Takara thường thú vị với những thí nghiệm nấu nướng mới nên hay khen.

– Ái chà, món ăn hôm nay có mùi vị thú vị quá!!!

Có bữa món ăn khá ngon miệng, có bữa thì quá dở nhưng các con thường vui vẻ ăn no bụng, sau đó thì được tôi chở về nhà mẹ của chúng.

Bài học kinh nghiệm:

✦ Khi để con giúp đỡ việc nấu ăn tức là tôi muốn tạo điều kiện để con phát triển tính tự lập và dạy con tư duy sáng tạo. Nấu ăn là một thí nghiệm nhanh chóng có kết quả chỉ sau chừng nửa tiếng.

✦ Từ thí nghiệm nấu ăn đó, con học được rằng khi nấu ăn, không có một nguyên tắc nào bó buộc mình, tức không nhất thiết phải dùng gia vị nào với gia vị nào. Tất cả gia vị đều có thể phối hợp với nhau, kết quả thì có thể ngon miệng hoặc không. Nhờ không có nguyên tắc hay thành kiến trong việc lựa chọn gia vị mà chúng ta thường xuyên có món mới, có mùi vị mới! Đấy chính là chìa khóa của tư duy sáng tạo.

✦ Con học được cách nhìn nhận thành công hay thất bại đều như nhau cả, và đều là kết quả của thí nghiệm. Món ăn dở thì cha con cũng vui cười, cùng chê sao nó tệ thế, cùng bảo nhau nên nhớ công thức nấu ăn hôm nay để sau này không kết hợp mấy gia vị này với nhau nữa. Nếu món đó ngon thì mấy cha con tự khen nhau sao mà mình giỏi thế và nhớ công thức nấu ăn để sau này nấu lại. Đấy chính là cách nhìn nhận về thất bại trong tư duy cầu tiến.

Tư duy kháng bại

Kháng bại là một tư duy quan trọng thuộc một kỹ năng tổng hợp gọi là grit trong tiếng Anh. Cuộc sống của mỗi người thường có ít nhiều sóng gió, thăng trầm. Để có một cuộc sống an bình, hạnh phúc, ta phải có khả năng vượt qua những sóng gió ấy, tích cực đón nhận những thất bại trong cuộc sống, đúc kết bài học kinh nghiệm và vươn lên. Tôi gọi đây là khả năng kháng bại.

Với những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm chưa có thuốc chữa, chúng ta thường chích thuốc ngừa kháng sinh từ khi còn trẻ. Thuốc kháng sinh là những vi trùng, vi khuẩn của căn bệnh đã được làm yếu đi để giúp cơ thể phát triển khả năng kháng bệnh. Đến khi tiếp cận với vi trùng thật, cơ thể ta đã có kinh nghiệm và có khả năng tiêu diệt vi trùng ấy.

Khả năng kháng bại cũng tương tự như vậy. Cha mẹ có thể lợi dụng thất bại con gặp phải hoặc kiến tạo một thất bại cho con trong vòng kiểm soát, rồi đồng hành và hướng dẫn con vượt qua thất bại ấy. Sau này, khi con gặp phải những thất bại lớn hơn trong cuộc sống, con có thể sẽ đối diện và vượt qua thất bại ấy một cách dễ dàng.

* Trải nghiệm: “Xin hãy cho con tôi thất bại!”

Vào cuối năm học lớp 10 ở trường trung học phổ thông Sáng Tạo ở thành phố Salt Lake, một hôm Takara tuyên bố với cha mẹ rằng chỉ một năm nữa con sẽ tốt nghiệp trung học phổ thông loại giỏi.

Trường trung học phổ thông này lấy cái tên Sáng Tạo vì có chương trình đào tạo hoàn toàn mới khác với các chương trình đào tạo truyền thống. Chương trình đào tạo cho phép học sinh học với tốc độ của mình trên hệ thống trực tuyến của trường và chỉ đến trường vài tiếng trong ngày học để trao đổi thắc mắc với thầy cô. Nhờ thế mỗi học sinh có lịch học riêng tùy theo khả năng cá nhân. Takara lợi dụng được những yếu tố ấy và hoàn tất hơn một nửa chương trình chỉ trong vòng hai học kỳ.

Có lẽ nhiều cha mẹ sẽ vui mừng, tự hào khi nghe con tự tin tuyên bố sẽ tốt nghiệp sớm và tốt nghiệp loại giỏi, nhưng tôi lại cảm thấy lo lắng. Tại sao vậy?

Thời gian qua, Takara không mấy khó khăn để có điểm cao trong việc học và những hoạt động ngoại khóa. Con hầu như chưa hề trải qua thất bại nào trong học tập. Chương trình đào tạo trung học phổ thông khá nhẹ nhàng và vì dùng hệ thống trực tuyến (tự học) nên Takara chưa có cơ hội tiếp xúc với những học sinh xuất sắc hơn mình. Chính vì thế Takara hơi quá tự tin vào khả năng của mình. Tự tin là tốt nhưng Takara cần trải nghiệm những thử thách khó hơn thì mới phát triển được tư duy cầu tiến.

Sau nhiều thời gian giảng dạy ở Đại học Utah, tôi biết rằng chương trình đào tạo cho các ngành khoa học và kỹ thuật ở các trường đại học có tiếng tăm thường rất khó, đã và đang làm nhiều sinh viên từng là học sinh giỏi thời trung học bị sốc và bỏ cuộc. Có câu “Chưa thấy quan tài chưa đổ lệ” là vậy. Tôi nghĩ Takara cần có tư duy kháng bại để đối chọi với những thử thách ở đại học và cuộc sống sau này. Takara còn hai năm nữa ở trung học phổ thông, đây là thời điểm tốt nhất để con học về kỹ năng kháng bại.

Tôi quyết định chuyển Takara qua trường Trung học phổ thông West High – nơi có chương trình đào tạo trung học quốc tế IB (International Baccalaureate, tức bằng tú tài quốc tế) khá có tiếng, quy tụ nhiều học sinh xuất sắc.

Takara bắt đầu chương trình IB vào năm lớp 11. Thực hiện được quyết định này cũng không phải dễ dàng vì cả Takara và mẹ cậu đều không muốn thế. Chuyện này cũng dễ hiểu vì Takara đang học tốt, đang thích trường và chương trình đào tạo có định dạng sáng tạo cậu đang theo học. Thế thì tại sao phải chuyển sang trường khác và phải mất thêm hai năm nữa thay vì chỉ cần một năm để ra trường?

Tôi phải mất thời gian khá lâu để thuyết phục cả hai việc chuyển trường này. Tất nhiên, tôi không thể nói với Takara và mẹ cậu rằng chuyện chuyển qua trường đấy là để tôi dạy cho Takara bài học kháng bại. Tôi chỉ đưa ra những lý do khác như:

1. Chương trình IB có một số môn học mà đại học chấp nhận tín chỉ, vậy đâu cần phải lên đại học sớm và phải trả học phí cao cho những lớp ấy; và

2. Takara nên học chung với các bạn giỏi để có cơ hội học hỏi từ các bạn!

Trước khi Takara chuyển trường, tôi có cơ hội trao đổi riêng với bà giám đốc chương trình IB tại văn phòng của bà ở trường bà về lý do tôi muốn chuyển trường cho con. Bà lắng nghe với vẻ mặt thích thú khi tôi trao đổi mong muốn thiết kế một thất bại nhỏ cho Takara trong học kỳ đầu tiên. Tôi khẳng định với bà rằng điểm số của con đối với tôi không quan trọng bằng kỹ năng cần thiết để con có thể thành công ở đại học và những chặng đường đời sau này.

