ĐỂ HIỂU VĂN PHẠM VIỆT NAM

Tác giả: Nguyễn Hiến Lê

Nguồn: Web.taisachnhanh.cloud
Tạo eBook: Goldfish
Ngày hoàn thành: 23/05/‘13
Tạo lại (01/01/‘16): QuocSan.

MỤC LỤC:

Thay lời giới thiệu

Tựa

§I. Chúng ta dạy văn phạm Việt Nam ra sao?

§II. Không nên phân biệt tự loại

§III. Mục đích của chúng ta

§IV. Tự vụ

§V. Vài quy tắc của tiếng Việt

§VI. Vị trí của mỗi tiếng

§VII. Phân tích chức vụ

§VIII. Ảnh hưởng của nước ngoài

§IX. Đơn âm hay đa âm

KẾT

THAY LỜI GIỚI THIỆU

Vì dạy Việt ngữ cho lớp đệ tứ niên[1], tôi phải đọc kỹ cuốn Việt Nam văn phạm của Trần Trọng Kim và vài cuốn như Nhận xét về văn phạm Việt Nam của Bùi Đức Tịnh… Đọc xong tôi thấy những sách văn phạm (nay gọi là ngữ pháp) đó, nhất là cuốn của Trần Trọng Kim phỏng theo ngữ pháp của Pháp quá, không hợp với đặc tính tiếng Việt. Tôi lại thấy tất cả các giáo sư và học sinh đều miễn cưỡng dạy và học môn đó, chứ không tin tưởng, không thấy ích lợi chút nào cả. Và tôi viết cuốn Để hiểu văn phạm, đưa ra vài ý kiến, mặc dầu tôi chưa hề nghiên cứu về ngữ pháp.

Đại khái tôi cho rằng Việt ngữ không có phần biến di từ dạng (morphologie, cũng gọi là từ pháp; cùng một từ dùng làm danh từ, động từ thì viết cũng vậy: cái cuốc, cuốc đất), cho nên nhiều từ (mot) không có từ loại nhất định, ta không nên chú trọng quá đến việc phân biệt từ loại, mà nên chú trọng đến việc phân biệt từ vụ[2] (fonction des mots), đến vị trí của mỗi từ trong câu. Chính từ vụ, vị trí và ý nghĩa cho ta biết loại của mỗi từ.

Tôi lại đề nghị không nên dùng gạch nối, vì Việt ngữ có tính cách đơn âm (ngày nay gọi là ngôn ngữ cách thể – langue isolante), rất khó để gạch nối cách nào cho hoàn toàn hữu lý được lắm, mà chỉ làm rối trí thêm cho học sinh. Viết liền những từ ghép (mots composés) lại cũng không nên.

Tập này dày khoảng hơn trăm trang, tôi viết trong hai tháng. Nhà P. Văn Tươi không nhận xuất bản vì khó bán. Tôi đề nghị bỏ vốn ra in 1.000 hay 1.500 bản để họ độc quyền phát hành (nhà P. Văn Tươi đứng tên), bán được bao nhiêu, trừ hoa hồng rồi còn về phần tôi. Bán hai ba năm chưa hết nhưng tôi không lỗ vốn in. Lợi vật chất không có gì, nhưng lợi về tinh thần thì đáng kể. Chính nhờ cuốn sách mỏng đó mà mấy năm sau ông Trương Văn Chình (bút hiệu Trình Quốc Quang tác giả hai cuốn Hội nghị Đà Lạt, Hội nghị Fontainbleau) ở Hà Nội di cư vô, lại đường Monceau[3] kiếm tôi, đề nghị viết chung với nhau về ngữ pháp Việt Nam[4] vì chủ trương của tôi có nhiều điểm hợp với ông. Rồi hơn hai chục năm sau, miền Nam được giải phóng, một số học giả trong viện Khoa học Xã hội (ban Ngôn ngữ) ở Bắc vô cũng lại thăm tôi, bảo họ để ý đến tôi từ khi đọc cuốn đó. Nó được chú ý như vậy vì là cuốn đầu tiên vạch một hướng mới cho công việc nghiên cứu ngữ pháp Việt, thoát ly ảnh hưởng của các sách ngữ pháp Pháp dùng trong các trường học.

Cũng vì dạy Việt văn, nên tôi có ý viết một cuốn chỉ cho học sinh trung học và những người lớn tự học cách viết văn và sửa văn, nhan đề là Luyện văn.

Để viết cuốn này, tôi đọc khá nhiều tác phẩm văn chương Việt, Pháp, và một số sách Pháp về môn nghệ thuật viết như cuốn L’Art d’écrire của Antoine Albalat, La Formation du style của tu viện trưởng Moreux[5], Le Style au microscope (3 cuốn) của Criticus…

Không kể thì giờ đọc sách và thu thập tài liệu để dẫn chứng, chỉ nội công việc viết kỹ ba trăm trang cũng mất sáu tháng làm việc từ 7 giờ sáng đến 7 giờ tối, trừ những lúc dạy học, chấm bài, giờ ăn, giờ nghỉ trưa. Nhưng tôi không thấy mệt vì viết rất có hứng.

Viết xong cuối năm 1952, nhà P. Văn Tươi in ngay, sau tái bản được hai ba lần. Sách in ra đúng lúc Việt ngữ đương được trọng dụng, ai cũng thấy cần viết và nói tiếng Việt cho đúng, cho hay, còn tiếng Pháp chỉ là một ngoại ngữ ở các trường trung học, cho nên được độc giả hoan nghênh, cho là “gia đình nào cũng phải có”; có vị còn khuyến khích tôi, buộc tôi viết thêm nữa: “ông Lê, ông phải soạn ngay một cuốn Luyện văn thứ nhì và phải xuất bản gấp, nội trong ba tháng, không được trễ, để hè này tôi có sách đọc mà quên cái nắng nung người đi nhé. Vấn đề còn rộng, ông chưa xét hết và ông không được từ chối”.

Tôi không từ chối, nhưng còn bận nhiều việc khác, nên năm 1956 tôi mới viết được cuốn II, 1957 mới ra nốt cuốn III. Hai cuốn sau này cao hơn cuốn I nên chỉ in được một lần thôi. Sau tôi lại viết thêm bộ Hương sắc trong vườn văn nữa. Tôi sẽ trở lại vấn đề này.

Ngày nay nghĩ lại, ba năm dạy học ở Long Xuyên, mới đầu chỉ vì tình bạn, mà không ngờ đã gợi cho tôi viết ba cuốn cho học sinh (Kim chỉ nam, Để hiểu văn phạm, Luyện văn) và sau này cả chục cuốn nữa về toán, phê bình văn học, ngữ pháp… Trong đời có những cái duyên may thú vị như vậy như có một sự an bài nào đó.

(Trích Đời viết văn của tôi,
Nxb Văn hoá Thông tin,
năm 2006, trang 79-82)

TỰA

Một học sinh theo lớp đệ lục ban Trung học ở Huế viết thư cho tôi có đoạn sau này:

“Chúng tôi học môn văn phạm Việt Nam một cách uể oải, miễn cưỡng, chỉ cốt để vâng lời thầy chứ trong thâm tâm vẫn mong đến giờ văn phạm được thầy giảng cho một ít thành ngữ, điển tích thì lợi biết bao!

Một giáo sư của tôi đã nói: “Bao nhiêu học sinh giỏi Việt văn không phải nhờ học văn phạm mà giỏi và nếu hỏi về tự loại thì họ tru trơ (bơ vơ) không biết gì cả. Nếu có biết cũng là dựa theo văn phạm Pháp mà đáp”.

Một ông khác thú rằng: “Phải dạy văn phạm Việt Nam cho đúng chương trình, chứ có ích lợi gì đâu”.

Ông nào thâm tín nhất thì bảo: “Môn đó có ít đôi phần cho học sinh nhỏ chưa biết cách đặt câu. Còn nếu quan tâm tới nó như văn phạm Pháp thì thừa”.

Riêng về phần tôi, khi viết một câu nào, không bao giờ tôi để ý đến văn phạm hết, miễn đọc xuôi tai là được. Và tôi tưởng ai cũng thế cả. Văn phạm Việt Nam không cần thiết bằng văn phạm Pháp”[6].

Thì ra ý kiến của giáo sư và học sinh ở Trung Việt cũng giống ý kiến của giáo sư và học sinh ở Nam Việt và chắc ở Bắc Việt cũng vậy.

Phần đông thấy môn văn phạm Việt Nam vô ích hoặc không quan trọng mà cũng phải dạy, phải học cho “đúng chương trình”. Tình thế đó không nên kéo dài nữa. Ta phải làm sao chứ? Nếu môn ấy hoàn toàn vô ích thì bỏ hẳn đi, nếu chỉ lợi đôi phần thì rút bớt nó lại.

Bỏ hẳn thì chúng tôi không muốn: xin rút bớt lại. Đó là mục đích của chúng tôi trong tập nhỏ này.

Chúng tôi không có ý viết lại một cuốn văn phạm đầy đủ, chỉ xin đưa ra vài ý nghĩa, chủ ý làm sao cho văn phạm Việt Nam hợp với đặc tính của tiếng Việt hơn, để cho sách văn phạm được giản tiện hơn, học sinh bớt chán hơn, thầy dạy cũng bớt mệt, thứ nhất là để cho những anh em lớn tuổi có thể tự học được.

Trải mấy ngàn năm, tiếng Việt của ta mãi tới lúc này mới bắt đầu được đặt vào địa vị xứng đáng trong các trường học. Phải được toàn dân vun bón nó mới phát triển lên được. Nghĩ vậy, cho nên chúng tôi không ngại học lực thô thiển, nêu ra vài vấn đề để các bạn cùng bàn, hầu tìm cách viết sách văn phạm ra sao cho hợp lý và dễ hiểu. Nếu trong mười ý trúng được một hai thì đã là quá chỗ sở nguyện của chúng tôi rồi; nhưng nếu sai cả mà gợi được trong óc các bạn những ý tưởng khác trúng hơn thì chúng tôi tưởng cuốn này cũng không phải là vô ích vậy.

Quan niệm của chúng tôi có hơi khác quan niệm của nhiều học giả. Đã bàn chung một vấn đề thì lẽ ấy là tất nhiên. Nhưng như vậy không phải là chúng tôi không trọng lòng nhiệt thành với tiếng Việt của các vị ấy và không nhận chân giá trị những khảo cứu xuất bản từ trước tới nay.

Nhất là cuốn Việt Nam văn phạm của các ông Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ và Phạm Duy Khiêm, dù có nhiều chỗ phải sửa đổi lại, nhưng vẫn là cuốn đầu tiên về loại ấy, viết một cách có khoa học, đã giúp cho giáo sư và học sinh rất nhiều và còn giúp cho các nhà nghiên cứu văn phạm sau này nữa. Chúng tôi vẫn nhớ công những vị đi tiên phong, mở đường khai lối đó.

Long Xuyên ngày 15-5-1952

CHƯƠNG I. CHÚNG TA DẠY VĂN PHẠM VIỆT NAM RA SAO?

Nói tới dạy học thì phải nói tới chương trình, giáo sư và sách học.

Chương trình là con đường đưa tới mục đích. Giáo sư là người dẫn đường. Sách học là kim chỉ nam. Giáo sư không có sách để dạy thì không khác chi người dẫn đường không biết phương pháp. Nhất là về môn văn phạm Việt Nam, ta có thể nói giá trị của sách dạy tức là giá trị của giáo sư vì những người có nhiệm vụ dạy môn đó trong các trường công và tư hiện nay chưa ai học qua văn phạm Việt Nam, đành phải nghiên cứu trong sách cả. Cho nên tôi xin bàn tới sách trước hết.

1. Những sách văn phạm Việt Nam. Những dị đồng trong các sách ấy

2. Các nhà giáo chưa tin hẳn sách

3. Thành thử học sinh coi môn văn phạm như một món nợ phải trả

4. Nguyên nhân

a. Chúng ta đang dò dẫm để viết sách văn phạm

b. Theo sát chương trình Pháp quá

5. Vậy phải sửa chương trình và viết lại cuốn văn phạm

1) Sách dạy văn phạm Việt Nam

Trên 20 năm trước đã có vài người viết về văn phạm Việt Nam nhưng đều là viết để cho người ngoại quốc học, như cuốn “Mẹo An Nam” của Trần Kim (nhà Imprimerie de l’Ouest xuất bản năm 1927). Cuốn ấy hiện nay không ai còn dùng để tra cứu nữa, xin miễn bàn tới.

Cách đây khoảng 10 năm, các ông Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ và Phạm Duy Khiêm cho ra cuốn Việt Nam văn phạm.

Ngay từ hồi mới xuất bản, cuốn ấy đã được nhiều người để ý tới, nhưng phải đợi đến năm 1945, phong trào dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ bùng lên bồng bột ở khắp cả nước, thì nó mới được lôi từ những tủ sách gia đình ra rồi nhảy lên địa vị sách giáo khoa trong các trường.

Gần đây xuất hiện thêm vài cuốn khác như:

Những nhận xét về văn phạm Việt Nam của Thanh Ba Bùi Đức Tịnh (nhà xuất bản Đại Chúng – 1949).

Văn phạm Việt Nam của Việt Quang (nhà xuất bản Việt Nam – 1954).

Phân tích tự loại và phân tích mệnh đề của Phạm Tất Đắc (nhà xuất bản A.B.C – 1954).

Ngoài ra, các giáo khoa tạp chí của nha Học chánh Nam Việt, ta cũng thấy những bài văn phạm Việt Nam cho học sinh ban tiểu học. Chắc những giáo khoa tạp chí ở Bắc, Trung cũng vậy.

Xét qua nội dung những cuốn ấy, ta thấy hết thảy các tác giả đều mô phỏng văn phạm Pháp mà chia những tiếng ra thành nhiều tự loại rồi chỉ cách phân tích tự loại và mệnh đề. Tuy vậy cũng thấy rõ 2 chủ trương hơi khác nhau về sự phân loại.

Chủ trương của ông Trần Trọng Kim được nha Học chánh, 2 ông Việt Quang và Phạm Tất Đắc theo và sửa đổi chút ít.

Chủ trương của ông Bùi Đức Tịnh chưa được ai theo hết vì lẽ ông ta chưa xuất bản một cuốn văn phạm đầy đủ chỉ mới đưa ra vài nhận xét không thành một hệ thống đàng hoàng. Tôi nghiệm thấy chủ trương của ông được nhiều giáo sư tán thành, chỉ tán thành thôi chứ không áp dụng vì sách của ông chưa được bộ Quốc gia Giáo dục duyệt y và liệt vào sách giáo khoa.

Trong một đoạn sau tôi sẽ xét qua về giá trị của 2 chủ trương đó; ở đây hãy xin làm một bảng kê những chỗ giống nhau và khác nhau trong sự phân loại tiếng Việt của các tác giả ấy.