Rồi tôi kể bà ấy nghe một tí về đường đời của mình, chuyện tôi may mắn được vào đại học như thế nào, chuyện tôi tốt nghiệp đại học với điểm số cao, nhưng yếu tố chính giúp tôi được học tiến sĩ không phải là kết quả tốt nghiệp mà là vì có bốn bài báo nghiên cứu khoa học quốc tế. Tôi hoàn thành chương trình tiến sĩ với điểm số khá cao nhưng đó không phải là yếu tố chính để được xét tuyển vào chức danh giáo sư (Assistant Professor).

Bà ta cười rồi trả lời:

– Anh là phụ huynh đầu tiên trong thời gian tôi làm giám đốc yêu cầu tôi giúp con mình trải nghiệm thất bại!

Tôi và bà cùng cười to. Tôi tiếp:

– Nhưng hy vọng bà hiểu được lý do tôi muốn làm vậy.

– Tôi hiểu. Tôi hiểu ý anh. Và tôi hoàn toàn ủng hộ. Đa số cha mẹ gặp tôi là để bàn về cách làm sao cho con họ có điểm số tốt hơn. Và tôi cho là làm như vậy sẽ vô tình hại con hơn giúp con.

Tôi cười:

– Cảm ơn bà đã hiểu!

– Thế này nhé, trong học kỳ đầu của Takara, tôi sẽ xếp em ấy vào những lớp có giáo viên nổi tiếng khó và đều có bằng tiến sĩ. Anh cần phải nói chuyện với các giáo viên ấy về mong muốn của anh rằng muốn con có trải nghiệm thất bại. Tất nhiên là các giáo viên chỉ có thể làm những gì họ có thể và không quá đáng.

Tôi cười vui vẻ:

– Thành thật rất cảm ơn bà! Bà ta cười to:

– Takara thật may mắn khi có một người cha biết suy nghĩ như anh. Tôi rất muốn sớm gặp cậu ta để trao đổi đôi điều. Chắc chắn là tôi sẽ xếp lớp cho cậu ấy trước khi trường khai giảng.

– Vâng, trong cuộc hẹn sau tôi sẽ sắp xếp để bà gặp Takara.

Ngay trong tuần đầu tiên sau ngày khai giảng, tôi đến nói chuyện riêng với tất cả giáo viên của Takara về mong muốn của tôi. Tôi biết rằng các giáo viên trung học thường dễ dãi với học trò. Tôi chỉ muốn các giáo viên thật nghiêm khắc với Takara chứ không cần phải làm gì quá đáng, thí dụ như nếu Takara nộp trễ bài tập về nhà thì sẽ không có điểm, nếu Takara trình bày bài làm không rõ ràng thì sẽ trừ điểm tối đa cho dù có đáp số đúng,...

Sau học kỳ đầu tiên, Takara được hai con B và hai con C! Đây là những con C đầu tiên trong đời cậu ấy! Có vài lý do khách quan khác để đưa đến kết quả này ngoài việc thầy cô nghiêm khắc với Takara. Thứ nhất, lớp học của Takara có nhiều học sinh xuất sắc nên các bài tập thầy cô cho đều khó hơn so với các lớp bình thường. Thứ hai, so với những học sinh giỏi khác thì trình độ của Takara lúc ấy không mấy nổi trội.

Takara rất sốc với kết quả học tập ấy. Cậu ấy không vui ra mặt.

Một hôm, Takara nói với tôi:

– Daddy, con muốn chuyển qua chương trình trung học phổ thông bình thường. Con không muốn theo học chương trình IB nữa. Các thầy cô khó quá. Daddy xin bà giám đốc cho con ra khỏi chương trình nhé!

Tôi cười to:

– Ha ha ha, mới bị con C mà nản sao? Ba hỏi thật con nhé, thâm tâm con có thật sự muốn rút khỏi chương trình IB và để lại trong mình một ký ức thất bại như thế à?

Takara im lặng. Tôi nói tiếp:

– Thôi được, để ba hẹn nói chuyện với bà giám đốc. Con không phải trả lời câu hỏi của ba liền bây giờ, ba chỉ muốn con suy nghĩ về nó.

Trước khi tôi và Takara đến gặp bà giám đốc thì tôi đã gọi điện thoại nói chuyện riêng với bà về tình hình của Takara, báo bà rằng tôi sẽ đưa Takara đến trao đổi với bà. Nhờ vậy mà bà giám đốc có thời gian chuẩn bị tinh thần cho cuộc gặp sắp tới với cha con tôi.

Ngồi trong văn phòng của bà giám đốc, tôi lên tiếng:

– Thưa bà, cảm ơn bà đã chấp thuận cho Takara vào học chương trình IB. Tuy nhiên sau một học kỳ, Takara cảm thấy không đủ khả năng để theo đuổi tiếp nên mong muốn rút khỏi chương trình đặc biệt này.

Bà giám đốc quay sang Takara:

– Mới có học kỳ đầu mà chùn bước rồi sao? Để tôi xem học bạ cậu như thế nào nhé!

Sau khi xem học bạ trên máy tính, bà nói với Takara:

– À, học kỳ rồi hơi khó cho cậu vì cậu chọn toàn lớp khó với giáo viên nổi tiếng khó trong chương trình. Tôi có coi qua học bạ của cậu, thấy cậu học rất giỏi ở trung học cơ sở và trường Trung học phổ thông Sáng Tạo. Tôi nghĩ cậu bị sốc vì cách dạy của các giáo viên ở đây khác so với những nơi cậu từng học và lớp cậu toàn học sinh giỏi.

Takara nói:

– Em nghĩ nếu em chọn học những lớp thường thì em sẽ vui vẻ và học tốt hơn. Thầy cô của chương trình này khó quá!

Bà giám đốc cười to:

– Takara này, điều gì khó mà mình đạt được thì nó mới có giá trị với mình chứ. Còn những điều đạt được quá dễ dàng thì có thể mình sẽ thấy nó không giá trị mấy, đúng không em?

Takara gục đầu, không đáp lại. Bà giám đốc nói tiếp:

– Thế này nhé, tôi khuyên em hãy cố gắng hết sức mình, thử thêm một học kỳ nữa coi có tiến bộ hơn không. Nếu lúc ấy em vẫn còn cho rằng mình không có khả năng thì tôi sẽ chuyển em qua chương trình thường, chịu không?

Rồi bà ta quay qua tôi, hỏi:

– Thế ba của Takara nghĩ như thế nào? Tôi đáp:

– Tôi hoàn toàn ủng hộ ý kiến của bà. Tôi nghĩ hãy cứ để cho Takara cố gắng thêm một học kỳ nữa. Tôi hy vọng một học kỳ nữa sẽ giúp Takara làm quen với môi trường học tập mới và sẽ lấy lại phong độ học tập xưa nay.

Takara thật sự không vui với quyết định này. Khi ngồi trong xe, mặt Takara bí xị, nói như muốn khóc:

– Daddy, con thật sự không muốn ở trong chương trình ấy nữa! Daddy xin cho con ra khỏi chương trình ấy đi. Con sẽ học giỏi hơn ở chương trình thường...

Tôi để cho Takara trút hết bầu tâm sự xong rồi nói:

– Con à, ba biết con không vui với kết quả học tập vừa rồi. Nhưng ba có la rầy con chuyện con đạt con C và B đâu? Ba cũng đâu có yêu cầu con phải đạt điểm A hết đâu? Thất bại là chuyện thường tình mà! Con nghĩ ba có ngày hôm nay mà không trải qua thất bại nào sao? Ba đã trải qua nhiều thất bại lắm rồi con ạ! Điều quan trọng là khi gặp thất bại, con dám đứng dậy, đúc kết lấy bài học kinh nghiệm và tiếp tục đi tới để đạt mục tiêu của mình.

Tôi tiếp:

– Ba hỏi thiệt con, con có thật sự muốn rút ra khỏi chương trình này không? Con thật sự nghĩ rằng khi rút ra khỏi chương trình này thì con sẽ vui sao? Cái cảm giác thất bại và bỏ cuộc sẽ làm con vui sao?

Takara im lặng một lát rồi lên tiếng:

– Con thật sự bị sốc với mấy điểm C. Tuy nhiên con vui vì lớp con có nhiều bạn học rất giỏi.

– Mấy con C đó đối với ba không quan trọng, điều quan trọng là con có thể làm sao biến điểm C thành điểm A. Điều này đương nhiên không thể làm được trong một ngày hay kể cả một học kỳ. Con nghĩ con có thể biến hai con C thành hai con B và có thể biến một con B thành con A trong học kỳ sau không? Nếu biến B thành A chưa được thì cũng không sao. Cứ cố gắng từng bước một con ạ!

Takara suy nghĩ một lát rồi đáp:

– Con nghĩ rằng con sẽ làm được. Ít nhất là cố gắng để hai con C thành hai con B.

Tôi vò đầu Takara cười rồi nói:

– Tốt. Tốt. Ít ra như thế. Nhưng muốn làm được điều ấy thì con phải nói chuyện với thầy cô thường xuyên sau buổi học nhé. Con nên hỏi thầy cô thật rõ về những yêu cầu của thầy cô. Nếu không chắc mình làm đúng bài tập thì con hãy hỏi thầy cô ngay để có thời gian làm lại cho đúng. Nói chung, con cần nói chuyện với thầy cô sau lớp học nhiều hơn nhé.

Takara tỏ vẻ hy vọng và bắt đầu vui vẻ trở lại.

Học kỳ sau, Takara tập trung hơn, cố gắng hơn, dậy sớm thức khuya “chạy đua” với bài tập, và kết quả cuối học kỳ là một điểm A và ba điểm B. Tôi vui vẻ vò đầu Takara khen ngợi:

– Con làm được rồi đấy! Chính điều này mới làm ba vui nè. Con thấy đấy, khi con tập trung và cố gắng thì nó đâu có quá khó đúng không? Thầy cô có dễ dãi hơn với con không? Ba không nghĩ có chuyện đấy đâu.

Takara cười tươi:

– Thầy cô thì không dễ dàng hơn với con rồi. Nhiều lúc con thấy họ khó với con hơn so với các học sinh khác! Nhưng không sao, con chỉ cần nói chuyện với họ và biết họ muốn gì ở con, rồi con làm đúng theo tiêu chuẩn ấy thì không có gì phải lo cả!

Tôi vui vẻ vò đầu Takara.

Học kỳ cuối cùng Takara được điểm A cho tất cả môn học. Con tốt nghiệp chương trình IB loại khá giỏi. Bà giám đốc và tôi không hề cho Takara biết về “thí nghiệm trải nghiệm thất bại”.

Mãi một năm sau khi lên đại học, một hôm Takara tâm sự:

– Trong khu nội trú của con có vài bạn từng là học sinh giỏi ở trường trung học phổ thông nhưng khi lên đại học thì bị sốc với độ khó của chương trình, rồi bị trầm cảm vì nhận điểm kém. Các bạn ấy thậm chí còn nghĩ đến việc bỏ học nữa.

Takara nói tiếp:

– Con khuyên họ rằng chuyện thi rớt hay bị một hai điểm kém không quan trọng. Điều quan trọng là mình tập trung tinh thần và lên kế hoạch làm sao từng bước một làm tốt hơn...

Cách nói ấy giống y như lúc tôi nói với cậu ta trong xe hơi sau khi rời khỏi văn phòng bà giám đốc năm nào!

Tôi cười nói:

– Kinh nghiệm đầy mình từ chương trình IB há! Takara cười to:

– Yeap! Đấy là kinh nghiệm nhớ đời! Tôi cười to:

– Takara này, ba phải nói với con nghe một sự thật mà xưa nay ba chưa có dịp nói. Bây giờ là thời điểm tốt nhất.

Rồi tôi kể lại những dàn xếp của tôi cho cậu ta ở trường trong chương trình IB. Cậu ta há hốc miệng, lớn tiếng:

– Ba... ba... đã làm thế à? Rồi cậu ta hạ giọng gật gù:

– Ba... làm đúng. Nếu không làm thế thì không chừng con cũng giống như các bạn đang bị trầm cảm vì nghĩ rằng mình học đại học không nổi.

Hè 2018, nhân dịp về Việt Nam thực hiện chuyến đạp xe xuyên Việt, Takara có cơ hội chia sẻ với các sinh viên Đại học Hoa Sen về chủ đề Thất bại. Takara nói: “Không ai vui khi thất bại cả. Tôi biết điều này vì tôi từng trải qua. Nhưng điều quan trọng là làm sao để bạn vượt qua được cái cảm xúc không vui ấy một cách nhanh chóng để tìm hiểu tại sao mình thất bại và lên kế hoạch để làm lại tốt hơn”. Tôi rất xúc động khi nghe con chia sẻ những điều như thế. Đó là một trong những dấu hiệu cho thấy con đã thực sự trưởng thành rồi.

Bài học kinh nghiệm

✦ Đa số những người không thành công trong cuộc sống không phải vì họ kém thông minh mà là vì họ đã bỏ cuộc khi không vượt qua được cảm xúc thất bại lúc gặp thử thách và đạt kết quả không như mong muốn. Do đó, khi có khả năng kháng bại, con sẽ tìm ra phương án để nhanh chóng vượt qua cảm xúc thất bại ấy và tiếp tục tiến lên.

✦ Mỗi khi con thất bại trong việc gì đó, thay vì la rầy hay tỏ vẻ thất vọng, cha mẹ hãy chia sẻ cảm xúc với con, giúp con phân tích lý do thất bại rồi lên kế hoạch làm lại hoặc đúc kết bài học kinh nghiệm cho lần sau.

✦ Dạy con kháng bại là một phần của phong cách dạy con Cha Voi, tức tập trung vào quy trình và không quá tập trung vào kết quả cuối cùng. Mục tiêu đặt ra là để hướng tới và phấn đấu đạt được. Tuy nhiên quá trình để đạt được mục tiêu đó còn quan trọng hơn chính mục tiêu.