Trần trọng Kim

Việt Nam văn phạm in lần thứ 3, không biết năm nào. Bộ Quốc gia Giáo dục đã duyệt y

Giáo khoa tạp chí

Nha Học chánh Nam Việt

1948 – 1949

Việt Quang

1954

Bộ Quốc gia Giáo dục đã duyệt y

Danh từ

Danh từ

Danh tự

Mạo từ

Loại từ

Quán từ

Loại tự

Chỉ định từ

Chỉ định từ

Chỉ định tự

Chỉ thị chỉ định từ

Chỉ định từ

Chỉ thị chỉ định tự

Số mục -

Chỉ định từ

Số mục định từ

Thứ tự -

Phiếm tự -

Chỉ phiếm từ

Phiếm chỉ định tự

Nghi vấn -

Chỉ vấn từ

Nghi vấn định tự

Chỉ thuộc từ

Đại danh từ

Đại từ

Đại danh tự

Nhân vật đại danh từ

Đại xưng từ

Nhân vật đại tự

Chỉ định -

Chỉ định -

Chỉ thị -

Đại chỉ từ

Chỉ thị -

Phiếm chỉ -

Đại phiếm từ

Phiếm chỉ -

Nghi vấn -

Đại vấn từ

Nghi vấn -

Tính từ

Tính từ

Tĩnh tự

Động từ

Động từ

Động tự

Trạng từ

Trạng từ

Trạng tự

Trạng từ chỉ thể cách

Trạng từ chỉ thể cách

Trạng tự chỉ thể cách

- lượng số

- lượng số

- lượng số

- thời gian

- thời gian

- thời gian

- nơi chốn

- nơi chốn

- nơi chốn

Phạm Tất Đắc

1954

Bộ Quốc gia Giáo dục đã duyệt y

Bùi Đức Tịnh

Từ ngữ Pháp

có nghĩa tương đương

Danh tự

Danh từ

Nom[7]

Mạo tự

Aticle défini

Loại tự

Chỉ định tự

Déterminatif

Chỉ thị định tự

Déter. demontrative

Số mục chỉ định tự

- numéral cardinal

Phiếm chỉ -

- indéfini

Nghi vấn -

- interrogative

- positif

Đại danh tự

Đại từ

Pronom

Nhân vật đại danh tự

Pronom personnel

Chỉ định -

- déterminatif

Chỉ thị -

- démonstratif

Phiến chỉ -

- indéfini

Nghi vấn -

- interrogative

Tĩnh tự

Trạng từ

Adjectif

Động tự

Động từ

Verbe

Trạng tự

Phó từ

Adverbe

Trạng tự chỉ thể cách

Adverbe de manière

- lượng số

- quantité

- thời gian

- temps

- nơi chốn

- lieu

Trần Trọng Kim

Giáo khoa tạp chí

Việt Quang

Trạng từ chỉ sự

Trạng từ để hỏi

- nghi vấn

- xác định

- ý kiến

Trạng từ chỉ ý kiến

Trạng từ chỉ ý kiến

- hoài nghi

- phủ định

Liên từ

Liên từ

Liên tự

Liên từ tập hợp

Liên tự tập hợp

- phù hợp

- phù hợp

Tán thán từ

Thán từ

Biểu cảm tự

Trợ ngữ từ

Tiếng đệm

Tiếng đệm

Túc từ

như

Trần Trọng Kim

như

Trần Trọng Kim

Chỉ định túc từ

Sự vật túc từ

Trường hợp túc từ

Tự khởi -

Tương hỗ -

Phát phó -

Mệnh đề

Mệnh đề độc lập

- chính

- phụ

Mệnh đề tịnh trí

- tập hợp

như

Trần Trọng Kim

như

Trần Trọng Kim

Bổ túc chỉ trường hợp

- định

Phạm Tất Đắc

Bùi Đức Tịnh

Từ ngữ Pháp

Trạng tự chỉ sự

Adverbe interrogative

- nghi vấn

- d’affirmation

- xác định

- de doute

- hoài nghi

- négation[8]

Giới tự

Giới từ

Préposition

Liên tự

Liên từ

Conjonction

Liên tự tập hợp

Liên từ tập hợp

Conj. de coordination

- phù hợp

- phù hợp

Conj. de subordination

Tán thán tự

Hiệu từ

Interjection

Trợ ngữ tự

Phụ thích

Aprosition

Hô khởi

Apostrophe

như

Trần Trọng Kim

Bổ túc ngữ

Complément

Compl. déterminatif

- d’object

- circonstanciel

- attributive

Mệnh đề

Mệnh đề

Proposition

Mệnh đề phụ thích

Mệnh đề đơn ý

Prop. indépendante

- gián lập

- chủ ý

- principal

như

Trần Trọng Kim

- phụ ý

- subordonnée

- appositive

- intercalée

Mệnh đề cận kết

- juxtaposée

- liên kết

- coordinnée

- circonstanciel

- déterminatif

Trong cuốn “Những nhận xét về văn phạm Việt Nam”, trang 34, ông Bùi Đức Tịnh còn nói thêm một tự loại nữa là “giới ngữ”, nhưng ông không định nghĩa nó, thành thử tôi không biết sắp vào đâu hết. Vả lại tôi không hiểu ông muốn sắp những tiếng mà ông Trần Trọng Kim gọi là chỉ định tự vào loại nào. Chúng ta còn phải đợi cuốn Văn phạm Việt Nam của ông xuất bản rồi mới biết rõ được.

Xét kỹ bảng ở trên chúng ta nhận thấy những điểm sau này:

Nha Học chánh Việt Nam, 2 ông Việt Quang và Phạm Tất Đắc đều phỏng theo ông Trần Trọng Kim như trên kia tôi đã nói.

Tên những tự loại của các tác giả đó đặt ra rắc rối quá, trẻ em và cả người lớn không biết chữ nho đều không hiểu được và khó nhớ. Nhiều học sinh của tôi[9] thú thiệt học hoài mà lầm hoài, đáng lẽ nói “Chỉ thị chỉ định từ” lại nói “Chỉ định chỉ thị từ”. Và tên “Số trạng từ thể số” lôi thôi như tên adjectif numéral cardinal của Pháp vậy.

Lối phân biệt tự loại của ông Trần Trọng Kim chưa hoàn toàn hữu lý, vì vậy chưa được mọi người theo. Đọc những trang 40-47 trong cuốn “Những nhận xét về văn phạm Việt Nam”, các bạn sẽ thấy lời chỉ trích của ông Bùi Đức Tịnh về 2 loại mạo từ và loại từ là rất đúng.

Những điều tôi muốn các bạn chú ý nhất ở đây là điều sau này:
Cũng là những sách được Bộ Quốc gia Giáo dục liệt vào sách giáo khoa hết mà mỗi cuốn dạy một khác. Ông Việt Quang và ông Phạm Tất Đắc gọi là danh tự mà ông Trần Trọng Kim và nha Học Chánh gọi là danh từ[10]. Nha Học chánh gọi là quán từ thì những sách khác gọi là loại từ hoặc loại tự. Kia gọi là đại xưng từ thì đây gọi là nhân vật đại danh từ. Ông Việt Quang gọi là biểu cảm tự thì những tác giả khác gọi là tán thán từ hoặc thán từ, tán thán tự, hiệu từ[11].

Các bạn thử tưởng tượng sự bất nhất đó hại cho học sinh biết là dường nào!

2) Các nhà giáo

Trước sự hỗn độn ấy các nhà giáo không thể không hoang mang được. Tôi biết có nhiều ông đủ sáng suốt để biện biệt đâu là hợp lý đâu là không, nhưng dù sao đi nữa, các ông cũng không dám dạy học sinh theo ý riêng của các ông vì các em ấy phải thi lấy bằng cấp, nếu gặp vị giám khảo khó tính, cứ nhất định theo cuốn nào đó, cho những cuốn khác là sai hết thì nguy cho các em lắm.

Thành thử có nhiều ông cẩn thận tới nỗi nhồi vào óc học sinh tất cả những sai biệt – tôi không muốn nói là mâu thuẫn, nhưng cũng gần gần như vậy – trong 3, 4 cuốn sách. Muốn cho học sinh chắc chắn đậu, các ông dạy như vậy là phải, ta không trách vào đâu hết. Nhưng thiệt cũng tội cho học sinh quá. Phải nhớ hết các bảng ở trên kia, nhớ những tên lăng nhăng như chỉ thị chỉ định từ, số trạng từ thể số… nhớ mà không hiểu chút gì, nhớ để trả lời được trong những kỳ thi, ngoài ra không còn thấy ích lợi nào khác, thì đầu óc các em làm sao mà sáng suốt được nữa?

Rồi đến việc phân tích mệnh đề mới càng rắc rối. Không nhà giáo nào không nhận thấy rằng có những câu phân tích làm 3 mệnh đề cũng được, làm 2 cũng được, làm 1 cũng được. Trong nhiều giờ văn phạm Việt Nam, thường thì thầy trò tranh biện với nhau, thầy có lý mà trò cũng có lý.

Ví dụ như câu:

“Phá được giặc Ân rồi, người ấy lên núi Sóc Sơn thuộc tỉnh Phúc Yên thì biến mất” (Giáo dục nguyệt san số 3).

Tiếng “thì” ở đây nghe không được xuôi nên ông Phạm Tất Đắc bảo nó có nghĩa là “rồi” và phân tích như sau này:

Người ấy lên núi Sóc Sơn: mệnh đề chính thứ nhất.

Nay thuộc tỉnh Phúc Yên: mệnh đề chính thứ nhì.

Phá được giặc Ân rồi: mệnh đề phụ chỉ trường hợp về thời gian của hai mệnh đề chính (khi đã phá giặc Ân rồi).

Nhưng một học sinh của tôi cho rằng nếu không coi tiếng “thuộc” là một động thì mà coi nó là một giới từ thì câu đó chỉ có 3 mệnh đề thôi. Em ấy cũng có lý.

Nếu trong câu ấy, sau tiếng Phúc Yên, ta thêm 3 tiếng “ở Bắc Việt” thì tất cả có thể phân tích nó làm 5 mệnh đề theo lối ông Phạm Tất Đắc hoặc 3 mệnh đề[12] theo lối học sinh của tôi, nghĩa là coi tiếng “ở” như một giới từ, chứ không phải là một động từ. Cả 2 lối đều được hết.

3) Cái nợ của học sinh

Trẻ em mới 7, 8 tuổi học lớp tư, lớp ba[13] mà phải học văn phạm, những tiếng như “chỉ thị chỉ định từ”, “chỉ định danh từ”… và những câu như:

“Động từ là tiếng chỉ sự hành động hay thể trạng của vật nào”.

Không biết có nhà giáo nào được cái phước lớn gặp những học sinh thần đồng hiểu những tiếng và câu đó ngay từ hồi 7, 8 tuổi không, chứ riêng tôi, trong 4 năm nay, chưa gặp được học sinh nào dưới 12 tuổi mà hiểu nổi được.

Tôi đố ai giảng cho một em nhỏ 7, 8 tuổi hiểu rằng “ngủ, nghỉ ngơi” là những động từ vì nó chỉ một hành động, còn ngủ và nghỉ ngơi sao cũng là những hành động được kia?

Thành thử các em nhỏ ở ban tiểu học học văn phạm như cuốc kêu mùa hè mà ù ù cạc cạc, tuyệt nhiên không hiểu chút gì cả.

Các bạn sẽ hỏi: Nếu không hiểu thì sao các em ấy làm bài được?

Các em ấy có thiệt là làm bài được hay không hay chỉ nhớ lời giảng của thẩy ở lớp rồi về nhà chép vào tập, câu được câu chăng? Nhưng dù làm được đi nữa thì điều ấy cũng không có chi lạ.

Tôi nhớ hồi 14 tuổi, học lớp nhất, cũng giỏi văn phạm lắm. Gặp câu: “La maison de mon oncle est en brique” chẳng hạn thì không cần suy nghĩ, tôi cầm bút viết liền:

“La: Article défini, fém, sing. Détermine maison”.

Nhưng nếu hiểu rõ thế nào là “détermine”, thế nào là “maison” đã được “détermine” thì có lẽ phải đợi tới khi tôi lên năm thứ 2 ban cao tiểu[14]. Có gì đâu? Ông giáo nhắc đi nhắc lại cả trăm lần “tiếng article défini luôn luôn là détermine tiếng nom đứng sau nó” thì có học sinh nào lại quên bao giờ? Làm bài được là một chuyện, hiểu được là một chuyện.

Đó là tình cảnh các học sinh ban tiểu học. Tình cảnh học sinh ban cao tiểu cũng không hơn gì. Phần đông họ vẫn không nhớ nổi những tự loại của ông Trần Trọng Kim và một học sinh năm thứ 4, vào hạng thông minh, siêng năng, thú với tôi rằng muốn phân tích tự loại hoặc mệnh đề trò ấy phải dung phương pháp sau này: Dịch ra tiếng Pháp rồi mới dịch lời phân tích ra tiếng Việt sau.

Ví dụ phải phân tích câu: “Những lúc xa nhau mới nhớ nhau” của Phạm Do Cửu (trích trong cuốn Phân tích tự loại và phân tích mệnh đề của Phạm Tất Đắc) thì trò ấy dịch ra tiếng Pháp như sau này:

“On ne pense à ses amis que quand on est loin d’eux” rồi phân tích bằng tiếng Pháp:

On ne pense à ses amis que: proposition principale,

Quand on est loin d’eux: proposition subordonnée…

sau cùng dịch lời phân tích đó ra tiếng Việt.

Mới nhớ nhau: mệnh đề chính,

Những lúc xa nhau: mệnh đề phụ.

Thiệt là kỳ dị! Nhưng cũng rất thông thường nữa. Ở đời vẫn có những cái kỳ dị và thông thường như vậy. Tôi nói thông thường vì tôi dám chắc hầu hết học sinh và cả giáo sư nữa vẫn phải dùng phương pháp kỳ dị ấy. Vì nó quá hợp lý đi thôi. Cái mà người ta gọi là văn phạm Việt Nam đã gần như hoàn toàn chép văn phạm Pháp, mà mình đã thuộc văn phạm Pháp rồi thì còn học văn phạm Việt Nam làm gì nữa chớ, chỉ cần nhớ tên tự loại là đủ, phải không các bạn?

Tóm lại, giờ văn phạm Việt Nam, đối với học sinh lớn cũng như nhỏ, là giờ chán nhất. Các em coi môn văn phạm Việt Nam là món nợ phải trả trong đời học sinh. Kể ra, để tập cho các em tánh nhẫn nại, chịu làm những việc mình không thích, và cố gắng trả món nợ đời thiệt không còn môn nào thích hợp hơn môn văn phạm Việt Nam bây giờ nữa!

4) Nguyên nhân bởi đâu?

a) Nước nào cũng vậy, hễ có tiếng nói là có văn phạm rồi. Ta không nói “con trắng ngựa”. Thế là ta đã có văn phạm đấy.

Nhưng trước năm 1945, ta không hề học tiếng Việt – tôi muốn nói học một cách có hệ thống và công phu như người Anh học tiếng Anh, người Pháp học tiếng Pháp – cho nên văn phạm của ta không ai để ý tới hết, trừ một số học giả. Đột nhiên năm 1945, nhờ một biến cố, ta mới thấy cần phải dạy và học tiếng Việt một cách đàng hoàng, rồi ta vội vàng vớ lấy cuốn “Văn phạm Việt Nam” của ông Trần Trọng Kim để dùng trong các trường học. Thiệt là may cho ta, ông Trần đã viết trước bộ đó, nếu không thì chúng ta lúc ấy đã lúng túng vô cùng.

Ông Trần đã phỏng theo văn phạm mà viết. Điều ấy không ai có thể trách ông được vì ông là người mở đường làm sao cho khỏi sơ sót? Khi mới tập đi, ai cũng phải chập chửng, dò dẫm, vin vào vật này vật khác. Mà hết thảy chúng ta bây giờ cũng còn đương dò dẫm nữa.

Bộ Quốc gia Giáo dục không đủ thì giờ sửa lại cuốn của ông đành phải đem dùng để dạy. Chắc Bộ cũng đã thấy nhiều chỗ cần phải sửa đổi và có lẽ cũng đã muốn sửa đổi, nhưng một là ngại uy tín của ba họ Trần, Bùi và Phạm, hai là thấy sự nay vá một miếng, mai thay một miếng không ích lợi gì hết, chỉ làm khổ thêm cho học sinh nên đợi có một tác phẩm nào hoàn toàn, sẽ thay luôn một lúc. Nhưng trong mấy năm nay vẫn chưa thấy cuốn nào hơn cuốn của ông Trần hết, nên bộ vẫn phải làm thinh, mặc nhà giáo muốn xoay xở ra sao thì xoay, và những sách nào chủ trương giông giống họ Trần thì duyệt y hết, liệt vào sách giáo khoa ráo.

Vậy nguyên nhân thứ nhất của chúng ta còn đang ở thời kỳ dò dẫm để viết văn phạm Việt Nam mà đã vội cho học sinh học liền.

b) Nguyên nhân thứ nhì là Bộ Quốc gia Giáo dục quá theo sát chương trình của Pháp. Ở nước Pháp người ta dạy các em nhỏ lớp Dự bị Sơ đẳng học văn phạm. Nhưng không phải là một lẽ đủ vững để chúng ta phải bắt chước.

Tôi biết phàm cái gì tồn tại được lâu, như nền giáo dục hiện thời của Pháp, đều có lý riêng của nó. Nhưng ta cũng xét những lý do còn hợp thời hay không chứ?

Có người bảo tôi: Trẻ nhỏ chưa hiểu hết nghĩa những câu trong văn phạm như câu “Động từ là tiếng chỉ hành động hay thể trạng của vật nào”. Điều ấy rất đúng. Nhưng cho chúng học đi, để chúng luyện trí nhớ và tập làm những việc không thích, tóm lại để rèn cho chúng một kỷ luật và tinh thần rồi sau chúng sẽ hiểu rõ những điều đương học bây giờ. Vả lại nếu không dạy dần văn phạm từ hồi nhỏ, đợi lên lớp trên mới dạy, thì chương trình những lớp này sẽ nặng quá, không đủ thì giờ học.

Bảo là luyện ký tính. Phải. Nhưng thiếu gì cách bổ ích hơn cách ấy, chẳng hạn như cho học từ ngữ. Tuổi nhỏ là tuổi rất hợp để học từ ngữ mà. Nếu theo cách bây giờ, thì cứ cho trẻ nhỏ học “Nhân chi sơ, tính bản thiện” như hồi xưa còn hơn. Thiệt vậy, vì ít nhất câu đó trong Tam tự kinh cũng có một chút âm nhạc và chứa một triết lý đúng hay không chưa biết, chứ chắc chắn là lạc quan.

Bảo là để tập cho các em về kỷ luật tinh thần thì cũng phải nữa[15], nhưng nào phải chỉ có một cách ấy? Phương pháp giáo dục linh hoạt bây giờ của Montessorie, Decroly… tập cho các em 7, 8 tuổi nhận xét, chiêm nghiệm rồi ghi chép, suy nghĩ, như vậy chẳng lợi cho các em hơn là bắt các em học thuộc lòng những câu không hiểu nghĩa ư?

Còn bảo là phải cho học dần đi, sợ lớn lên không có thì giờ học những môn khác thì tôi không tin. Theo khoa tâm lý thì tới tuổi thiếu niên (adolescence) nghĩa là 12, 13 tuổi trở đi, trẻ em mới bắt đầu có óc phân tích. Để tới tuổi đó hãy dạy văn phạm, các em sẽ hiểu rất mau, dạy trước các em sẽ quên hết. Dạy văn phạm ròng rã một năm cho một em 7, 8 tuổi, rồi bỏ trong 6 tháng, hỏi xem em còn nhớ gì không?

15, 16 năm về trước, học sinh năm thứ nhất đã học về Théorie des nombres premieres[16] rồi, bây giờ gần thi tú tài phần nhất mới được học. Tại sao? Tại người ta đã nhận thấy rằng không thể nhồi cái gì vào óc trẻ em thì nhồi mà bất chấp tuổi của chúng được. Môn văn phạm cũng vậy. Để khi các em lớn lên sẽ dạy, chẳng những không hại mà còn có lợi cho các em nữa.

Chương trình của người Pháp áp dụng từ lâu, thành một thủ tục rồi, họ không thể nhất đán phá hết đi để tập lại được, cho nên họ phải sửa đổi từ từ. Nền quốc học của ta mới có được ít năm nay, cái gì cũng mới hết, tại sao ta không mạnh tiến theo những phương pháp tối tân ở Âu Mỹ? Nếu không thể theo ngay phương pháp linh hoạt của Decroly, Montessori… vì thiếu người, thiếu tiền, thì ít nhất ta phải đừng bắt trẻ học những môn như môn văn phạm từ khi chúng mới 7. 8 tuổi chớ! Và xin các bạn đừng tưởng người Pháp cho sự dạy văn phạm ở ban tiểu học là hữu lý đâu. Ad. Ferrière, trong cuốn: “Nos enfants et l’avenir du pays” (Editions Delachaux et Niestlé S. Anh)[17] viết: “On s’aperçoit de mieux en mieux de l’erreur qui consite à faire absorber de la grammaire à des esprits trop de jeunesse…” (Càng ngày người ta càng nhận rõ sự sai lầm bắt các em non nớt quá phải nuốt môn văn phạm…).

5) Tóm lại, để cải thiện tình cảnh thương tâm của học sinh trong những giờ học văn phạm[18]:

Sửa lại chương trình dạy văn phạm. Theo tôi, chỉ nên dạy môn đó cho học sinh từ 12, 13 tuổi trở lên thôi.

Viết lại một bộ văn phạm khác đừng có những tập khó nhớ, lôi thôi, đừng phỏng theo văn phạm Pháp quá và phải hợp với đặc tính tiếng Việt.

Trong những chương sau tôi sẽ trình bày với các bạn vài ý nghĩa về một cuốn văn phạm như vậy.

CHƯƠNG II. KHÔNG NÊN PHÂN BIỆT TỰ LOẠI

1. Sự phân biệt tự loại của người Pháp chưa hợp lý

2. Nhưng tiếng họ có tự loại nhất định

3. Còn đa số tiếng Việt thì không

4. Khi cố ghép mỗi tiếng vào một tự loại nhất định thì kết quả ra sao?

5. Vậy nên bỏ công việc phân biệt tự loại đi

6. Tóm tắt

1. Tôi thú thiệt mỗi lần đọc những sách văn phạm Việt Nam đã xuất bản từ trước đến nay, tôi đều bất mãn, thấy có cái gì miễn cưỡng, như gai gai, làm sao ấy. Chỉ vì những sách ấy đều phỏng theo văn phạm Pháp mà phân biệt tiếng Việt ra nhiều từ loại.

Tôi tưởng ngay cách phân biệt tự loại của người Pháp cũng chưa được hoàn toàn hợp lý.

Chẳng hạn tiếng “nom”, họ định nghĩa như sau này: “Le nom est un mot qui sert à nommer une personne, un animal ou une chose”.

Rồi tiếng “conjonction” thì họ định nghĩa:

“La conjonction est un mot invariable qui sert à joindre deux propositions ou deux parties semblables de proposition”.

Ta thấy rằng tiếng “nom” có hai công dụng:

Để chỉ người hay vật. Đó là công dụng trong ngôn ngữ.

Để làm chủ từ hay bổ túc từ, phụ thích từ, hô khởi từ, tuỳ vị trí của nó trong câu. Như mệnh đề: “Le chat mange la souris” thì “chat” là chủ từ, trong mệnh đề: “Je frappe le chat” thì “chat” là bổ túc từ. Đó là công dụng trong văn phạm.

Những tiếng “conjonction” cũng vậy, có 2 công dụng. Như tiếng “mais” là nhưng mà. Công dụng trong ngôn ngữ của nó là để báo trước sẽ có một ý phản với ý trên; còn công dụng trong văn phạm là để nối 2 mệnh đề hoặc 2 phần giống nhau trong một mệnh đề.

Vậy thì tại sao các văn phạm gia Pháp lại dùng công dụng trong ngôn ngữ để định nghĩa tiếng “nom” và dùng công dụng trong văn phạm để định nghĩa tiếng “conjonction”? Tại sao có sự bất nhất đó? Tại mỗi tiếng “conjonction” như car, si, mais, quand… có một công dụng ngôn ngữ khác nhau (như “car” báo hiệu sẽ có một nguyên nhân, “si” báo hiệu sẽ có một điều kiện) không thể sắp chung với nhau thành một loại được, nên phải đứng về phương diện văn phạm mà sắp. Còn tiếng “nom” có nhiều công dụng văn phạm quá (khi làm chủ từ, khi làm bổ túc từ, khi làm thuộc từ (attribute), phụ thích từ, hô khổi từ…), không thể sắp thành loại được, nên phải đứng về phương diện ngôn ngữ mà sắp.

2. Trong những sách văn phạm Pháp còn vài chỗ có thể chỉ trích được nữa, nhưng ở đây tôi không muốn xét về văn phạm của người, cho nên chỉ đan cử một thí dụ đó thôi để các bạn thấy rằng cái kiểu mẫu mà ta nói đó không phải là không có vết.

Tuy chưa được tự nhiên, nhưng sự phân biệt tự loại của Pháp có đủ lý để đứng vững vì tiếng của họ quả là có nhiều loại lại thay đổi tự dạng, dễ phân biệt được loại này với loại khác. Những tiếng cùng một gốc nhưng tự loại khác nhau thì luôn luôn viết khác nhau. Như cũng ngầm chứa cái ý “yêu” mà danh từ[19] thì viết ami, amitié, động từ thì viết aimer, tĩnh từ thì viết là amical, aimable, trạng từ thì viết là amicalement, aimblement.

3. Còn tiếng Việt thì phần nhiều không có tự loại nhất định vì rất nhiều tiếng đứng ở đây thuộc vào tự loại này, đứng chỗ khác lại thuộc vào tự loại khác mà không thay đổi tự dạng. Ta có thể nói bất kỳ danh từ, động từ, tĩnh từ cũng có thể biến loại được. Nếu từ trước đến nay có những tiếng chưa biến là chỉ vì chưa gặp cơ hội nào để biến đó thôi. Mà những danh từ, động từ, tĩnh từ chiếm tới 9 phần 10 trong ngôn ngữ. Chỉ có một số nhỏ là những tiếng chỉ định từ, trạng từ, giới từ, liên từ… là không biến thôi, chứng cớ trong những sách về văn phạm và văn chương Việt Nam.

+ “Việt Nam văn phạm” của Trần Trọng Kim, in lần thứ 3, trang 98:

“Tiếng động từ có thể biến làm danh từ, trạng từ, giới từ hay liên từ”.

- Danh từ. Khi một tiếng động từ mà có tiếng loại từ như: sự, việc, cái, cách hay cuộc đứng trước tiếng động từ thì tiếng động từ ấy ấy cùng với tiếng loại từ thành một danh từ.

Cái ăn, cái mặc là rất cần cho sự sống.

Việc cai trị phải cần lấy yên dân.

- Trạng từ. Những tiếng động từ như: có, đi, về, lại, được, mất, phải, quá, lấy có thể làm trạng từ.

Như: tôi về nhà (về đây là động từ)

Mang về một sọt cam (về đây là trạng từ)

- Giới từ. Những tiếng động từ như để, cho, về, ở, khỏi, đến, tới, lên, xuống, ra, vào v.v… có thể biến làm giới từ.

Như: Giặc rút về sào huyệt (về đây là giới từ)

- Liên từ. Tiếng động từ có thể biến làm liên từ.

Như: Người là một vật trong vạn vật (là: động từ)

Ngỡ là phu quý phụ vinh (là: liên từ)

+ “Những nhận xét về văn phạm Việt Nam” của Bùi Đức Tịnh, trang 23:

“… Thậm chí một tiếng Việt thuộc về loại từ này biến đi sang tự loại khác cũng vẫn giữ nguyên cách viết và âm đọc (đôi khi chỉ cần phải thêm vào cho tiếng ấy một trợ từ)

Ví dụ: Cây này thật lớn.

Cây này đang lớn.

Tiếng lớn trong câu trước chỉ một tính cách trong trạng thái của cái cây; tiếng lớn trong câu sau chỉ một việc đang xảy ra cho cây (đang lớn nghĩa là đang nở nang, phát triển sanh lực). Do nơi sự khác nhau giữa ý nghĩa, 2 tiếng lớn trong câu trước và câu sau thuộc về 2 tự loại khác nhau[20]. Thế mà hình thức viết cũng như giọng đọc của tiếng lớn từ câu trước qua câu sau không tí gì thay đổi”.

+ “Lịch sử văn chương Việt Nam” của Hồ Hữu Tường (Lê Lợi – 1949) trang 35:

“Tiếng Việt cơ cấu theo một lối khác hẳn với các ngôn ngữ phương tây, nên không có tự loại. Nhưng kết quả rất kỳ quặc.

Ta hãy lấy câu sau đây mà xét thử: Nếu cây viết máy của anh hư à, thì lấy cây viết mực này mà viết cho hết bài viết đi. Trong câu có 4 chữ viết. Chữ đầu không thể tách riêng ra được, nó đi chung trong một khối cây viết máy vì 3 âm này chỉ một vật thôi. Chữ thứ hai cũng vậy: nó ở trong khối cây viết mực. Chữ thứ ba lại tả một hành động và lãnh chức vụ của một động từ theo lối Âu. Còn chữ thứ tư chỉ dùng để thêm nghĩa cho bài thôi[21].

Vậy thì chữ viết ở đây không thể sắp theo một tự loại nào và trong tự điển cũng không thể chứa bên cạnh tự loại nào cả”[22].

Vậy đa số tiếng Việt không có tự loại nhất định. Đó là một đặc tánh nó làm cho tiếng mẹ đẻ của ta uyển chuyển vô cùng và cũng giúp cho các nhà văn trổ tài dùng chữ. Các bạn có thấy câu sau này của Xuân Diệu:

“Trăng rất trăng là trăng của tình duyên”

Ý tứ mới mẻ và lời thơ tươi đẹp không? Mà nhờ đâu! Nhờ tiếng “trăng” thứ nhì. Từ trước người ta chỉ quen dùng tiếng ấy làm danh từ, ông là người đầu tiên đã dùng nó làm tĩnh từ và làm cho Việt ngữ giàu thêm một tiếng mới, mới mà cũ.

Ta có thể nói hầu hết những tiếng của ta đều có cái đức “bách vi” (làm được trăm việc) của nhà Nho chân chính. Ta khéo dùng nó thì nó làm tĩnh từ cũng được, động từ cũng được, danh từ cũng được… Lúc nó làm tướng, lúc nó làm quân. Lúc lại làm liên lạc viên mà khỏi phải khoác cho nó một bộ áo mới, đội cho nó một chiếc nón mới, đeo cho nó một cái băng mới. Nó không “chuyên nghiệp” như tiếng Pháp, không khư khư tự giam mình trong một chức vụ nhất định. Giam hãm nó làm chi cho tội nghiệp mà phân loại nó làm chi cho rườm rà!

Ông Hồ Hữu Tường nói: “Gần đây một nhà toan bắt chước theo Âu châu mà phân biệt tự loại, nhưng kết quà rất kỳ quặc”. Phải. Thiệt là kỳ quặc. Tôi tưởng tượng một gia đình nọ có 5, 6 người con, người nào cũng đa năng hết, làm việc gì cũng được. Có một người vừa đóng chiếc bàn xong, đi sơn bức tường rồi lái xe hơi… Trong khi anh ta đóng bàn thì người cha bảo: “Thợ mộc, lại đây ba hỏi”. Năm phút sau anh ta sơn tường, người cha gọi là thợ sơn, rồi lát sau lại gọi là tài xế. Như vậy bạn có cho người cha đó là đa sự không? Sao không gọi nó là thằng Hai, thằng Ba như thói thường, phải tiện hơn không?

4. Phần đông tiếng Việt không có tự loại nhất định mà các văn phạm gia cố chép hết thảy những loại nhất định, cho nên có những kết quả sau này:

a) Mỗi nhà chủ trương một khác. Coi bảng ở trang 7, 8 các bạn đã thấy đều ấy rồi, tôi khỏi phải nhắc lại.

Các bạn sẽ nói: Trong bước đầu, tất nhiên không thể tìm ngay ra được chân lý. Đợi có nhiều người nghiên cứu, bàn cãi rồi chân lý dần dần sẽ hiện và mọi người sẽ đồng ý về tự loại. Tôi không tin như vậy vì phương pháp làm việc đã sai ngay từ ở nền tảng rồi. Vốn không có từ loại nhất định, nay ta cố gò cho mỗi tiếng vào một tự loại thì tất nhiên phải mỗi người mỗi ý, không ai chịu nghe ai hết, vì người nào cũng có lý hết, không nhiều thì ít.

Ví dụ 2 tiếng “cái bàn”, ông Trần Trọng Kim cho tiếng cái là mạo từ. Ông dùng tiếng mạo từ có phần đúng vì mạo nghĩa là mũ (nón). Tiếng cái quả như cái nón úp lên danh từ. Nhưng tới khi ông chỉ công dụng của nó thì sao? Ông nói: “Mạo từ là tiếng đứng trước danh từ đã có một tiếng khác hay một câu chỉ định rồi”. Không luôn luôn như vậy.

Khi tôi nói: “Một cái tủ có thể đáng giá vài ngàn đồng được”. Có biết bao nhiêu cái tủ. Tôi có chỉ rõ cái nào đâu. Vậy tiếng tủ trong câu ấy chưa được chỉ định mà sao cũng dùng tiếng cái được?

Ông Trần chắc đã thấy vậy, cho nên lại sắp tiếng cái vào hạng loại từ nữa. Ông Bùi Đức Tịnh cho là vô lý (xin coi trang 40-47 trong cuốn “Những nhận xét về văn phạm Việt Nam”) nhưng chưa cho ta biết tiếng cái đó nên sắp vào loại nào.