Tư duy cân bằng cuộc sống

Trong tất cả các quốc gia tiên tiến, người dân ở các nước trong khu vực Bắc Âu bao gồm Đan Mạch, Thụy Điển và Na Uy thường được đánh giá hạnh phúc nhất. Tôi sống ở Đan Mạch một thời gian ngắn nên hiểu người dân ở khu vực này có phong cách sống rất cân bằng giữa công việc và cá nhân, gia đình, bạn bè, cộng đồng,... Đối với họ, cân bằng cuộc sống rất quan trọng, và điều này khác xa với xã hội Nhật hay Mỹ mà tôi biết.

Xã hội Mỹ và Nhật có thể nói là những nơi có áp lực công việc cao nhất trên thế giới. 15 năm đầu trong nghề giáo sư, tôi làm việc ở một đại học nghiên cứu khá có tiếng trên thế giới. Áp lực công việc đã buộc tôi nhiều ngày làm việc không nghỉ từ sáng sớm đến tối khuya. Dù biết rằng mình cần cân bằng cuộc sống nhưng tôi vẫn không làm được. Áp lực sống còn trong công việc ảnh hưởng đến sức khỏe, khiến tôi hai lần bị loét ruột và bị tiểu đường loại 2. Từ những trải nghiệm ấy, tôi rất muốn con mình biết cân bằng cuộc sống.

Đây là một việc nói dễ nhưng làm không hề dễ vì để có cuộc sống sung túc, ta cần một công việc có thu nhập đủ đáp ứng các nhu cầu vật chất. Nhu cầu vật chất càng cao thì yêu cầu thu nhập càng lớn và áp lực công việc càng nhiều.

Triết lý sống của Lão Tử rằng “Tri túc chi túc, hằng túc hĩ”, có nghĩa là “Biết đủ thì vĩnh viễn không thiếu gì”. Triết lý này dựa trên nhận định danh vọng cũng như vật chất là hữu hạn, còn lòng tham của con người là vô hạn. Do đó, khi con người biết điểm dừng, biết đủ thì sẽ cảm thấy hạnh phúc. Trong khi ấy, để phát triển tối đa tiềm năng của một cá nhân thì cá nhân ấy lúc nào cũng phải ao ước vươn lên tầm cao hơn. Cân bằng cuộc sống là sự đấu tranh nội tâm giữa hai triết lý này và đây là cuộc chiến của từng cá nhân.

Phong cách dạy con Cha Voi giúp con có những giá trị và nghị lực cần thiết để có cuộc sống thành công và hạnh phúc. Trong đó có hai yếu tố:

– Phong cách sống đơn giản: Sống đơn giản giúp hạ thấp nhu cầu vật chất trong cuộc sống, để áp lực thu nhập không trở nên quá lớn.

– Cân bằng thời gian làm việc và giải trí: Biết quý trọng cuộc sống thể chất và tinh thần, biết quan tâm đến sức khỏe và tinh thần, không để áp lực công việc trở nên quá căng thẳng.

Tôi chọn sống cuộc sống khá đơn giản với nhận thức rằng cái gì không cần thiết phải có thì không cần có, chăm lo cho con vừa đủ để con không cảm thấy thiếu thốn về vật chất. Điều quan trọng là con cảm nhận được đầy đủ yêu thương và sự lo lắng từ cha mẹ. Nhờ vậy, khi lớn lên, Takara nhận thức được giá trị của cuộc sống đơn giản, “không lo những thứ không đáng lo”.

Trong năm cuối trung học phổ thông, Takara quá tập trung vào việc học để vượt qua cái ‘thất bại’ ở năm lớp 11, tôi khuyên con nên tham gia một hoạt động thể thao, âm nhạc, hay gì đó sau giờ học ở trường. Takara quyết định tham gia vào đội khiêu vũ thể thao (dance sport). Trước khi ra trường trung học phổ thông, đội khiêu vũ đã có màn biểu diễn cho cộng đồng khá thú vị và Takara tỏ ra thích thú với sở thích mới này.

Dù việc học và nghiên cứu ở đại học rất bận bịu, Takara vẫn duy trì tập khiêu vũ thể thao mỗi dịp cuối tuần và thỉnh thoảng chơi đá banh ngoài trời với bạn bè khi thời tiết thuận lợi.

Thay lời kết

Hãy làm người có giá trị, con nhé!

Cách đây không lâu, tôi chia sẻ với Takara về dự định viết cuốn sách dạy con này, Takara thắc mắc một loạt điều:

– Tại sao ba phải bỏ thời gian để viết một cuốn sách như vậy? Bộ phương pháp dạy con của ba khác với của nhiều người khác sao? Thế cuốn sách đó sẽ giúp gì cho phát triển sự nghiệp của ba là một giáo sư đại học và là một nhà khoa học nhỉ?

Tôi không giấu được nụ cười sảng khoái ha ha ha. Tôi có cảm giác mình như một đứa bé bị cha mình tra hỏi để hiểu suy nghĩ của mình vậy. Tôi hỏi con:

– Ủa, con có thói quen bắt đầu câu chuyện bằng hàng loạt câu hỏi từ hồi nào thế!?

Takara cười nói:

– Thì ba từng làm thế với con mà. Khi nói chuyện với con, ba có biết ba thường hỏi nhiều hơn nói không?

Tôi cười:

– Vậy à!

Rồi tôi chậm rãi trả lời:

– Từ ngày có Taki và con, ba đã suy nghĩ rất nhiều nên dạy con mình như thế nào vì những kinh nghiệm dạy con mà ba học được từ ông cố nội và ông nội con không mấy phù hợp nữa vì các con sống trong xã hội Mỹ và lại thêm có nửa dòng máu Nhật. Các con sẽ có văn hóa người Mỹ, nhưng ba không muốn các con khi lớn lên cảm thấy quá xa lạ với văn hóa Việt Nam và Nhật. Thế nên, ba đã đúc kết từ kinh nghiệm sống của mình và những gì ba học hỏi được để hình thành một phong cách dạy con phối hợp cả văn hóa Mỹ, Nhật, Việt Nam và cả Đan Mạch mà ba gọi là dạy con kiểu Cha Voi. Sự trưởng thành của hai con là minh chứng cho thấy phong cách dạy con Cha Voi mang lại hiệu quả, thế nên ba muốn chia sẻ cách dạy con này với mọi người. Ba viết cuốn sách này không vì mục tiêu thu nhập hay danh tiếng khoa học.

Takara gật gù rồi hỏi tiếp:

– Thế ba tính viết bằng tiếng Việt hay tiếng Anh?

– Tiếng Việt con à. Takara nhíu mày:

– Cũng dùng ngần ấy thời gian để viết sách, tại sao ba lại viết bằng tiếng Việt? Thị trường sách tiếng Anh lớn hơn nhiều, do đó doanh thu sẽ cao hơn nhiều so với thị trường Việt Nam. Nếu sách ba viết hay thì tiếng tăm của ba cũng sẽ lan rộng hơn nhiều. Con thật sự không hiểu nổi quyết định này của ba...