Một ông bạn của tôi bảo 2 tiếng cái tủ phải coi là một danh từ ghép. Cũng có lý, vì hai tiếng đó hợp thành một khối để chỉ một vật. Nhưng vẫn chưa được đúng hẳn vì nếu vậy tiếng Việt hoá ra có hai danh từ (một ghép là cái tủ, một đơn là tủ) để chỉ một vật. Một trong hai danh từ đó phải là thừa và tất nhiên phải bỏ danh từ ghép đi. Để làm chi cho thêm rườm? Mà chắc các bạn đã thấy rằng không thể bỏ được, có những lúc phải dùng tiếng cái. Như trong thí dụ trên kia của tôi: “một cái bàn của thể đáng giá vài ngàn đồng được”, bạn có thể bỏ tiếng cái mà viết: “Một bàn có thể …” được không? Vậy thì “cái tủ” không phải là danh từ ghép.

Tôi xin cử một thí dụ khác: Thầy giáo ra cho học sinh một bài viết. Tiếng viết đó bạn cho vào loại từ nào? Vào loại tĩnh từ? Tôi cũng nghĩ vậy. Vì nghe 2 tiếng bài viết là ta nghĩ ngay tới 2 tiếng exercice écrit của Pháp. Écrit là động từ dùng làm tĩnh từ, cho nên ta cũng cho ngay tiếng viết[23] làm tĩnh từ. Nhưng nếu ta bỏ hết những điều ta học về văn phạm Pháp đi, cứ thấy viết là động từ, cho nó ở đây là tiếng động từ đi liền với tiếng bài để thành một danh từ ghép, thì cũng có lý chứ, phải không bạn?

- Một thí dụ nữa: Người ta ở trong xã hội phải biết thương yêu nhau. Bạn phân tích câu này làm mấy mệnh đề? Một. Đúng theo ý nghĩa của câu thì phải phân tích như vậy: ở trong xã hội chỉ là những tiếng bổ túc chỉ nơi chốn cho động từ thương yêu. Nhưng nếu vậy thì tiếng ở là một giới từ? Mà tiếng trong cũng là một giới từ? Hai giới từ đi liền nhau? Còn nếu phân tích làm 2 mệnh đề thì là những mệnh đề gì? Cả hai đều độc lập hay một chính một phụ? Mệnh đề nào chính? Mệnh đề nào phụ?

Các bạn đã “nhức óc” về những lý luận ấy rồi? Tôi xin thú thật cũng không ưa gì nó hết, bất đắc dĩ phải chép lại để bạn thấy rõ rằng tiếng Việt không có tự loại nhất định, nếu có phân biệt tự loại thì mỗi người mỗi ý, không ai hoàn toàn vô lý cả.

Và cũng không có ai hoàn toàn hữu lý được hết.

- Trong câu: “Trăng rất trăng là trăng của tình yêu” ta có thể bảo tiếng trăng thứ nhì là danh từ dùng làm tĩnh từ vì từ trước đến nay người ta thường dùng nó làm danh từ.

- Như ông Trần Trọng Kim bảo tiếng “là” là động từ mà có khi dùng làm liên từ (Việt Nam văn phạm trang 134) thì tôi không tin. Tại sao không bảo nó là liên từ và có khi dùng làm động từ? Khi nào ông chứng minh được rằng 2, 3 ngàn năm, tổ tiên ta chỉ dùng tiếng “là” làm động từ rồi sau mới dùng nó làm liên từ thì tôi mới chịu lời ông là đúng. Hễ chưa chứng minh được thì nên sắp nó vào loại liên từ rồi bảo có lúc nó làm động từ.

- Lại như tiếng đấy trong câu: “Nó đứng đấy”, ông Trần Trọng Kim cho nó là trạng từ chỉ nới chốn. Nhưng nếu tôi cho nó là đại danh từ, bổ túc cho động từ đứng thì cũng được chứ? Vì tiếng đấy thay cho nơi ấy, nó thay một danh từ, nó là đại danh từ.

Tiếng Pháp phân biệt được trạng từ với đại danh từ vì đại danh từ thay đổi tự dạng, còn trạng từ thì không. Tiếng Việt đã không có phần thay đổi tự dạng thì làm sao phân biệt được?

b/ Vì chúng ta cố phân biệt các tự loại một cách không tự nhiên chút nào hết, nên khi phải phân tích tự loại thì học sinh – mà cả giáo sư nữa chớ – làm nhiều việc tức cười lắm.

Chẳng hạn có lần tôi bảo học sinh của tôi phân tích tiếng “chắc” trong câu:

“Chắc các anh ấy không tới đâu”.

Thì các bạn có biết em đó làm ra sao không? Em ấy dịch ra tiếng Pháp là:

“Certainement ils ne viendront pas” rồi phân tích:

Chắc: trạng từ chỉ sự xác định.

Nhưng một em khác bẻ:

- Không phải vậy. Câu đó có nghĩa là: Tôi chắc rằng các anh ấy không tới đâu. Vậy phải coi tiếng “chắc” là một động từ và câu đó có 2 mệnh đề, một chính, một phụ.

Ý kiến ấy không phải là vô lý.

Thiệt cắc cớ! Tại sao tự dạng tiếng Việt lại không thay đổi, động từ một lối, trạng từ một lối như tiếng Pháp, để cho người ta dễ định loại nhỉ!

c/ Rồi còn biết bao nhiêu cái vô lý nữa mà tôi không sao hiểu được.

Chẳng hạn:

Cái nhà này.

thì tiếng này là để chỉ định. Ông Trần Trọng Kim gọi nó là chỉ định từ. Còn:

Cái nhà này ở đầu dãy.

thì “ở đầu dãy” lại là bổ túc.

Tôi không thấy công dụng tiếng “này” trong câu trên và những tiếng “ở đầu dãy” trong câu dưới khác nhau ở chỗ nào hết. Bảo là cùng để chỉ thị hết (chỉ cái nhà ở đây với cái nhà ở đầu dãy) hoặc cùng để bổ túc thì cũng được vì nói: “Cái nhà” không, chưa đủ nghĩa, phải thêm tiếng “này” hoặc những tiếng “ở đầu dãy” người ta mới hiểu là nhà nào.

Vậy thì tại sao khi gọi là chỉ thị, khi gọi là bổ túc? Tôi cho chức vụ những tiếng ấy đều là bổ túc hết, như vậy, giản dị, học sinh dễ hiểu và dễ nhớ hơn.

- Cái gì là cái phiếm chỉ định?

Chỉ định là chỉ để định rõ, định cái chắc rồi, tiếng Pháp là déterminer.

Như thế thì làm sao còn phiếm chỉ, nghĩa là chỉ một cách vu vơ, mơ hồ được nữa. Phiếm chỉ tiếng Pháp là indéfini. Nói phiếm chỉ chỉ định có khác gì nói déterminer indéfini không?

Học sinh của tôi không sao nhớ được những tên kỳ quặc cũng phải.

- Tiếng Việt vốn không có tự loại nhất định, phân loại đã là quá rồi, lại còn tiểu phân, tế phân nữa, chẳng hạn chia danh từ ra làm cụ thể, trườu tượng để làm gì vậy?

- Tại người Pháp chia như vậy.

- Vâng. Nhưng họ có lý của họ. Tự dạng tiếng Pháp thay đổi theo số nhiều số ít, mà những tiếng trừu tượng không có số nhiều (họ không nói les médisances, les courages…), cho nên phải phân biệt những danh từ cụ thể và trừu tượng để học sinh dễ viết chánh ta, gặp những chữ trừu tượng đừng để s.

Còn tiếng Việt của mình không có phần thay đổi tự dạng, thì phân biệt ra như vậy làm chi cho óc trẻ em thêm bối rối? Hoặc có muốn phân biệt thì đừng để trong một cuốn văn phạm vì không ích gì cho văn phạm hết[24].

“Là” không phải là một động từ vì nó không chỉ một hành động mà cũng không chỉ một thể trạng.

Khi tôi nói: “Hai với hai là bốn” hoặc “Người đó là bạn tôi” thì tiếng “là” trong 2 câu ấy tuyệt nhiên không chỉ một thể trạng tròn, méo, cao, thấp… mà cũng chẳng chỉ một hành động như đi, đứng, nằm, ngồi… mỗi câu đó có 2 phần. Tiếng là để so sánh 2 phần đó. Trong câu trên nó có giá trị của dấu đẳng thức: =. Trong câu dưới nó chỉ rằng 2 thành phần tuy hai mà một. Vậy bảo nó là tiếng để so sánh còn tạm được, chứ là động từ thì sai.

- Muốn chỉ một thể trạng ta không bao giờ dùng tiếng là mà dùng một tĩnh từ. Ví dụ: Trò Ba siêng. Chính tiếng siêng mới chỉ cái thể trạng. Vậy gọi tiếng siêng là một động từ và bảo: “Có tiếng là ẩn thể ở trong câu đó”.

Ẩn thể làm sao được? Phải có hiện rồi mới tới ẩn được chứ! Không khi nào hiện ra hết, không bao giờ thấy ở đâu hết thì gọi là không có chớ sao gọi là ẩn được?

Mà bạn có bao thấy một người Việt nào nói: “Nó là siêng, anh là ốm, tôi là mập” không? Tiếng là không bao giờ hiện ra trong những câu như thế. Vậy thì cũng đừng gọi nó là ẩn. Nó hoàn toàn không có vì vô dụng.

Lời của tác giả ấy là bắt chước đúng văn phạm Pháp rồi gò tiếng Việt cho vào cái khuôn khổ của tiếng Pháp.

Chính động từ Être của Pháp cũng không chỉ một thể trạng, nó chỉ báo cho ta biết rằng sẽ có một thể trạng thôi. Trong câu “il est gai”, tiếng chỉ thể trạng là tiếng gai, chứ không phải là tiếng est. Vì lẽ ông Bùi Đức Tịnh cho tiếng vui, buồn, đẹp, xấu… cái tên là trạng từ, có phần đúng hơn tĩnh từ của ông Trần Trọng Kim.

Nhưng người Pháp cho Être là động từ thì được vì tiếng ấy cũng có những “thì” (temps), cũng “chia” (conjuguer) như những động từ khác: avoir, manger, sortir… Còn tiếng là của mình đã không có công dụng như tiếng Être, lại không có “thì”, không “chia” như nó mà cho vào cùng một từ loại với nó thì thiệt vô lý.

Còn nhiều chỗ vô nghĩa nữa, nhưng bấy nhiêu cũng đủ tỏ cho các bạn thấy rằng sự chia ra tự loại không đứng vững được.

5. Chắc các bạn hỏi: Vậy phải bỏ công việc phân biệt tự loại đi sao?

Thưa vâng. Người Trung Quốc cũng đã lầm lỡ như ta cả trăm năm trước ta rồi. Họ cũng bắt chước người Âu chia tiếng của họ ra làm nhiều tự loại. Nhưng tôi mới hỏi vài học sinh đã học hết ban Trung học đệ nhị cấp trong những trường Trung Hoa ở Chợ Lớn, thì những thiếu niên ấy đều nói: “Tuy chúng tôi có phân biệt tự loại như người Âu, nhưng không đem dạy trong các trường học, chỉ in sau vài cuốn tự điển cho ai muốn tham khảo thì tham khảo thôi.

- Mà có ai tham khảo không?

- Người ngoại quốc học tiếng Trung Hoa có tham khảo không tôi không biết, chứ học sinh chúng tôi chỉ coi qua một lần rồi bỏ.

Vậy người Trung Hoa cho sự phân biệt tự loại là vô ích. Tôi cũng vậy. Nó vô ích vì vô lý.

Các bạn sẽ nói: Bỏ nó thì bỏ luôn cả văn phạm rồi, còn gì nữa?

- Thưa không. Văn phạm của một ngôn ngữ Âu châu có 3 phần: phần tự loại, phần tự dạng và phần văn pháp. Tiếng Việt không có tự loại nhất định cũng không thay đổi tự dạng, nhưng vẫn còn phần văn pháp mà ta có thể đem những thông lệ chánh tả thành vào phần tự dạng được[25].

Bạn lại nói: Muốn hiểu văn pháp phải biết phân tích câu văn.

- Đúng. Nhưng muốn phân tích câu văn, không cần phải biết tự loại, chỉ cần biết chức vụ và vị trí của từng tiếng trong câu thôi.

Khi sửa bài cho học sinh hoặc xét văn pháp một đoạn văn nào, ta có cần nói:

- Đây thiếu một danh từ làm chủ từ hoặc dư một đại danh từ làm chủ từ không?

Hay là ta nói:

- Đây thiếu một chủ từ, hoặc dư một chủ từ.

Ta có cần gì nói:

- Danh từ này đặt đây không phải chỗ, phải đưa xuống dưới không?

Hay chỉ cần nói:

- Bổ túc từ này đặt đây không phải chỗ, phải đưa xuống dưới.

Vậy ta không cần biết tự loại, chỉ cần biết chức vụ của mỗi tiếng.

Khi bàn với một anh bạn bỏ tự loại trong văn phạm Việt Nam, anh ấy nói:

- Những lý lẽ của anh có vẻ đứng được, nhưng người nước ngoài trông vào văn phạm của ta, không thấy có tự loại, sẽ cho tiếng mình là chưa được tổ chức đàng hoàng.

Tôi đáp:

- Mình viết văn phạm cho học sinh mình học hay cho người nước ngoài coi? Nhà cửa bên mình không có lò sưởi vì mình ở miền nhiệt đới. Người Pháp trông vào có chê rằng nhà cửa của mình không được tổ chức không? Tiếng mình không có tổ chức mà có được những tác phẩm như “Truyện Thuý Kiều” ư? Mình không có tự loại nhất định thì mình lại có những đặc điểm khác, kém gì họ?

6. Tóm lại:

Đại đa số tiếng Việt không có tự loại nhất định.

Cố sắp mỗi tiếng vào một tự loại nhất định như văn phạm Pháp là một việc không thể được.

Mà có sắp được thì cũng không ích lợi gì về phương diện dạy Việt ngữ.

Cho nên tôi tưởng ta có thể mạnh bạo bỏ phăng phần tự loại đi và thay vào phần chức vụ và vị trí của mỗi tiếng. Có lẽ ta cũng nên cho học sinh biết thế nào là một danh từ, trạng từ… theo quan niệm của người Âu, nhưng đừng có phần tự loại chiếm 3 phần 4 cuốn văn phạm như bây giờ và đừng bắt học sinh kiếm tự loại của mỗi tiếng nữa.

Nhưng trước khi bày tỏ ý kiến của tôi về cách phân biệt chức vụ của mỗi tiếng, tôi hãy xin trình với các bạn một vài quan niệm về công việc viết sách văn phạm đã. Đó là đại ý của chương sau.

CHƯƠNG III. MỤC ĐÍCH CỦA CHÚNG TA

1. Ta viết văn phạm cho người Việt nghĩa là cho những người đã biết nói được nhiều hay ít tiếng Việt

2. Có hai văn phạm: tĩnh và động

3. Vì tình cảnh đặc biệt của tiếng Việt, ta không nên tách 2 loại văn phạm đó ra

4. Mục đích của chúng ta

5. Chủ trương của chúng tôi

1. Ta có thể viết sách văn phạm cho người ngoại quốc học. Có lẽ như vậy ta phải phỏng theo văn phạm của người mà viết cho họ để họ dễ so sánh và dễ hiểu. Nhưng đó không phải là mục đích của chúng ta.

Bây giờ ta cần viết sách văn phạm cho người Việt học đã. Trên kia tôi đã nói chỉ nên dạy văn phạm cho các em từ 12, 13 tuổi trở lên. Ở lớp nhất ban Tiểu học[26], có bắt buộc phải dạy thì chỉ nên giảng cách đặt câu chứ đừng bắt các em phân tích mệnh đề.

Nhưng nếu ý đó sai mà các bạn thấy phải dạy văn phạm tại những lớp 3 bây giờ thì xin các bạn nhớ điều này là học sinh lớp 3 đã 8, 9 tuổi, nói được tiếng Việt rồi. Vậy là viết văn phạm là viết cho những người đã nói được nhiều hay ít tiếng Việt. Điều ấy tự nhiên, nhưng ít người nghĩ tới, cho nên người ta viết sách văn phạm cầu cho đủ mà không thấy nhiều khi rườm.

2. Văn phạm là gì?

Người Âu chia văn phạm làm 2 loại:

Một loại chú trọng về thực hành, chỉ dạy những qui tắc để nói và viết cho đúng mẹo luật, nghĩa là cho thích hợp với đặc tính của ngôn ngữ.