– Ha ha ha ha... – Tôi cười lớn. – Có lẽ đến lúc ba giải thích về lẽ sống của ba. Một khi con hiểu được lẽ sống ấy, con sẽ hiểu hết tất cả các quyết định của ba. Con à, mỗi người khi lớn lên đều có một triết lý sống riêng. Nó là kim chỉ nam cho mọi quyết định của họ trong cuộc sống, nhất là khi đứng trước những sự lựa chọn khó khăn, phức tạp. Con người thường tự nhiên đặt mình ở vị trí trung tâm, trước khi làm việc gì thường tự hỏi điều ấy có ích lợi gì cho tôi. Thành công của một con người thường được đánh giá bởi tài sản, địa vị hay quyền lực mà họ có.

Tài sản, danh vọng có sức cám dỗ rất lớn. Nhưng nếu con quá tập trung vào chúng, quá nôn nóng có được chúng, và con không có nhân cách tốt, thì chúng có thể thôi thúc con chọn con đường tắt như lường gạt hay giẫm đạp người khác. Tư duy của con lúc bấy giờ sẽ là “tôi thắng – người thua”. Đi con đường tắt ấy, con có thể thành công nhất thời nhưng nó không bền vững con ạ! Con biết đấy, có nhiều người giàu có trên thế giới bằng con đường này, kết quả là phải vào tù, tán gia bại sản.

Rồi tôi hỏi con:

– Nhà bác học lừng danh Albert Einstein từng nói rằng: “Không nên tập trung vào mục tiêu thành người thành công mà hãy cố gắng sống làm người có giá trị”. Thế theo con, người có giá trị là người như thế nào? Và ai sẽ đánh giá “cái giá trị” ấy?

Takara chỉ im lặng lắng nghe. Tôi nói tiếp:

– Chính bản thân con sẽ đánh giá những giá trị của con! Người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và sếp nơi con làm việc, và kể cả mọi người trong xã hội mà con có thể ảnh hưởng cũng sẽ đánh giá những giá trị của con. Do đó, để làm người có giá trị, thì không chỉ riêng con cảm thấy mình có giá trị mà những người xung quanh con cũng cảm thấy con có giá trị.

Theo con, cuộc sống và bản thân con như thế nào là có giá trị? Có phải là mỗi sáng thức dậy, con cảm thấy cuộc đời này thật đáng sống, đúng không?

Để có thể làm được chuyện ấy thì con phải biết quý bản thân mình, từ thể chất cho đến tinh thần và chăm sóc chúng cẩn thận. Và để cảm thấy đời thật đáng sống thì con phải yêu thích những gì con đang làm, đúng không?

Takara gật gù. Tôi lại nói tiếp:

– Thế thì làm sao con tìm ra điều con yêu thích để làm? Đó là hãy học hết tất cả những gì con cảm thấy tò mò và muốn biết. Hãy trải nghiệm hết tất cả những gì con có thể như những chuyến đạp xe hai cha con mình đã thực hiện.

Thế khi nào người khác đánh giá con là người có giá trị? Đó chính là với đồng nghiệp, con biết hòa đồng, hỗ trợ họ trong công việc, biết chung sức giải quyết vấn đề. Theo con, khi con làm thế, các đồng nghiệp có nghĩ rằng con có giá trị không?

Với sếp con, con giúp giải quyết vấn đề cho công ty, con là nhân tố ảnh hưởng tích cực đến tinh thần làm việc của các nhân viên khác,... Theo con, khi con làm thế, sếp có tăng lương hay thăng chức cho con để con có thể đóng góp tích cực hơn cho công ty không?

Nếu con mở công ty, tạo ra sản phẩm được người dùng đánh giá là có giá trị thì chắc chắn sản phẩm ấy sẽ được thị trường đón nhận tốt, đúng không nào?

Đấy, một khi người khác cũng như xã hội đánh giá con có giá trị thì thành công ắt sẽ đến thôi và thành công ấy sẽ bền vững hơn con ạ. Nhưng để làm được điều đó thì tư duy của con không còn “tôi thắng – người thua” nữa mà là làm sao để chúng ta cùng có lợi.

Rồi tôi quay lại giải đáp câu hỏi tại sao tôi quyết định viết sách dạy con bằng tiếng Việt:

– Hiện nay đã có nhiều sách dạy con bằng tiếng Anh, còn sách dạy con viết bằng tiếng Việt thì chưa nhiều. Thêm nữa, nhiều cha mẹ ở Việt Nam đang rất hoang mang không biết nên dạy con như thế nào khi xã hội đang thay đổi quá mau chóng bởi công nghệ. Vậy theo con, nếu nói về giá trị cho xã hội thì sách dạy con ba viết bằng tiếng Việt hay sách tiếng Anh có giá trị hơn? Đương nhiên, nếu sách được phụ huynh Việt Nam đánh giá tốt thì ba cũng có thể viết lại bằng tiếng Anh sau.

Takara gật gù:

– Bây giờ con hiểu rồi! Tôi tiếp:

– Đấy cũng là lý do tại sao ba quyết định về Việt Nam năm 2017 để làm việc ở Đại học Hoa Sen. Người tài ở Mỹ thì rất nhiều nhưng theo con nghĩ, người có kinh nghiệm và kiến thức nhiều năm ở Mỹ như ba về giúp phát triển giáo dục Việt Nam thì thời gian và công sức của ba có phải có giá trị đối với xã hội Việt Nam hơn đúng không? Đấy, sống làm người có giá trị là thế đấy con ạ!

Takara ngước đầu hỏi:

– Thế mục tiêu cuối cùng trong việc dạy con của ba là gì? Có phải là con thành công, giàu có, có địa vị, có tất cả sau này?

– Ha ha ha. Không. Không con ạ. Nếu như thế thì nó đi ngược lại triết lý sống của ba rồi còn gì. Ba chỉ muốn khi trưởng thành, hai con sẽ cảm thấy hạnh phúc vì biết mình sống có giá trị với chính mình, với gia đình, người thân và xã hội. Mục tiêu cuối cùng trong việc dạy con đối với ba, và có lẽ mẹ con cũng nghĩ thế, đó là nếu mai đây ba mẹ mất, trong thâm tâm ba mẹ biết rằng các con sẽ sống ổn, thành công và hạnh phúc. Do đó, ba mẹ không phải lo lắng gì cho các con nữa.

Takara nói:

– Nếu mai đây ba mẹ mất, con sẽ buồn lắm. Nhưng ba hãy an tâm, tụi con sẽ sống thật tốt!

Mục tiêu cuối cùng của việc dạy con chính là cha mẹ có thể an tâm rằng con sẽ sống thành công và hạnh phúc khi không có mình. Cái cảm giác tự do, không phải lo lắng ấy thật sự thoải mái và hạnh phúc vô cùng!

Tài liệu tham khảo

PHẦN 1: THỬ THÁCH DẠY CON TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

1. Hà Ánh (2018). Nhiều học sinh khá, giỏi tự hủy hoại bản thân. Thanh Niên. Web.taisachnhanh.cloud/giao-duc/nhieu-hoc-sinh-kha- gioi-tu-huy-hoai-ban-than-1022668.html.

2. ICT News (2018). Hơn 70% người Việt sở hữu smartphone chỉ để sử dụng các tính năng cơ bản. Web.taisachnhanh.cloud. Web.taisachnhanh.cloud/hon-70- nguoi-viet-so-huu-smartphone-chi-de-su-dung-cac-tinh-nang- co-ban-2018071121495906.htm.

3. Minh Hoàng (2017). Số trẻ thừa cân, béo phì ở Việt Nam tăng rất nhanh

4. Nhân Dân điện tử. Web.taisachnhanh.cloud.vn/y-te/item/34435002-so-tre-thua-can-beo-phi-o-viet-nam-tang-rat-nhanh. html.

5. T.Hiền (2018). Tiết lộ bất ngờ về 5 yếu tố tác động đến ly hôn ở Việt Nam. Phụ Nữ Việt Nam. Web.taisachnhanh.cloud/tiet-lo-bat-ngo- ve-5-yeu-to-tac-dong-den-ly-hon-o-viet-nam/c/27455842.epi.

6. Thu Trà (2018). Bệnh trầm cảm ở học sinh: Cần phát hiện và can thiệp sớm, Giáo Dục và Thời Đại. Web.taisachnhanh.cloud/suc- khoe/benh-tram-cam-o-hoc-sinh-can-phat-hien-va-can-thiep- som-3958994-b.html.

7. Trần Huỳnh (2018). Nhiều học sinh khá, giỏi có xu hướng tự hủy hoại bản thân. Tuổi Trẻ. Web.taisachnhanh.cloud/nhieu-hoc-sinh-kha- gioi-co-xu-huong-tu-huy-hoai-ban-than-20181113124309181.htm.

8. T.Văn (2018). Khảo sát về tỉ lệ cả chồng và vợ đều đi làm: Việt Nam dẫn đầu. Người Đô Thị. Web.taisachnhanh.cloud.vn/khao-sat- ve-ti-le-ca-chong-va-vo-deu-di-lam-viet-nam-dan-dau-13527.html.

PHẦN 3: CHA VOI, MẸ HỔ VÀ NHỮNG CÁCH DẠY CON KHÁC

Sức ảnh hưởng của môi trường dưỡng dục

1. Breeanna Hare (2019). Inside the making of ‘Three Identical Strangers. CNN. https://edition.Web.taisachnhanh.cloud/2019/01/22/entertainment/ three-identical-strangers-oral-history/index.html.

Bốn phong cách dạy con

1. Adalbjarnardottir, S., & Hafsteinsson, L. G. (2001). Adolescent’s perceived parenting styles and their substance use: Concurrent and longitudinal analyses. Journal of Research on Adolescence, 11, 401-423.

2. Amy Chua. Battle hymn of the tiger mother. Web.taisachnhanh.cloud/.

3. Barber BK, Stolz HE, Olsen JA (2005): Parental support, psychological control, and behavioral control: assessing relevance across time, method, and culture. Monogr Soc Res Child Dev, 70.

4. Barber BK, Xia M, Olsen JA, Stolz HE, McNeely CA, Bose K (2012): Feeling disrespected by parents: refining the measurement and understanding of psychological control. J Adolesc, 35:273-287.

5. Baumrind, D. (1968). Authoritarian vs. authoritative parental control. Adolescence, 3, 255-272.

6. Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology Monograph, 4, 1-103.

7. Baumrind, D. (1991). The influence of parenting style on adolescent competence and substance use. Journal of Early Adolescence, 11, 56-95.

8. Baumrind D, Larzelere RE, Owens EB (2010): Effects of preschool parents’ power assertive patterns and practices on adolescent development. Parent Sci Pract, 10, 157-201.

9. Baumrind D (2012): Differentiating between confrontive and coercive kinds of parental power-assertive disciplinary practices. Hum Dev, 55:35-51.

10. Bronte-Tinkew, J., Moore, K. A., & Carrano, J. (2006). Father- child relationship, parenting styles, and adolescent risk behaviors in intact families. Journal of Family Issues, 27, 850-881.

11. Cenkseven-Önder, F., Kırdök, O., & Iık, E. (2010). High school students’ career decision-making pattern across parenting styles and parental attachment levels. Electronic Journal of Research in Educational Psychology, 8, 263-280.

12. Chan, K., & Chan, S. (2005). Perceived parenting styles and goal orientations: A study of teacher education students in Hong Kong. Research in Education, 74, 9-21.

13. Chao RK (1994): Beyond parental control and authoritarian parenting style: understanding Chinese parenting through the cultural notion of training. Child Dev, 65:1111-1119.

14. Chao RK, Otsuki-Clutter M (2011): Racial and ethnic differences: sociocultural and contextual explanations. J Res Adolesc, 21:47-60.

15. Chen, X., Dong, Q., & Zhou, H. (1997). Authoritative and authoritarian parenting practices and social and school performance in Chinese children. International Journal of Behavioral Development, 21, 855-873.

16. Chua A (2011): Battle Hymn of the Tiger Mother. New York: Penguin press.

17. Dornbusch, S. M., Ritter, P. L., Leiderman, P., Roberts, D. F., & Fraleigh, M. J. (1987). The relation of parenting style to adolescent school performance. Child Development, 58,1244-1257.

18. Dwairy M, Achoui M, Abouserie R, Farah A, Sakhleh A, Fayad M, Khan HK (2006): Parenting styles in Arab societies: a first cross-regional research study. J Cross-Cult Psychol, 37:230-247.

19. Evans, C. A., Nelson, L. J., Porter, C. L., Nelson, D. A., & Hart, C. H. (2012). Understanding relations among children’s shy and antisocial/aggressive behaviors and mothers’ parenting: The role of maternal beliefs. Merrill-Palmer Quarterly, 58, 341-374.

20. Fu AS, Markus HR (2014): My mother and me: Why tiger mothers motivate Asian Americans but not European Americans. Pers Soc Psychol Bull, 40:739-749.

21. Fuligni AJ, Tsaikm (2015): Developmental flexibility in the age of globalization: autonomy and identity development among immigrant adolescents. Ann Rev Psychol, 66:411-431.

22. Ghazi, S., Ali, R., Shahzad, S., & Khan, M. (2010). Parental involvement in children academic motivation. Asian Social Science, 6, 93-99.

23. Glasgow, K. L., Dornbusch, S. M., Troyer, L., Steinberg, L., & Ritter, P. L. (1997). Parenting styles, adolescents’ attributions, and educational outcomes in nine heterogeneous high schools. Child Development, 63, 507-529.

24. Gray, M. R., & Steinberg, L. (1999). Unpacking authoritative parenting: Reassessing a multidimensional construct. Journal of Marriage and Family, 61, 574-587.

25. Greening, L., Stoppelbein, L., & Luebbe, A. (2010). The moderating effects of parenting styles on African-American and Caucasian children’s suicidal behaviors. Journal of Youth & Adolescence, 39, 357-369.

26. Gunnoe, M. L., Hetherington, E. M., & Reiss, D. (2006). Differential impact of fathers’ authoritarian parenting on early adolescent adjustment in conservative Protestant versus other families. Journal of Family Psychology, 20, 589-596.

27. Hoeve, M., Blokland, A., Dubas, J. S., Loeber, R., Gerris, J. R. M., & van der Laan, P. H. (2008). Trajectories of delinquency and parenting styles. Journal of Abnormal Child Psychology, 36, 223-235.