Một loại có tính cách khoa học, chú trọng về sự nghiên cứu lịch trình tiến hoá của ngôn ngữ cùng những nguyên nhân đã phát sinh những sự thay đổi trong ngôn ngữ, văn pháp.

Ta có thể nói loại trên là loại văn phạm tĩnh, loại dưới là loại văn phạm động. Những ông Trần Trọng Kim, Bùi Đức Tịnh… đã đứng về phương diện tĩnh mà nghiên cứu văn phạm Việt Nam.

Ông Trần viết:

“Văn phạm là phép dạy nói và viết cho đúng mẹo luật của tiếng nói. Những mẹo ấy một đằng phải lý cho thuận, một đằng phải lấy những lối, những cách của tiền nhân đã dùng quen và những thông dụng của người trong nước mà làm mẫu mực”.

Còn ông Bùi Đức Tịnh thì định nghĩa:

“Văn phạm là một môn học về cách diễn đạt tư tưởng trong một ngôn ngữ thích hợp với đặc tính của ngôn ngữ ấy.

Văn phạm gồm những mẹo luật tìm ra để quy định năng lực về ý nghĩa và cách sử dụng của mỗi tiếng trong lời nói”.

3. Nhưng theo thiển ý của tôi thì ta không thể hoàn toàn theo người Âu mà tách 2 loại văn phạm đó ra được. Trừ phi viết sách văn phạm cho học sinh ban Tiểu học thì không kể – các em ấy còn nhỏ quá, chưa biết lý luận, so sánh thì chỉ cần dạy cho vài mẹo luật thông thường để viết và nói cho đúng thôi – hễ đã viết cho học sinh ban Trung học hoặc những người muốn tự học thì phải chú trọng lịch trình tiến hoá của Việt ngữ.

Vì tình cảnh Việt ngữ hiện thời có khác tình cảnh Pháp ngữ. Văn phạm của họ đã được quy định đàng hoàng từ 3 thế kỷ nay rồi, cho nên ít có sự thay đổi. Không xét tới bút pháp, nó là cái tài riêng của tác giả, ta thấy tiếng Pháp của Voltaire với tiếng Pháp của Paul Reboux chẳng hạn không khác nhau mấy. Còn đọc văn của Phan Kế Bính với văn của Trương Tửu, bạn sẽ thấy khác xa nhau biết bao.

Tại sao? Tại văn phạm của ta tới bây giờ vẫn chưa được quy định và hai nhà văn đó chịu ảnh hưởng của hai nền văn học khác nhau rất xa: Trung Hoa và Pháp.

Hiện nay tiếng Việt còn đương thay đổi, không ai đoán được trong 10, 15 năm nữa, nó sẽ ra sao. Nghĩa là nó đương động.

4. Vì vậy hễ viết về văn phạm Việt Nam, ta phải đứng về cả 2 phương diện động và tĩnh mới được. Mà khi ta đứng về phương diện động thì ta phải tự hỏi những câu sau này:

Lối đặt câu của ta có sẵn những phép tắc để diễn được hết những tinh tế trong tư tưởng của loài người ở thế kỷ này không?

Nếu được thì tất nhiên ta phải nên giữ cho văn phạm của ta được thuần tuý Việt Nam. Nếu không được mà dài dòng quá thì ta nên mượn lối phô diễn của người nước ngoài không? Và mượn tới chừng mực nào?

Và thứ nhất, thế nào là những tính cách thuần tuý của văn phạm Việt Nam?

Tôi xin lấy thí dụ sau này để cho bạn dễ hiểu. Ông Triều Sơn, trong cuốn “Con đường nghệ thuật mới”, trang 36 viết: “Người ta cảm thấy những bước vấp đầu tiên này – những bước vấp không tránh được – ở một vài bài như bài “Nhớ người thương binh”, cả bài “Sông Lô” của Phạm Duy”.

Chắc các bạn nhận thấy rằng lối phô diễn đó chịu ảnh hưởng của Pháp, các cụ ta hồi xưa không có. Các cụ muốn phát biểu đúng tư tưởng trong các câu ấy sẽ viết đại khái như sau này: Nghe vài bài như bài Nhớ người thương binh và bài Sông Lô của Phạm Duy nữa, người ta thấy những bước vấp đầu tiên. Những bước vấp ấy không sao tránh được.

Hai lối diễn ấy dài ngắn như nhau, nhưng về ý tưởng chưa hẳn đã hoàn toàn như nhau. Khi để những tiếng “Những bước vấp không tránh được” chen vào giữa câu, ta có ý hoặc nhấn mạnh vào nó hoặc cho độc giả đừng chú ý tới. Ở đây có lẽ tác giả muốn nhấn mạnh. Nếu đưa nó xuống dưới, như trong lối sau, thì nghĩa của nó nhẹ bớt đi, muốn cho mạnh phải thêm tiếng “sao” vào. Nhưng nghĩa vẫn khác một chút. Trong câu trên ý đó tuy mạnh nhưng vẫn chỉ là ý phụ. Trong câu dưới ý đó thành ý quan trọng ngang hàng với ý: “Nghe vài bài… đầu tiên ấy” rồi.

Vậy ta nên theo lối mới không? Chắc nhiều bạn đáp: Nên. Tôi cũng nghĩ vậy.

Nhưng muốn diễn ý trong nhan đề sau này: “Organisation scientifique du travail”, ta có thể viết là: “Tổ chức khoa học của công việc” được không? Hay phải viết Tổ chức công việc theo khoa học? Chắc các bạn sẽ đáp: Không. Tôi cũng biểu đồng tình. Nhưng tại sao lại không? Đó là những điều phải nghiên cứu kỷ để may ra tìm được một quy tắc gì đáng đem dạy cho học sinh.

Rồi nếu có hai lối đều diễn đúng một tư tưởng, nhưng lối của ta dài dòng mà lối của nước ngoài ngắn, gọn, thì ta nên theo lối của người không? Nghĩa là ta nên chú trọng tới tính cách của tiếng Việt trước hết hay nên tìm sự vắn tắt?

Tôi theo mục đích của ta là giữ những đặc tính của tiếng Việt. Muốn vậy ta phải tìm những đặc tính ấy mà xét xem những sự vay mượn của nước ngoài có hợp với những đặc tính đó không? Nếu không thì dù nó giúp cho câu văn của ta được gọn hơn, ta cũng phải bỏ đi.

Có viết sách văn phạm với mục đích đó thì những người học văn phạm mới thấy hứng thú, tập suy nghĩ, có óc tìm tòi và phê bình, chứ dạy cách dùng những đại danh từ tôi, mày, nó, cho người Việt đã biết ít nhiều tiếng Việt thì chỉ là một việc thừa.

Ta nên theo quan niệm về văn phạm của người Âu, nhưng cũng phải biết sửa đổi cho phù hợp với hiện tình của Việt ngữ mới được.

5. Tóm lại, tôi chủ trương viết sách văn phạm Việt Nam hồi này phải đứng đủ về 2 phương diện tĩnh và động, nghĩa là phải làm 2 công việc này:

Tìm những mẹo luật rồi chỉ cách nói và viết cho đúng mẹo luật và cho minh bạch, gọn gàng.

Chỉ cho những đặc tính của tiếng Việt, những sở đoản, sở trường của nó để:

Cho các người viết văn biết lựa cách áp dụng những lối phô diễn tư tưởng nước ngoài hầu làm cho Việt ngữ mỗi ngày một tế nhị, hoàn bị hơn.

Cho học sinh biết lối hành văn nào nên theo, lối nào không nên và do đó phê bình những tác phẩm hiện đại.

Công việc thứ nhì rất cần, thiếu nó thì công việc thứ nhất cũng không có nhiều kết quả được.

Các bạn sẽ nói một sách văn phạm như vậy chỉ những học sinh biết ngoại ngữ mới dùng được thôi. Thưa phải. Tôi xin nhắc lại, tại ban Tiểu học không nên dạy văn phạm, chỉ nên dạy văn pháp thôi. Lên ban Trung học, học sinh đã đủ trí tuệ để so sánh, phân tích, lại được học một hai ngoại ngữ thì sự dạy văn phạm theo đề nghị của tôi sẽ rất ích lợi và đầy hứng thú đối với thầy cũng như đối với trò.

Còn đối với các bạn đã lớn tuổi, không biết ngoại ngữ thì ta vạch những quy tắc của tiếng Việt và bỏ phần so sánh với tiếng nước ngoài, nghĩa là bỏ công việc thứ nhì ở trên kia đi.

CHƯƠNG IV. TỰ VỤ

1. Không phân biệt tự loại mà phân biệt tự vụ

2. Về chức vụ tiếng Việt ta có 5 loại

3. Xét riêng từng loại một

a. Tiếng cốt yếu

b. Tiếng làm chủ

c. Tiếng bổ túc

d. Tiếng để nối

e. Tiếng phụ

4. Tóm tắt

1. Trong chương II tôi đã nói nên bỏ phần tự loại. Đã không có phần tự loại thì tất nhiên phần phân tích tự loại hoá ra vô ích.

Xét cách phân tích tự loại của người Pháp, ta thấy thỉnh thoảng có những chỗ rườm rà. Chẳng hạn họ phân tích tiếng “et” trong câu: “Paul achète[27] deux livres et trois cahiers” như sau này:

Et: conjonction de coordination, mot invariable, unir livres à cahiers.

Như vậy có khác gì nói: “Et là tiếng để nối, nối tiếng livres với tiếng cahiers” không? Có một tiếng nối thừa trong câu, sao không nói: Et là tiếng để nối livre với cahiers. Vẫn đủ nghĩa mà đỡ một lối điệp ý.

Nhưng họ phải phân tích như vậy vì họ phân biệt tự loại với tự vụ (chức vụ mỗi tiếng). Họ có những tiếng tự loại khác nhau mà cùng một chức vụ, như danh từ và đại danh từ đều có thể làm chủ từ được. Lại có những tiếng cùng một tự loại mà chức vụ khác nhau, như cũng là danh từ mà có lúc làm chủ từ, có lúc làm bổ ngữ túc từ.

Ta không cần phân biệt tự loại mà chỉ cần phân biệt tự vụ thôi.

2. Nói hay viết là để phô bày một điều gì. Trong lúc ta suy nghĩ, ta tự hỏi những câu sau này để tìm ý:

Ai? Cái gì? Khi nào? Ở đâu? Với ai? Ra sao? Cách nào? Tại sao?

Ngôn ngữ là để diễn tả những ý đó. Vậy có những tiếng để chỉ người (ai?), vật (cái gì?), loại thời gian (khi nào?), nơi chốn (ở đâu?), thể trạng, hành vi…

Nhưng sắp như vậy không ích gì về phương diện văn phạm hết vì chỉ là xét về công dụng của mỗi tiếng trong ngôn ngữ, chứ không xét về chức vụ của nó trong câu. Cho nên ta phải tìm một lối sắp theo chức vụ của từng tiếng.

Ta thử lấy vài câu làm thí dụ để tìm xem về chức vụ, tiếng Việt có mấy loại.

Thí dụ thứ nhất:

Khi một người nói: “Tôi ăn cơm” thì ý chính trong câu đó ở tiếng ăn. Tiếng ăn chỉ một hành động.

Ai ăn? Tôi ăn. Tôi là người làm hành động đó.

Ăn cái gì? Ăn cơm. Cơm là tiếng bổ túc tiếng ăn, chỉ đối tượng của việc ăn.

Muốn hiểu thêm về công việc ấy ta hỏi người đó:

- Ăn bao giờ? – Chiều hôm qua.

Chiều hôm qua cũng là những tiếng bổ túc tiếng ăn và chỉ thời gian.

- Ăn ở đâu? – Ở giữa sân.

Giữa sân là những tiếng bổ túc chỉ nơi chốn.

- Ngon miệng không? – Ngon miệng vô cùng.

Vô cùng là những tiếng chỉ mức độ.

- Tại sao ăn giữa sân? – Tại trời nóng quá.

Trời nóng quá bổ túc những tiếng “ăn giữa sân” và chỉ nguyên do.

Vậy ta có thể thêm vào câu “Tôi ăn cơm” của người đó nhiều tiếng nữa để diễn đủ ý, thành một câu sau này chẳng hạn: “Chiều hôm qua vì trời nóng quá, tôi ăn cơm ở giữa sân, ngon miệng vô cùng”.

Ta thấy câu đó:

- tiếng ăn chỉ ý chính, ý đó là một hành động.

- tiếng tôi chỉ người chủ động.

- những tiếng trời nóng quá bổ túc những tiếng ăn ở giữa sân.

- những tiếng vô cùng bổ túc những tiếng ngon miệng.

- còn tiếng vì và tiếng ở để nối ý này với ý khác.

Thí dụ đó cho ta thấy về chức vụ, tiếng Việt có 4 loại: tiếng làm chủ, tiếng cốt yếu, tiếng bổ túc, tiếng để nối.

Thí dụ thứ nhì:

Anh làm giùm tôi việc này nhé!

Đường trơn lắm, phải coi chừng đa!

Hai tiếng nhé và đa trong 2 câu ấy không phải để bổ túc, ta có thể bỏ nó đi được mà câu vẫn đứng vững, mặc dầu nghĩa có hơi khác. Vậy ta có thêm một loại tiếng nữa mà ta gọi là tiếng phụ, Cộng hết thảy có 5 loại:

a/ Tiếng cốt yếu

- Anh Ba lúc nào cũng nhũn nhặn với mọi người nên ai cũng mến anh.

Trong câu đó ý chính ở tiếng nhũn nhặn. Nó không chỉ một hành động như tiếng ăn trong câu “Tôi ăn cơm” mà chỉ một thể trạng.

- Tôi muốn ăn xoài.

Muốn là tiếng cốt yếu. Ăn là bổ túc muốn. Xoài lại bổ túc ăn.

Ta nhận thấy nuốn và ăn đều chỉ những hành động nhưng hành động sau thêm nghĩa cho hành động trước thì hành động trước là cốt yếu.

- Nó ăn ngủ như thường.

Trong câu này có 2 hành động, nhưng hành động thứ nhì không bổ túc cho hành động thứ nhất. Vậy câu này có 2 tiếng cốt yếu: ăn và ngủ.

- Nó chạy ra.

Trong câu này có 2 hành động liên tiếp nhau: chạy và ra.

Phàm khi làm nhiều hành động liên tiếp nhau thì hành động cuối cùng gần mục đích của ta hơn và hành động đó quan trọng hơn cả, còn hành động trước chỉ những cách thức, phương tiện để đạt tới hành động ấy. Như “Nó chạy ra” nghĩa là nó ra bằng cách chạy. Vậy tiếng cốt yếu là tiếng ra.

Trong những câu
Tôi đi về.
Anh leo lên.
Nó tuột xuống.

Những tiếng cốt yếu là về, lên, xuống.

Cũng do lẽ đó mà tiếng cốt yếu trong câu này: “Tôi đi săn về” là tiếng về, và khi dịch ra tiếng Pháp, ta phải nói: “Je rentre de la chasse” vì rentre là về cũng là tiếng cốt yếu trong câu tiếng Pháp.

Nhưng ta phải phân biệt: có những hành động sắp chung với nhau chứ không phải liên tiếp với nhau. Như: Tôi đánh, đá con mèo. Đánh đá không phải là những hành động liên tiếp nhau theo một thứ tự nhất định vì tôi có thể nói đá, đánh con mèo được. Vả lại ta phải để dấu phết giữa hai tiếng ấy, chớ không khi nào để dấu phết sau tiếng đi trong câu “Tôi đi về” được.

Tối hôm qua tôi chỉ ăn có một chén cơm. – Tại sao anh ăn ít vậy.

Ý chính của câu sau là để hỏi, cho nên ở trong 2 tiếng tại sao chứ không phải ở trong tiếng ăn.

Anh đi đâu?

Ý chính của câu ấy cũng ở tiếng đâu là tiếng để hỏi.

Vậy ta nhận thấy rằng trong những câu hỏi, luôn luôn ý chính ở tại những tiếng dùng để hỏi.

Anh mua không? – Tôi không mua.

Ý chính trong câu sau ở tiếng không, chứ không phải ở tiếng mua.

Không gì? – Không mua. Mua bổ túc không[28].

Vậy tiếng cốt yếu chỉ một hành động, một thể trạng hoặc dùng để hỏi, để phủ nhận.

b/ Tiếng làm chủ.

- Cam xã Đoài ngon hơn cam Bố Hạ.

Tiếng cam là chủ cái thể ngon. Xã Đoài là bổ túc cam.

- Trái cam này thối.