28. Huebner, A. J., & Howell, L. W. (2003). Examining the relationship between adolescent sexual risk taking and perceptions of monitoring, communication, and parenting styles. Journal of Adolescent Health, 33, 71-78.

29. Huver, R. M., Otten, R., de Vries, H., & Engels, R. C. (2010). Personality and parenting style in adolescents. Journal of Adolescence, 33, 395-402.

30. Ishak, Z., Low, S. F., & Lau, P. L. (2012). Parenting style as a moderator for students’ academic achievement. Journal of Science Education & Technology, 21, 487-493.

31. Jutengren, G., & Palmerus, K. (2006). The potential role of conflict resolution schemas in adolescent psychosocial adjustment. Social Indicators Research, 83,25-38.

32. Kang, Y., & Moore, J. (2011). Parenting style and adolescents’ school performance in mainland China. US-China Education Review, 1, 132-137.

33. Kaufmann, D., Gesten, E., Lucia, R., Salcedo, O., Rendina-Gobioff, G., & Gadd, R. (2000). The relationship between parenting style and children’s adjustment: The parents’ perspective. Journal of Child & Family Studies, 9, 231-245.

34. Kerr M, Stattin H, Ozdemir M (2012): Perceived parenting style and adolescent adjustment: revisiting direction of effects and the role of parental knowledge. Dev Psychol, 48:1540-1553.

35. Keijsers L, Laird RD (2014): Mother-adolescent monitoring dynamics and the legitimacy of parental authority. J Adolesc, 37:515-524.

36. Kim SY, Wang Y, Orozco-Lapray D, Shen Y, Murtuza M (2013): Does tiger parenting exist? Parenting profiles of Chinese Americans and adolescent developmental outcomes. Asian Am J Psychol, 4:7-18.

37. Kuhn ES, Phan JM, Laird RD (2014): Compliance with parents’ rules: between-person and within-person predictions. J Youth Adolesc, 43:245-256.

38. Lamborn, S. D., Mounts, N. S., Steinberg, L., & Dornbusch, S. M. (1991). Patterns of competence and adjustment among adolescents from authoritative, authoritarian, indulging, and neglecting families. Child Development,62,1049-1065.

39. Lansford JE, Laird RD, Pettit GS, Bates JE, Dodge KA (2014): Mothers’ and fathers’ autonomy-relevant parenting: longitudinal links with adolescents’ externalizing and internalizing behavior. J Youth Adolesc, 43:1877-1889.

40. Lee EH, Zhou Q, Ly J, Main A, Tao A, Chen SH (2014): Neighborhood characteristics, parenting styles, and children’s behavioral problems in Chinese American immigrant families. Cult Divers Ethn Minority Psychol, 20:202-212.

41. Luyckx, K., Tildesley, E. A., Soenens, B., Andrews, J. A., Hampson, S. E., Peterson, M., & Duriez, B. (2011). Parenting and trajectories of children’s maladaptive behaviors: A 12- year prospective community study. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 40, 468-478.

42. Mabbe E, Soenens B, Vansteenkiste M, Van Leeuwen K (2016): Do personality traits moderate relations between psychologically controlling parenting and problem behavior in adolescents? J Pers, 84:381-392.

43. Maccoby, E., & Martin, J. (1983). Socialization in the context of the family: Parent-child interaction. In P. H. Mussen (Series Ed.) & E. M. Hetherington (Ed.), Handbook of child psychology: Socialization, personality, and social development Vol. 4 (1-101). New York, NY: Wiley.

44. Martinez, I., & Garcia, J. F. (2008). Internalization of values and self-esteem among Brazilian teenagers from authoritative, indulgent, authoritarian, and neglectful homes. Adolescence, 43(169), 13-29.

45. Mayseless, O., Scharf, M., & Sholt, M. (2003). From authoritative parenting practices to an authoritarian context: Exploring the person-environment fit. Journal of Research on Adolescence, 13, 427-456.

46. McClun, L. A., & Merrell, K. W. (1998). Relationship or perceived parenting styles, locus of control orientation, and self-concept among junior high age students. Psychology in the Schools, 35, 381-390.

47. McKinney, C., Milone, M. C., & Renk, K. (2011). Parenting and late adolescent emotional adjustment: Mediating effects of discipline and gender. Child Psychiatry and Human Development, 42, 463-481.

48. Milevsky, A., Schlechter, M., Netter, S., & Keehn, D. (2007). Maternal and paternal parenting styles in adolescents: Associations with self-esteem, depression, and life-satisfaction. Journal of Child and Family Studies, 16, 39-47.

49. Moilanen KL, Rasmussen KE, Padilla-Walker LM (2015): Bidirectional associations between self-regulation and parenting styles in adolescence. J Res Adolesc, 25:246-262.

50. Miller, A. L., Lambert, A. D., & Speirs Neumeister, K. L. (2012). Parenting style, perfectionism, and creativity in high-ability and high-achieving young adults. Journal for the Education of the Gifted, 35, 344-365.

51. Nguyen, P. V. (2008). Perceptions of Vietnamese fathers’ acculturation levels, parenting styles, and mental health outcomes in Vietnamese American adolescent immigrants. Social Work, 53, 337-346.

52. Padilla-Walker LM, Nelson LJ (2012): Black hawk down? Establishing helicopter parenting as a distinct construct from other forms of parental control during emerging adulthood. J Adolesc, 35:1177-1190.

53. Patock-Peckham, J. A., & Morgan-Lopez, A. A. (2006). College drinking behaviors: Mediational links between parenting styles, impulse control, and alcohol-related outcomes. Psychology of Addictive Behaviors, 20, 117-125.

54. Porter, C. L., Hart, C. H., Yang, C., Robinson, C. C., Olsen, S. F., Zeng, Q., Olsen, J. A., & Jin, S. (2005). A comparative study of child temperament and parenting in Beijing, China and the western United States. International Journal of Behavioral Development, 29, 541-551.

55. Rhee, K. E., Lumeng, J. C., Appugliese, D. P., Kaciroti, N., & Bradley, R. H. (2006). Parenting styles and overweight status in first grade. Pediatrics,117,2047-2054.

56. Rinaldi, C. M., & Howe, N. (2012). Mothers’ and fathers’ parenting styles and associations with toddler’ externalizing, internalizing, and adaptive behaviors. Early Childhood Research Quarterly, 27, 266-273.

57. Robinson, C. C., Mandleco, B., Olsen, S. F., & Hart, C. H. (1995). Authoritative, authoritarian, and permitting parenting practices: Development of a new measure. Psychological Reports, 77, 819-830.

58. Sabattini, L., & Campbell, L. (2004). The relations between mothers’ and fathers’ parenting styles and their division of labor in the home: Young adults’ retrospective reports. Sex Roles, 50, 217-225.

59. Schiffrin HH, Liss M, Miles-McLean H, Geary KA, Erchull MJ, Tashner T (2014): Helping or hovering? The effects of helicopter parenting on college students’ well-being. J Child Fam Stud, 23:548-557.

60. Sorkhabi N, Mandara J (2013): Are the effects of Baumrind’s parenting styles culturally specific or culturally equivalent? In Authoritative Parenting: Synthesizing Nurturance and Discipline for Optimal Child Development. Edited by Larzelere RE, Morris AS, Harrist AW. American Psychological Association; 2013:113-135.

61. Sorkhabi N, Middaugh E (2014): How variations in parents’ use of confrontive and coercive control relate to variations in parent-adolescent conflict, adolescent disclosure, and parental knowledge: adolescents’ perspective. J Child Fam Stud, 23:1227-1241.

62. Speirs Neumeister, K. L., & Finch, H. (2006). Perfectionism in high-ability students: Relational precursors and influences on achievement motivation. Gifted Child Quarterly, 50, 238-251.

63. Steinberg, L., Elmen, J. D., & Mounts, N. S. (1989). Guiding parenting, psychosocial maturity, and academic success among adolescents. Child Development, 60, 1424-1436.

64. Steinberg, L., & Lamborn, S. D. (1992). Impact of parenting practices on adolescent achievement: Guiding parenting, school involvement, and encouragement to succeed. Child Development, 63, 1266-1281.

65. Steinberg, L., Lamborn, S. D., Darling, N., Mounts, N.S.,&Dornbusch, S.M.(1994). Over-time changes in adjustment and competence among adolescents from authoritative, authoritarian, indulgent, and neglectful families. Child Development, 65, 754-770.

66. Steinberg L (2001): We know some things: parent-adolescent relations in retrospect and prospect. J Res Adolesc, 11:1-19.

67. Tan, T. X., Camras, L. A., Deng, H., Zhang, M., & Lu, Z. (2012). Family stress, parenting styles, and behavioral adjustment in preschool-age adopted Chinese girls. Early Childhood Research Quarterly,27,128-136.

68. Taub, D. J. (2008). Exploring the impact of parental involvement on student development. New Directions for Student Services, 122, 15-28.

69. The KOTA Foundation for Elephants. The delinquents of Pilanesberg. Web.taisachnhanh.cloud/the-delinquents-in- pilanesberg/.

70. Trinkner, R., Cohn, E. S., Rebellon, C. J., & Van Gundy, K. (2012). Don’t trust anyone over 30: Parental legitimacy as a mediator between parenting style and changes in delinquent behavior over time. Journal of Adolescence, 35, 119-132.

71. Walker, J. T. (2008). Looking at teacher practices through the lens of parenting style. Journal of Experimental Education, 76, 218-240.

72. Williams, K. E., Ciarrochi, J., & Heaven, P. C. L. (2012). Inflexible parents, inflexible kids: A 6-year longitudinal study of parenting style and the development of psychological flexibility in adolescents. Journal of Youth & Adolescence, 41, 1053-1066.

73. “Thương cho roi cho vọt/Ghét cho ngọt cho bùi” có còn đúng?

74. Afifi, T. O., Ford, D., Gershoff, E. T., Merrick, M., Grogan-Kaylor, A., Ports, K. A., MacMillan, H. L., Holden, G. W., Taylor, C. A., Lee, S. J., & Peters Bennett, R., (2017). Spanking and adult mental health impairment: The case for the designation of spanking as an adverse childhood experience. Child Abuse & Neglect, 71, 24-31.

75. Altschul I, Lee SJ, Gershoff ET (2016): Hugs, not hits: warmth and spanking as predictors of child social competence. J Marriage Fam, 78:695-714.

76. Benjeta, C., & Kazdin, A. E., (2003). Spanking children: the controversies, findings, and new directions. Clinical Psychology Review, 23, 197-224.

77. Durrant, J., & Ensom, R. (2012). Physical punishment of children: lessons from 20 years of research. CMAJ : Canadian Medical Association Journal, 184(12), 1373-1377.

78. Gershoff, E. T., (2002). Corporal Punishment by Parents and Associated Child Behaviors and Experiences: A Meta-Analytic and Theoretical Review. Psychological Bulletin,128(4), 539-579.

79. Gershoff ET, Grogan-Kaylor A, Lansford JE, Chang L, Zelli A, Deater-Deckard K, Dodge KA (2010): Parent discipline practices in an international sample: associations with child behaviors and moderation by perceived normativeness. Child Dev, 81:487-502.

80. Gershoff, E. T. (2013), Spanking and child development: we know enough now to stop hitting our children. Child Development Perspectives, 7, 133-137.

81. Gershoff, E. T., & Bitensky, S. H. (2007). The case against corporal punishment of children: Converging evidence from social science research and international human rights law and implications for U.S. public policy. Psychology, Public Policy, and Law, 13(4), 231-272.

82. Grogan-Kaylor, A., Ma, J., & Graham-Bermann, S. A., (2018). The case against physical punishment. Current Opinion in Psychology, 19, 22-27.

83. Helwig CC, To S, Wang Q, Liu C, Yang S (2014): Judgments and reasoning about parental discipline involving induction and psychological control in China and Canada. Child Dev, 85:1150-1167.

84. Lansford JE, Sharma C, Malone PS, Woodlief D, Dodge KA, Oburu P, Pastorelli C, Skinner AT, Sorbring E, Tapanya S, Tirado LM (2014): Corporal punishment, maternal warmth, and child adjustment: a longitudinal study in eight countries. J Clin Child Adolesc Psychol, 43:670-685.

85. Lansford, J. E., Wager, L. B., Bates, J. E., Pettit, G. S., & Dodge, K. A. (2012). Forms of spanking and children’s externalizing behaviors. Family Relations, 61(2), 224-236.

86. Oudekerk, B. A., Allen, J. P., Hessel, E. T., Molloy, L. E. (2014). The cascading development of autonomy and relatedness from adolescence to adulthood. Child Development, 86, 472-485.

PHẦN 4: TÔI LÀM CHA VOI

Năm gia quy quan trọng cho con

1. American Psychological Association. Why sleep is important. Web.taisachnhanh.cloud/topics/sleep/why

Rèn luyện kỹ năng sống

1. Chris Myers (2017). The 40% Rule: The Simple Secret To Success. Web.taisachnhanh.cloud/sites/chrismyers/2017/10/06/the-40-rule- the-simple-secret-to-success.

2. Joseph T. Hallinan (2014). The Remarkable Power of Hope (2014). Web.taisachnhanh.cloud/us/blog/kidding- ourselves/201405/the-remarkable-power-hope.

3. Lakes, K and Hoyt, W. (2004). Promoting self-regulation through school-based martial arts training, Journal of Applied Developmental Psychology, 25, 283-302.

Khai phóng tư duy

1. The Harvard Gazette (2017). Good genes are nice, but joy is better. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over- nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a- healthy-and-happy-life/.

2. Angela Lee Duckworth (2013). Grit: The power of passion and perseverance. TED Talks Education. Web.taisachnhanh.cloud/ talks/angela_lee_duckworth_grit_the_power_of_passion_and_ perseverance.

3. APS. Is success in our genes?, https://www.psychologicalscience. org/news/minds-business/is-success-in-our-genes.html.

4. Carlson, Shawn (1985). A double-blind test of astrology (PDF). Nature. 318 (6045): 419-425. doi:10.1038/318419a0.

5. Wikipedia. Astrology and science, https://en.Web.taisachnhanh.cloud/wiki/ Astrology_and_science.