Tiếng trái không phải là tiếng chỉ loại. Hai tiếng trái cam cũng không phải là một danh từ ghép. Nó có công dụng làm chủ cái thể thối. Còn tiếng cam bổ túc tiếng trái vì khi ta nói: “Trái cam này thối” là ta muốn chỉ rõ cái trái chứ không phải là loại cam. Khi nói chung một loại cam thì ta không dùng tiếng trái được, cho nên ta nói: “Cam xã Đoài ngon hơn cam Bố Hạ”.

c/ Tiếng bổ túc.

- Tôi lựa ba cuốn sách.

Tiếng ba bổ túc tiếng lựa. Cuốn sách lại bổ túc tiếng ba. Ba cái gì? – Ba cuốn sách. Bảo ba chỉ định cuốn sách là sai.

- Trò ấy vào hạng nhì trong lớp.

Tiếng nhì bổ túc tiếng hạng. Vậy ta có thể nói là tiếng bổ túc, khỏi bắt nó mang cái tên: thứ tự chỉ định từ.

Hầu hết những tiếng mà các văn phạm gia gọi là chỉ định từ, trạng từ có thể sắp vào loại này được.

d/ Tiếng để nối.

- Anh ấy vì ốm yếu mà sinh làm biếng.

Gần mực thì đen.

Tôi bảo nó rằng phải treo bức hoạ ở đây để ai mới bước vào cũng thấy liền.

Những tiếng vì, mà, thì, rằng, ở, để trong những câu ấy… là những tiếng để nối[29].

- Tôi viết trên giấy.

Trên nối viết với giấy.

Đã đành sự liên lạc giữa 2 tiếng đó có khác sự liên lạc giữa 2 tiếng ăn, ngũ trong câu: “Nó ăn ngủ như thường” nhưng hà tất phải phân biệt liên lạc này có nghĩa gì, liên lạc kia có nghĩa gì, vì nếu phân biệt thì làm sao cho hết được?

Vậy những tiếng mà các văn phạm gia gọi là giới từ và liên từ, theo tôi đều có một chức vụ chung là nối tiếng này với tiếng khác cho nên có thể sắp chung với nhau được.

4. Tóm lại, đứng về phương diện chức vụ của các tiếng tôi chỉ thấy có 5 loại tiếng:

Tiếng chỉ ý chính, tức tiếng cốt yếu,

Tiếng chủ,

Bổ túc,

Để nối,

Phụ.

Những tiếng cốt yếu có thể chia ra làm 4 loại như:

Tiếng chỉ hành động,

Tiếng chỉ thể trạng,

Tiếng để hỏi,

Tiếng để phủ nhận.

Bạn sẽ nói:

- Tiếng Pháp cũng có những tự vụ như vậy và mỗi loại trong 5 loại chính đó có thể chia ra nhiều loại nhỏ được và lắm khi cũng nên chia ra cho được rõ ràng hơn, như bổ túc, có biết bao nhiêu thứ bổ túc!

- Thưa phải. Ý của tôi đâu phải là nhất thiết không bắt chước văn phạm Pháp. Trong văn phạm đó có phần nào hợp với tiếng mình thì vẫn nên theo, như phần chức vụ của các tiếng. Tôi chỉ bỏ phần phân biệt tự loại vì nó khó rành rọt được và vô lý đối với tiếng mình thôi. Vả lại phần từ vụ của tôi, như bạn đã thấy không chép đúng văn phạm Pháp. Tôi thêm loại tiếng phụ và gom 2 loại préposition và conjonction của họ vào làm một, là loại tiếng để nối. Còn tiếng cốt yếu của người Pháp chỉ thấy có một loại là tiếng động từ. Tôi chia làm 4 loại nhỏ cho hợp lý và cũng để dễ kiếm trong khi phân tích câu văn.

Những loại khác tôi không cần chia vì không thấy ích lợi gì hết.

Vậy tôi xin đề nghị với các bạn chia tiếng Việt theo chức vụ – chứ không chia theo tự loại – ra làm 5 loại lớn và 4 loại nhỏ ấy.

Sự phân loại của tôi chưa chắc đã đầy đủ, còn phải sửa đổi thêm bớt. Nhưng viết sách văn phạm không phải là công việc của một cá nhân. Chúng ta phải góp sức với nhau mới mong hoàn thành được. Trong tập này, tôi xin trình vài ý riêng thôi và còn chờ ý kiến của các bạn.

Sự phân chia như vậy giản dị và tự nhiên. Tên các loại dễ nhớ. Một học sinh 12, 13 tuổi, đủ trí để suy xét, chỉ mất vài giờ là hiểu ngay, còn người lớn tự học, khi các bạn lao động muốn trao giồi tiếng Việt chẳng hạn thì chỉ học qua 2 lần là nhớ hết.

Tôi vẫn biết giản dị quá không phải luôn luôn là một việc quý. Chiếc Ford Verdette bây giờ quý hơn chiếc xe bò nhiều. Nhưng nếu giản dị mà mau có kết quả thì sự giản dị đó cần lắm. Và tôi tin rằng tôi sắp tự vụ như trên kia sẽ giúp cho học sinh biết phân tích, biết suy nghĩ, biết cân nhắc từng tiếng, biết lựa vị trí của mỗi tiếng mà đặt cho phải chỗ hơn là lối phân tích tự loại dạy trong các các văn phạm từ trước tới nay.

Đọc chương V bạn sẽ thấy rõ điều ấy.

CHƯƠNG V. VÀI QUY TẮC CỦA TIẾNG VIỆT

1. Tiếng Việt chịu nhiều ảnh hưởng của Trung Hoa và Pháp nhưng vẫn giữ được những quy tắc riêng

2. Quy tắc I: Tiếng Việt không thay đổi tự dạng

3. Quy tắc II: Tiếng Việt không có tự loại nhất định

4. Hệ luận của 2 quy tắc trên

5. Quy tắc III: Câu văn đặt theo lối xuôi. Tiếng bổ túc đứng sau tiếng được bổ túc

6. Những ngoại lệ của quy tắc thứ ba

7. Hệ luận của quy tắc thứ ba

1. Tiếng Việt chịu ảnh hưởng của Trung Quốc từ lúc nào, ta không rõ. Nhưng khoảng 80 năm nay nó chịu ảnh hưởng của tiếng Pháp. Những ảnh hưởng đó rất xâu xa: ta chẳng những mượn tiếng của họ (như những tiếng: bổn phận, đặc tánh, hướng dẫn… là mượn của tiếng Trung; tiếng ô tô, nhà ga, xà bông… là mượn của Pháp), mượn lối thi, phú của họ (thơ Đường luật, phú, kinh nghĩa, thơ mới, thơ tự do… đều là những món nhập cảng hết) mà có khi mượn cả văn pháp của họ nữa.

Chẳng hạn như câu sau này của Lê Quý Đôn trong bài văn sách: “Lấy chồng cho đáng tấm chồng”:

“Còn trong trần luỵ, anh đồ là vị vũ chi giao long, may khoa thi mà danh chiếm bảng vàng, tức hôm nọ chi hàn nho, mà hôm nay đã bảng nhởn thám hoa chi đài các, em phỏng có duyên ưa lá thắm, thời trước voi anh, sau võng thiếp, cũng thoả đời ư võng lọng chi nghênh ngang”.

Còn câu của Triều Sơn:

“Người ta cảm thấy những bước vấp đầu tiên này – những bước vấp không tránh được – ở một vài bài như bài Nhớ người thương binh, cả bài Sông Lô của Phạm Duy”.

Ảnh hưởng đó sâu xa tới nỗi nhiều khi ta không nhận được hành văn ra sao mới là thuần tuý Việt Nam nữa. Mới rồi tôi hỏi một anh bạn: “Anh xem văn của tác giả đó có thuần tuý Việt Nam không?” Anh đáp: “Chúng mình khó mà xét được việc ấy vì bị ảnh hưởng của Pháp nhiều rồi, phải hỏi một người không học tiếng Pháp bao giờ mới biết được”.

Nhưng ảnh hưởng ấy chỉ thấy trong những nhà văn hoặc học giả thôi. Còn trong giới bình dân, nhất là nông dân, thì ta có thể nói rằng tiếng Việt vẫn giữ được gần hết những quy tắc ấy, ta phải để ý nghe những bình dân nói chuyện và đọc nhiều ca dao, tục ngữ.

Khi tìm được những quy tắc đó rồi, ta mới nên nghiên cứu văn, thơ nôm của các cụ hồi xưa để tìm ảnh hưởng của tiếng Hán rồi đọc lại văn thơ trong 30 chục năm trở lại đây để tìm ảnh hưởng của tiếng Pháp.

Dưới đây tôi xin kể vài quy tắc của tiếng Việt.

2. Quy tắc thứ nhất là tiếng Việt không thay đổi tự dạng:

Một cái bàn hay nhiều cái bàn thì tiếng bàn cũng không thay đổi cách viết.

Vịt trống hay vịt mái thì cũng viết là vịt.

Một công việc làm hôm qua hay đương làm hoặc mai mốt làm thì cũng xin viết là làm.

Tiếng ăn khi thì làm tiếng cốt yếu như trong câu “Tôi ăn cơm”, khi thì làm chủ thể như “Thức ăn này bổ”, khi thì bổ túc một tiếng cốt yếu như “Tôi không thích món ăn đó” đều viết là ăn hết.

Như vậy, muốn chỉ rõ số nhiều, số ít, giống đực, giống cái, thời quá khứ, hiện tại hoặc vị lai, ta phải dùng những tiếng như một, nhiều, trống, mái, đã, đương, sẽ…

Đó là một cách.

Cách thứ nhì là đổi vị trí của một tiếng để cho nó có một chức vụ khác, một nghĩa khác, như:

Tôi đến nhà anh hồi 3 giờ chiều hôm qua.

Tôi từ nhà anh đến nhà tôi đi bộ mất nửa giờ.

Tiếng đến trên đứng kế một tiếng làm chủ, chỉ một hành động và chứa ý chính trong câu. Tiếng đến sau đứng giữa 2 tiếng bổ túc (nhà anh và nhà tôi) để nối 2 tiếng đó với nhau.

3. Quy tắc thứ nhì là tiếng Việt không có tự loại nhất định:

Điều ấy tôi đã giảng kỹ ở trên, khỏi phải bàn thêm, chỉ xin dẫn lời nói rất hữu lý sau này của ông Hồ Hữu Tường trong cuốn “Lịch sử văn chương Việt Nam”:

“Người ta có thể so sánh mỗi tiếng trong tiếng Việt như là một người trong một tuồng hát, mỗi câu như một vở kịch. Tuỳ theo vở kịch mà người ta phải chọn đào kép thích ứng đóng tuồng. Rồi tuỳ theo mỗi vai trò mà các tiếng phải đến ngôi thứ của nó theo những quy củ rành rẽ. Lắm khi một tiếng lại được dùng nhiều lần, mỗi lần với một vai trò, một ý nghĩa khác, thì cũng như có vở kịch mà mỗi người có thể đóng vai này rồi vai khác vậy”.

Tóm lại, chức vụ mỗi tiếng – chứ không phải từ loại – mới là điều quan trọng cần biết, mà chức vụ thay đổi vị trí, cho nên định được vị trí của mỗi tiếng tức là định được mẹo luật của tiếng Việt.

4. Hệ luận (corollaire) của 2 quy tắc 1 và 2:

Vì tiếng Việt không có phần thay đổi tự dạng, cũng không có tự loại nhất định cho nên vị trí của mỗi tiếng quan trọng vô cùng và những tiếng phụ cũng rất cần thiết. Trong chương sau tôi sẽ xét đến vị trí của mỗi tiếng, ở đây tôi hãy bàn đến những tiếng phụ đã.

Nhờ có tiếng phụ mà văn mới rõ ràng, ta mới diễn được những tinh tế của tư tưởng. Khéo dùng nó tức là có tài dùng tiếng Việt.

Nhưng có điều này đáng để ý: tuy có quan trọng như vậy nhưng nó vẫn là những tiếng phụ, có lúc phải dùng mà có lúc bỏ được.

Tiếng Việt có rất nhiều âm hưởng[30]. Những tiếng phụ có khi không cần dùng cho nghĩa trong câu mà lại quan trọng về âm nhạc của lời văn.

Ta thường nghiệm rằng đọc một bài văn của tiếng Pháp, ta thấy ngay là dư hay thiếu những giới từ và liên từ, còn đọc những bài tiếng Việt, ta lắm lúc phân vân, không biết có nên thêm hay bớt những tiếng phụ không. Vì những tiếng phụ và cả những tiếng để nối của ta nhiều khi dùng chỉ để êm tai. Mà vấn đề êm tai là một vấn đề khó định được.

Đó là sở đoản cũng là sở trường của tiếng Việt.

Sở trường vì chính nhờ sự lỏng lẻo ấy mà tài dùng chữ của các nhà văn được nổi lên rõ và văn thơ dễ êm đềm, giéo giắt[31]. Sở đoản vì văn pháp của ta không được nghiêm mật như của Pháp.

Ví dụ: Tôi viết: “Tiếng cơm bổ túc tiếng ăn”. Có người viết: bổ túc cho. Có nên dùng tiếng cho đó không?

Có người cho là phải thêm tiếng nữa ở cuối câu của ông Triều Sơn tôi đã dẫn ở trang 32, có người nghĩ là không cần. Vậy ai phải, ai trái?

Ông Trần Trọng Kim viết:

“Tiếng Quốc ngữ rất là tiện lợi là nhờ có 5 cái dấu giọng có thể phân tích đúng hết thảy các âm”.

Hai tiếng là và cái trong câu đó có cần không?

Chỗ khác ông viết:

“Khi người Việt Nam học chữ Nho đã giỏi mà có muốn làm văn bằng tiếng Nôm thì mượn chữ Nho lấy âm và lấy ý mà đặt ra thứ chữ gọi là chữ Nôm”. Tiếng mà thứ nhì có phải là rườm không?

Hai câu: “Nếu trời mưa thì tôi ở nhà” và “Nếu trời mua, tôi ở nhà”, nghĩa có khác gì không?

Tôi nghiệm thấy những nhà văn phái cổ chịu ảnh hưởng của tiếng Hán, hay dùng nhiều tiếng nói: thì, là, cái… còn những nhà văn lớp mới bây giờ, muốn cho lời gọn gàng hơn, thường bỏ những tiếng ấy đi. Nhưng nếu bỏ quá thì câu văn sẽ rời rạc, không êm tai. Vậy nên bỏ tới mực nào? Khi nào phải bỏ, khi nào không? Có thể tìm một quy tắc nhất định không?

5. Quy tắc thứ 3 là câu văn của ta đặt theo lối xuôi và tiếng bổ túc đứng sau tiếng được bổ túc:

Ta không có những quy tắc rắc rối như trong câu sau này:

Je lui passe un livre.

Lui và livre đều bổ túc cho động từ passe hết mà lui phải đặt trước passe, lui đặt sau.

Tiếng Việt thì cứ ý nào tới trước là diễn trước, hoặc hành động nào xảy ra trước là kể trước, tiếng bổ túc đứng sau tiếng được bổ túc.

Cho nên chúng ta nói:

a/ Tôi đưa cho anh ấy một cuốn sách.

Tôi đưa cho ai? – Cho anh ấy.

Đưa cho anh ấy cái gì? – Đưa cho anh ấy cuốn sách.

Ta cũng có thể nói: Tôi đưa một cuốn sách cho anh ấy. Như vậy là ta chú trọng tới cuốn sách hơn anh ấy. Nhưng ta không bao giờ nói: “Tôi cho anh ấy đưa một cuốn sách” như người Pháp, vì tiếng bổ túc của ta phải đứng sau tiếng được bổ túc.

b/ Một tờ giấy trắng.

Trắng bổ túc giấy, đứng sau giấy.

c/ Tôi ở Sài Gòn về.

Trước khi về đây, tôi đã ở Sài Gòn. Ở Sài Gòn là việc xảy ra trước, cho nên nói trước. Về là việc xảy ra sau, nói sau.

d/ Tôi đi mua sách về.

Có 3 hành động: đi, mua và về. Ta cứ việc kể theo thứ tự tự nhiên đó là câu văn của ta đúng văn phạm rồi.

Vì vậy ta nói:

Đưa những món đồ cồng kềnh và nặng nề này lên.

Chúng ta không nói:

Đưa lên những món đồ cồng kềnh và nặng nề này.

Đưa chỉ một hành động, lên chỉ một hành động khác, xảy ra sau, cho nên để sau.

Đưa cái gì? Đưa những món đồ cồng kềnh và nặng nề. Những món đồ cồng kềnh và nặng nề bổ túc đưa, đứng sau đưa và trước lên.

Cho nên tôi tưởng tượng câu sau này:

“Ta phải phân tích ra những vấn đề vĩ đại và khó khăn đó”, nên để tiếng ra ở cuối câu mới thiệt đúng với văn phạm của mình và những tác giả cho những tiếng: lên, xuống, ra, vào, đặt sau những động từ như: đi, đưa, mang… là những trạng từ (adverbe), tôi e chưa được đúng hẳn.

Nhưng bạn sẽ nói: Nếu vậy tôi có thể viết: “Tôi mới đi chợ mua 2 cân thịt heo, 1 cân đường, 1 chục xoài, 10 lít gạo, 1 con gà mái và 3 con vịt về” được ư?

Không. Viết như vậy nghe không êm tai, vì tiếng về cách xa những tiếng đi và mua quá. Ta phải đảo nó lên và viết:

Tôi mới đi chợ về, mua được 2 cân thịt heo… 3 con vịt.

Quy tắc nào cũng có ngoại lệ, và đó là một ngoại lệ có thể giảng được như sau này:

Trong câu ấy có 3 hành động: đi, mua, về. Nhưng chủ ý của người nói là kể những vật mua được ở chợ, vậy hình động mua là quan trọng hơn hết, tách riêng ra, để lại sau là phải.

Quy tắc thứ 3 đó rất quan trọng. Tôi xin nhắc lại:

Ý nào tới trước thì diễn trước; hành động nào xảy ra trước thì kể trước; tiếng bổ túc đứng sau tiếng được bổ túc[32].

6. a/ Nhưng cũng có ít nhiều ngoại lệ. Tôi nghiệm thấy những tiếng bổ túc chỉ thời gian có thể đứng trước tiếng được bổ túc[33].

Như: Hôm qua tôi đi coi hát bóng.

Sáng nào tôi cũng tập thể dục.

Tôi thường lại nhà chú tôi chơi.

Hôm qua, sáng nào, thường đều là những tiếng bổ túc chỉ thời gian và đứng trước những tiếng cốt yếu được bổ túc: coi, tập, lại.

b/ Nhiều tiếng bổ túc chỉ thể cách như: rất, khá, cực kỳ… cũng đứng trước những tiếng được bổ túc.

Ví dụ: Anh ấy rất chăm chỉ, khá thông minh, nhưng cực kỳ kiêu căng.

Rất bổ túc chăm chỉ và đứng trước nó.

Khá cũng đứng trước 2 tiếng thông minh, cực kỳ đứng trước 2 tiếng kiêu căng.

Như vậy có phải vì tiếng ta chịu ảnh hưởng tiếng Trung Quốc không? Vì tôi nhận thấy rằng những tiếng ấy phần nhiều gốc ở tiếng Hán (Cực kỳ là tiếng Hán Việt, khá do tiếng khả mà sinh ra, còn rất có phải là do chi mà ra không?) mà theo văn phạm Trung Hoa thì những tiếng bổ túc đứng trước tiếng được bổ túc.

Đó là một vấn đề đáng cho ta lưu ý tới.

c/ Tất nhiên là tiếng Việt, cũng như những tiếng khác, vẫn có cách đảo ngữ, tiếng đáng lẽ đứng dưới thì đưa lên trên, đáng lẽ đứng trên thì đưa xuống dưới, cốt để làm nổi bật một ý nào lên, hoặc cho tiện lợi trong khi phải theo niêm luật khắc khe của thơ.

Ví dụ câu:

Vừng trăng ai xẻ làm đôi.

Hai tiếng vừng trăng bổ túc tiếng xẻ, đáng lẽ phải để sau thì Nguyễn Du lại đưa lên trước để gieo vần và theo luật bằng trắc của thơ.

hoặc câu:

Khó thay công việc nhà quê,
Cùng năm khó nhọc, dám hề khoan thai (Ca dao)

Câu trên có nghĩa là: Công việc nhà quê khó thay. Hai tiếng khó thay đưa lên trên để làm nổi bật nó lên.

7. Hệ luận của quy tắc thứ ba:

a/ Cũng do quy tắc “tiếng bổ túc đứng sau tiếng được bổ túc” mà muốn chỉ thể thụ động, ta không đảo ngược câu văn trong thể tác động như người Pháp, mà thêm một trong những tiếng: bị, mắc, phải, được.

Người Pháp viết:

Mon frère frappe le chat (thể tác động)

Rồi đảo ngược vị trí của 2 tiếng chủ từ frère và túc từ le chat thành ra câu:

Le chat est frappé par mon frère (thể thụ động).

Ta chỉ cần nói:

Con mèo bị em tôi đánh.

nghe xuôi tai hơn câu văn của Pháp.

Nếu dịch các tiếng Pháp ra là:

Con mèo bị đánh bởi em tôi

thì chướng tai lắm.

Vì vậy khi dịch Pháp văn, ta nên cẩn thận, nhiều khi phải đảo ngược lên rồi hãy dịch.

b/ Vì lẽ hành động nào xảy ra trước thì kể trước, tiếng nào bổ túc thì đứng sau, cho nên câu văn của ta rất dễ hiểu và những tiếng để nối (tức préposition, conjonction, pronom relatif của Pháp) nhiều khi có thể bỏ được.

Ta nói: “Vấn đề tôi bàn hôm qua rất quan trọng”, khỏi phải thêm mà ở sau 2 tiếng vấn đề nữa.

Ta nói: “Tôi khen thái độ ông ấy quân tử”, không phải thêm tiếng rằng ở sau tiếng khen và tiếng của ở sau tiếng thái độ.

Ta có thể nói: “Nghĩ như vậy chúng ta quả quyết hành động ngay”, khỏi phải thêm 2 tiếng cho nên ở sau tiếng vậy.

CHƯƠNG VI. VỊ TRÍ CỦA MỖI TIẾNG

1. Vị trí của tiếng cốt yếu

2. Vị trí của tiếng làm chủ

3. Vị trí của tiếng bổ túc – lệ ngoại

4. Vị trí của tiếng để nối

5. Vị trí của tiếng phụ

1- Tiếng cốt yếu.

Ở chương IV chúng tôi đã nói, về tự vụ, tiếng Việt có 5 loại: tiếng cốt yếu, tiếng làm chủ, tiếng bổ túc, tiếng để nối và tiếng phụ. Vị trí của mỗi loại tiếng đó ra sao?

Vị trí của tiếng cốt yếu[34] có thể đứng bất kỳ ở đâu, nhưng thường ở giữa câu.

a/ Tiếng cốt yếu chỉ một hành động, một thể trạng hay để phủ nhận.

Anh đi đường ấy xa xa.
Để em trông bóng trăng tà năm canh (ca dao).

Tiếng cốt yếu trong câu trên là tiếng đi, ở giữa câu. Tiếng cốt yếu ở câu dưới là tiếng trông, cũng ở giữa câu. Cả 2 tiếng để chỉ những hành động.

Cổ tay em trắng như ngà.
Con mắt em liếc như là dao cao (cao dao).

Trong câu trên, tiếng cốt yếu là tiếng trắng, đứng giữa câu và chỉ một thể trạng. Trong câu dưới, tiếng cốt yếu là tiếng liếc, cũng ở giữa câu, chỉ một hành động.

Tôi không ăn.

Tiếng cốt yếu là tiếng không, chỉ một sự phủ nhận, cũng ở giữa câu. Vậy, khi chỉ một hành động, một thể trạng hay một sự phủ nhận thì tiếng cốt yếu đứng ở giữa câu.

b/ Nhưng những câu có đảo ngữ hoặc không có tiếng làm chủ hay tiếng bổ túc thì tiếng cốt yếu đứng đầu hoặc cuối câu.

Đau đớn thay, phận đàn bà! (Kiều)

Đáng lẽ phải viết: Phận đàn bà đau đốn thay! Nhưng tác giả dùng lối đảo ngữ nên tiếng cốt yếu đau đớn đứng đầu câu.

Không thèm ăn gỏi cá mè.
Không thèm nói với một bè trẻ ranh (ca dao)

Ý chính ở tiếng không, đứng đầu câu vì tiếng làm chủ không hiện ra mà ta hiểu ngầm là: Ta không thèm ăn gỏi cá mè.

Anh ấy giàu.

Tôi ngủ.

Trong 2 câu ấy, tiếng cốt yếu là giàu, ngủ, đứng ở cuối câu[35] vì không có tiếng bổ túc.

c/ Tiếng cốt yếu trong những câu hỏi.

Bây giờ có lấy chồng đâu?
Để anh giúp đỡ trăm cau nghìn vàng (cadao)

Câu trên là câu hỏi, tiếng cốt yếu để chỉ sự hỏi, cho nên là tiếng đâu, chớ không phải là tiếng lấy. Vậy tiếng cốt yếu ở cuối câu.

Thuyền đà đến bến anh ơi!
Sao anh không bắt cầu noi lên bờ (ca dao)

Câu dưới là câu hỏi, tiếng cốt yếu là tiếng sao đứng ở đầu câu.

Một quan tiền tốt mang đi.
Nàng mua những gì mà tính chẳng ra! (ca dao)

Hai câu thơ này chia làm 3 phần[36]nhỏ:

Phần thứ nhất: một quan tiền tốt mang đi.

Phần thứ nhì: nàng mua những gì.

Phần thứ ba: mà tính chẳng ra!

Trong phần thứ nhì, ý chính ở tiếng gì, vì là một câu hỏi. Vậy tiếng cốt yếu tuy ở giữa câu, nhưng cũng là ở cuối một phần câu nữa.

Đang cơn nước đục lờ lờ.
Cấm sào đợi nước bao giờ cho trong! (ca dao)

Câu dưới có 3 phần nhỏ:

Phần thứ nhất: cấm sào.

Phần thứ nhì: đợi nước.

Phần thứ ba: bao giờ cho trong!

Trong phần thứ ba, tiếng cốt yếu là tiếng bao giờ đứng ở đầu, và để hỏi.

Vậy trong những câu hỏi, tiếng cốt yếu đứng ở đầu hoặc cuối câu hay phần câu.

Tóm lại, tiếng cốt yếu có thể đứng ở đâu cũng được nhưng trong phần câu hỏi thì luôn luôn đứng ở đầu hay cuối câu (hoặc đầu hay cuối phần câu), còn những câu khác không phải là câu hỏi thì đứng ở giữa, trừ những khi:

Không có tiếng làm chủ thì đứng ở đầu câu,

Không có tiếng bổ túc thì đứng ở cuối câu.

Người ta dùng phép đảo ngữ để đem nó lên đầu cho mạnh nghĩa hoặc hợp với niêm luật câu thơ.

2- Tiếng làm chủ.

Tiếng làm chủ đứng trước tiếng cốt yếu.

Làng ta mở hội vui mừng.
Chuông kêu trống dóng vang lừng đôi bên (ca dao)

Trong câu trên, mở là tiếng cốt yếu. Làng ta là tiếng làm chủ hành động mở hội và đứng trước mở hội. Trong câu dưới chuông làm chủ, đứng trước kêu, trống làm chủ[37], đứng trước dóng.

Vì có quy tắc đặt câu xuôi, cho nên không khi nào tiếng làm chủ đứng sau[38] tiếng cốt yếu hết, không như Pháp văn, trong những câu hỏi, hoặc trong những phần câu mà họ gọi là mệnh đề gián lập (proposition intercalée) hoặc sau những tiếng aussi, à peine… tiếng làm chủ đứng sau tiếng chỉ hành động hay thể trạng.

3- Tiếng bổ túc.

Thường đứng sau tiếng cốt yếu, hợp với quy tắc đặt xuôi của ta. Vì những tiếng mà các văn phạm gia cho là để chỉ định, theo tôi, cũng chỉ là những tiếng để bổ túc, cho nên loại bổ túc rất đông và thí dụ đáng lẽ phải nhiều, nhưng tôi bỏ bốt đi để các bạn khỏi chán.

- Tôi cho nó một cuốn sách.
Nó bổ túc cho, đứng sau cho. Cuốn sách cũng vậy.

- Nhà này rộng.
Này bổ túc nhà, đứng sau nhà.

- Tô lên xe sáng nay.
Sáng nay đứng sau lên. Nay đứng sau sáng.

- Nó đi nhanh.
Nhanh bổ túc đi, đứng sau nó.

- Nó bị đòn vì hỗn láo.
Hỗn láo bổ túc, chỉ nguyên nhân, đứng sau bị đòn.

- Tôi có ba cây viết chì.

Trong số câu này tôi muốn nói đến số viết chì hơn là đến vật sở hữu của tôi là viết chì, cho nên ba bổ túc có, viết chì bổ túc ba.

Vì vậy khi bạn ta hỏi ta:

Anh có mấy cây viết chì?

Anh chỉ cần đáp: “Ba”, khỏi phải nói dài dòng: ba cây viết chì. Tiếng viết chì không quan trọng bằng tiếng ba, bỏ đi cũng được. Vì vậy khi phân tích như người Pháp mà cho ba là tiếng chỉ định cho viết chì là sai.

- Anh đến hồi nào?
Tiếng nào là tiết cốt yếu để hỏi, nhưng nếu đổi câu ấy làm câu đáp: “Tôi đến hồi nãy” thì ta thấy tiếng nãy bổ túc tiếng hồi, đứng sau nó. Vì vậy tiếng nào cũng có thể coi là bổ túc tiếng hồi, (chỉ khác là để hỏi) cho nên đứng sau hồi.

Xin chú ý – Vậy tiếng cốt yếu có thể làm bổ túc cho tiếng khác. Hễ cái nghĩa mình cho thêm vào đó mà quan trọng thì nó là tiếng cốt yếu. Sự thiệt, trong câu “Anh đến hồi nào?”, 3 tiếng đầu chỉ là để móc tiếng nào thôi, mà tiếng này mới là quan trọng hơn cả, cũng như cái áo quan trọng hơn cái móc áo.

- Tôi đương đi.
Ý chính trong câu là đương, chỉ một thể trạng, đi bổ túc đương, đứng sau nó.

Xin chú ý – Trong 2 câu:

Tôi sẽ làm.
Tôi đã ăn.

Tiếng cốt yếu cũng là những tiếng sẽ, đã chứ không phải là những tiếng làm và ăn. Vì vậy nếu ai hỏi ta: “Anh đã ăn chưa?”, ta có thể đáp “Đã” chứ không cần nói “Tôi đã ăn”. Tiếng đã quả là quan trọng hơn tiếng ăn.

Lệ ngoại:

Nhưng tôi xin nhắc lại:

- Những tiếng bổ túc chỉ thời gian thường đứng trước tiếng được bổ túc như trong những câu sau này:

Hôm qua tôi lại thăm anh.
Lát nữa tôi đi chợ.

Trăm năm trong cõi người ta.
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

- Và nhiều tiếng bổ túc gốc ở tiếng Hán, chỉ thể cách, cũng đứng trước tiếng được bổ túc như:

Nó rất làm biếng.
Anh hoàn toàn có lý.

Xin chú ý – Trong những câu:

Vị tất nó đã thành công.
Biết đâu rồi nó không trở về.

Ông Việt Quang đã cho vị tất, biết đâu là những trạng từ (adverbe), thêm nghĩa cho thành công và trở về (Văn phạm Việt Nam trang 78). Tôi e chưa được đúng hẳn. Có lẽ ông ấy thấy vị tất có thể dịch ra tiếng Pháp là pas nécessaire, pas certain mà tiếng pas thuộc vào loại adverbe cho nên ông cũng cho vị tất là trạng từ. Đã cho vị tất là trạng từ thì ông cho biết đâu là trạng từ nữa, nhưng ta rất có thể cho biết là động từ và câu: “Biết đâu rồi nó không trở về” có 2 mệnh đề:

Mệnh đề chính: biết đâu.
Mệnh đề phụ: rồi nó không trở về.

Như vậy có phần hữu lý nhiều hơn. Đó là một chứng cớ nữa để các bạn thấy rằng sự phân biệt từ loại rất miễn cưỡng.

Theo tôi trong 2 câu ấy, những tiếng cốt yếu là vị tất và biết đâu và những tiếng khác chỉ bổ túc nó thôi, cho nên đứng sau nó.

4- Tiếng để nối.

Đã là tiếng để nối thì vị trí tất nhiên phải ở giữa những tiếng hoặc phần câu hoặc câu phải nối.

Anh tôi và tôi cùng học một trường.
Và nối anh tôi với tôi, đứng giữa những tiếng ấy.

Hai với ba là năm.
Với nối hai với ba, đứng giữa 2 tiếng ấy.

Tôi không đi chơi vì tôi đau bụng.
Vì nối 2 phần câu: tôi không đi chơi và tôi đau bụng, đứng giữa 2 phần ấy.

Anh ấy rán học để thi đậu.
Để đứng giữa 2 phần câu: Anh ấy rán học và thi đậu.

Vậy những tiếng để nối đứng giữa câu. Nhưng vì có phép đảo ngữ cho nên một đôi khi nó cũng có thể đứng đầu câu được. Không bao giờ nó đứng cuối câu hết.

Ví dụ: Vì ba nó đau nặng, nó xin phép nghỉ học.
Tiếng vì đây để nối hai phần: nó xin phép nghỉ học và ba nó đau nặng.

Đáng lẽ phải viết:

Nó xin phép nghỉ học vì ba nó đau nặng.
Vì phần thứ nhì: ba nó đau nặng bổ túc phần thứ nhất, đứng sau. Nhưng người nói muốn cho người nghe biết ngay nguyên nhân của sự nghỉ học, nên đảo ngược lên; do đó tiếng để nối là tiếng vì đáng lẽ đứng giữa, hoá ra đứng đầu câu.

Tuy vậy, những sự đảo ngữ như thế, nếu không có nguyên nhân chính đáng thì không nên dùng vì không hợp với quy tắc đặt xuôi của ta. Chẳng hạn câu sau này:

“Để kiến thiết quốc gia, ta phải làm việc hăng hái” nghe không Việt Nam chút nào hết, có vẽ Tây lắm vì tiếng để đặt đầu câu. Tiếng ấy dùng để nối, phải đặt giữa câu:

“Ta phải làm việc hăng hái để kiến thiết quốc gia”.

Nếu muốn đảo ngược phần kiến thiết quốc gia lên trên thì ta có một cách là dùng tiếng muốn:

Muốn kiến thiết quốc gia, ta phải làm việc hăng hái.

Như vậy câu đó diễn được 2 ý liên tiếp nhau một cách tự nhiên và rất hợp với phép nói xuôi của ta.

5- Tiếng phụ.

Có nhiều tiếng phụ, tiếng thêm ý nghĩa, tiếng thêm âm nhạc cho câu văn. Vị trí của nó không nhất định.

Ủa! Anh chưa đi sao?
Ủa là tiếng phụ (chỉ sự ngạc nhiên) đứng ở đầu câu.

Được như thế thì chúng tôi cho là mãn nguyện lắm vậy.
Vậy là tiếng phụ (cho lời thêm trịnh trọng và xuôi tai) đứng ở cuối câu.

Đời người đến thế thì thôi.
Đời phồn hoa cũng là đời bỏ đi.

Tiếng cũng làm cho hơi văn thêm mạnh, lời lẽ thêm xót xa, cũng là tiếng phụ, đứng trước tiếng cốt yếu là.

Con tôi khéo léo là!
Là: tiếng phụ (tỏ ý khen và tình yêu) đứng sau hai tiếng cốt yếu khéo léo.

- Em đã học bài chưa? – Dạ, đã.
Tiếng dạ là tiếng phụ nữa (chỉ sự kính trọng), đứng trước tiếng cốt yếu. Nó không phải là tiếng trạng từ vì nó không phụ nghĩa cho động từ, tĩnh từ hay trạng từ nào hết.

Nhưng khi người cha hỏi con:

- Con đi chơi với ba nhé?

và người con đáp: Dạ.

thì tiếng dạ này là tiếng cốt yếu. Nói như vậy có vẻ ngớ ngẩn vì câu đáp chỉ có mỗi một tiếng thì tất nhiên là tiếng cốt yếu rồi. Cho nên trong những câu như vậy không cần phải phân tích từ vụ.

Tóm lại:

Tiếng cốt yếu có thể đứng ở đâu cũng được nhưng trong những câu hỏi nó luôn luôn đứng trước hay sau một câu hay một phần câu.

Tiếng làm chủ luôn luôn đứng trước tiếng cốt yếu.

Tiếng bổ túc thường đứng sau tiếng được bổ túc, nhưng nhiều tiếng chỉ thời gian và nhiều tiếng chỉ thể cách mà gốc ở chữ Hán thì đứng trước.

Tiếng để nối đứng giữa những tiếng hoặc[39] những phần được nối, trừ trong phép đảo ngữ thì nó đứng ở đầu câu.

Tiếng phụ không có vị trí nhất định.

CHƯƠNG VII. PHÂN TÍCH CHỨC VỤ

1. Bàn về những từ ngữ: “phân tích tự loại” và “phân tích mệnh đề”

2. Những vô lý trong sự phân tích tự loại và mệnh đề của người Pháp

3. Sở dĩ có những vô lý đó vì người Pháp trong khi phân tích chú trọng đến hình thức hơn là nội dung câu văn

4. Thế nào là một ý?

5. Thế nào là một câu?

6. Phân tích câu

7. Phân tích tiếng

1. Trong văn phạm Pháp có phần analyse grammaticale và analyse logique mà các văn phạm gia của ta dịch là phân tích tự loại và phân tích mệnh đề.

Trước hết gọi là phân tích tự loại là không thiệt đúng.

Trong câu: “Tôi chơi với Xuân” mà phân tích Xuân như vầy:

Xuân: danh từ riêng, thể đơn, sự vật gián tiếp, túc từ của động từ chơi.

thì đâu phải là phân tích tự loại mà thôi, còn phân tích tự vụ của tiếng Xuân nữa chớ.

Sao không gọi là phân tích văn phạm của người Pháp? Phân tích văn phạm là phân tích về phương diện văn phạm. Đã đành như vậy ta có thể hiểu lầm được là phân tích mẹo luật một tiếng, nhưng khi đặt tên mới, ta luôn luôn định nghĩa nó và độc giả hiểu theo nghĩa ấy. Miễn đặt sao có lý thì thôi. Theo tôi nên gọi là phân tích loại vụ, nghĩa là phân tích từ loại và từ vụ của mỗi tiếng, cũng như ta nói bàn ghế tức là bàn và ghế vậy.

Còn phân tích mệnh đề thì rõ ràng là hơn tiếng analyse logique của Pháp. Nhưng sao không gọi là phân tích câu vì analyse logique tức là phân tích câu ra thành mệnh đề.

2. a) Trong khi phân tích tự loại và mệnh đề, các văn phạm gia của ta áp dụng đúng cách của người Pháp. Nhưng tôi thấy cách này có vài chỗ hoặc rườm hoặc không hợp lý.

Ở một chương trên tôi đã chỉ sự phân tích những conjonction của họ là rườm rồi.

Tôi cũng đã nói động từ “est” trong câu: “Paul est malade” không chỉ một thể trạng và một báo hiệu sẽ có tiếng chỉ thể trạng ở sau đuôi, tiếng tiếng malade[40].

Trong câu: Paul est dans la salle à manger thì tiếng est mới thật là chỉ thể trạng: Paul ở trong phòng.

b) Về analyse logique cũng có vài chỗ vô lý.

Câu “Pierre crie” họ cho là có một mệnh đề để kể hành động. Câu “Pierre est pâle” cũng có một mệnh đề để tả một thể trạng.

Câu “Pierre crie et pleure” họ phân tích làm hai mệnh đề: như vầy hữu lý vì Pierre làm hai hành động là la (crie) và khóc (pleure).

Nhưng đến câu “Pierre est maigre et pâle” thì họ chỉ cho có một mệnh đề. Câu trên kể hai hành động thì có hai mệnh đề; câu dưới có hai thể trạng tại sao lại có một mệnh đề thôi?

Vô lý nữa là câu này: “Pierre a éte dans la salle à manger, puis dans le salon” mà cũng cho có một mệnh đề, mặc dù nó phô diễn hai thể trạng mà gần như hai hành động, vì câu “Anh Paul đã ở phòng ăn rồi ở trong phòng khách” có nghĩa tương tự với câu:

Anh Paul đã ở trong phòng ăn một lát rồi qua phòng khách.

3. Sở dĩ có những vô lý như vậy trong analyse logique là vì họ định nghĩa tiếng proposition (mệnh đề) như vầy: La proposition est l’énonciation d’un jugement, l’expression d’une pensée (Laude Augé). (Mệnh đề là sự phát biểu một lối phán đoán, sự phô diễn một tư tưởng)[41]. Rồi họ thấy định nghĩa ấy mơ hồ quá, trừu tượng quá mới thêm: il y a dans une phrase autant de proposition que de verbes à un mode personnel exprimés ou sous entendus[42] (Claude Augé) để cụ thể hoá tiếng proposition.

Thành thử họ không cần biết một câu phát biểu mấy phán đoán hoặc phô diễn mấy tư tưởng nữa, cứ thấy có mấy verbe à un mode personnel exprimés ou sous entendus là có bấy nhiêu mệnh đề. Họ quá chú trọng hình thức câu văn mà bỏ hẳn nội dung.

Câu Pierre est maigre et pâle ở trên kia rõ ràng chứa hai phán đoán khác nhau: Anh Pierre gầy và xanh xao. Tôi nói hai phán đoán đó khác nhau vì có người gầy mà không xanh xao, có người xanh xao mà không gầy. Vậy mà họ cũng nhất định cho là có một mệnh đề vì hình thức câu ấy chỉ có một verbe à un mode personnel exprimés thôi.

Các bạn đã thấy họ vô lý và tự mâu thuẫn họ chưa?

Sự vô lý này kéo theo sự vô lý khác, cho nên họ lại lầm lỡ khi phân tích câu:

Je veux courir làm một mệnh đề,

và câu: Je le vois courir làm hai mệnh đề.

Họ nói câu trên courir và veux có chung một chủ từ (Je) cho nên có một mệnh đề, còn câu dưới vois và courir có hai chủ từ (chủ từ của vois là je, chủ từ của courir là người đó, ngầm chứa trong tiếng le (Tôi thấy người đó chạy) cho nên có hai mệnh đề.

Thành thử muốn biết một câu có mấy mệnh đề không phải chỉ xét có mấy verbe à un mode personnel exprimés là đủ, phải xét xem có mấy chủ từ hiện hay ẩn nữa. Rắc rối chưa? Nhức óc cho trẻ em chưa? Do đó mà sinh ra nào là proposition participle, nào là proposition infinitive, proposition interrogative… Càng lên lớp trên càng thấy phiền toái, mà hỏi: “Có ích gì không?” thì dám chắc mười người học tiếng Pháp có chín người đáp: “Không nhờ[43] cách phân tích đó mà giỏi Pháp văn”.

Theo tôi, nếu Pierre crie et pleure có hai mệnh đề thì Paul est maigre et pâle cũng phải có hai mệnh đề. Như vậy mới đúng định nghĩa của tiếng mệnh đề.

Còn câu: Je veux courir có một mệnh đề thì câu Je le vois courir cũng chỉ có một mệnh đề thôi vì nó cũng chỉ phô diễn một sự nhận xét.

Vậy bạn đã thấy sự phân tích mệnh đề của người Pháp chú trọng về hình thức quá, chỉ tập cho học sinh làm động từ, liên từ…, chứ không tập cho các em suy xét. Họ muốn làm cho óc học sinh thành một bộ máy.

Tôi tưởng chúng ta không nên bắt chước một phương pháp nhồi sọ như vậy được, phải tìm một lối phân tích khác hợp lý hơn. Tôi xin đề nghị bỏ hai lối phân tích tự loại và mệnh đề đi, dùng lối phân tích chức vụ thay vào. Chúng ta sẽ phân tích chức vụ của từng khối trước rồi tới chức vụ của từng tiếng sau.

4. Nhưng trước khi chỉ cách phân tích đó ra sao, chúng ta phải định nghĩa rõ thế nào là ý đã.

Theo tự điển Larouse, ý là biểu hiện của một vật gì trong óc ta (la représentation d’une chose dans l’esprit).

Claude Augé trong cuốn Grammaire viết:

“On nomme l’idée la représentation, image de quelque chose dans l’esprit”.

Quand on dit soldat, patrie, ausitôt se peignement dans l’esprit:

1/ un homme vêtu d’un uniforme, porteur de certaines arme…

2/ la terre ou l’on est né, ou l’on est sa famille, sa maison…

(Ý là sự biểu hiện, hình ảnh của một vật gì trong óc. Khi người ta nói: người lính, tổ quốc, tức thì hiện trong óc ta:

1/ một người bận quân phục[44], mang khí giới…

2/ khu đất nơi đó ta sanh, có gia đình ta, nhà cửa ta…

Việt Nam tự điển cho ý là sự phát hiện ra của tâm trí.

Trong những sách văn phạm của Việt Nam tôi chưa thấy cuốn nào định nghĩa tiếng ý hết, trừ cuốn “Cách đặt câu” của ông Nguyễn Giang. Ông để ra non 17 trang bàn về tiếng ý. Ông chia ra làm ba loại ý: ý tự nhiên, ý tri thức, ý xã hội và cho tiếng ý có 4 nghĩa: nghĩa tri thức, nghĩa xã hội, nghĩa ý muốn và nghĩa ý nghĩa. Đầy đủ thì đầy đủ lắm nhưng công việc của ông có ích cho môn triết hơn môn văn phạm.

Sự thật, đứng về phương diện văn phạm thì khó mà định nghĩa tiếng ý cho hoàn toàn được, vì nó có một ý nghĩa “cao su”, lúc giãn ra, lúc thun lại.

Khi tôi nói bài này có 2, 3 ý thì mỗi ý được diễn trong nhiều câu.

Khi tôi bảo một em kiếm ý trong đầu câu truyện Thuý Kiều thì ý đó được diễn chỉ trong một câu.

Sau cùng mỗi tiếng cũng lại diễn một ý nữa. Khi tôi nói: giấy trắng, thì tiếng giấy diễn một ý (nó biểu hiện một hình ảnh trong đầu óc tôi), tiếng trắng cũng diễn một ý nữa (vì nó biểu diễn một màu sắc, tức một hình ảnh).

Vậy cái mà ta gọi là ý có thể diễn trong một tiếng, một câu hoặc cả một đoạn (Trong định nghĩa của Clause Augé tiếng ý có cái nghĩa là ý của một tiếng). Nói ngược lại, mỗi tiếng diễn một ý, nhiều tiếng hợp thành một câu cũng để diễn một ý. Trong một câu có nhiều tiếng, tức có nhiều ý nhỏ, nhưng luôn luôn có một ý nhỏ quan trọng nhất diễn trong một vài tiếng. Những ý khác chỉ để thêm nghĩa cho ý chính đó thôi, ý này tức là ý trong câu. Mỗi đoạn có nhiều câu, mỗi câu diễn một ý, nhưng vẫn có câu quan trọng nhất, câu đó chứa ý chính trong đoạn. Những câu khác chỉ là phụ và thêm nghĩa cho câu đó thôi.

5- Nhưng thế nào là một câu? Claude Augé định nghĩa: “Câu là nhiều tiếng hợp lại với nhau để phô diễn một tư tưởng đầy đủ, hoặc thành một ý nghĩa đầy đủ. (La phrase est l’expression d’une pensée complète… La phrase est une réunion de mots formant un sens complet). Theo ông, câu ngắn nhất là câu có một tiếng. Như tôi hỏi bạn:

- Bạn có thích cuốn này không?

Bạn đáp: Thích.

Một tiếng thích đó đủ diễn đầy đủ ý của bạn rồi, cho nên thành một câu.

Nếu bạn nói: Thích vừa vừa thôi.

Thì 4 tiếng đó cũng chỉ diễn một ý của bạn, cho nên cũng chỉ thành một câu.

Nếu bạn lại đáp: Tôi không thích vì truyện không vui.

Thì bạn diễn một hay hai ý? Hai ý. Nhưng đó cũng chỉ là một câu. Vậy định nghĩa của ông Claude Augé không đúng.

Một câu cũng có thể diễn nhiều ý được, miễn những ý đó phải liên lạc mật thiết với nhau. Nhưng một đoạn cũng có thể có nhiều ý liên lạc mật thiết với nhau. Vậy một đoạn với một câu khác nhau ra sao?

Vả lại thế nào là một tư tưởng đầy đủ, một ý nghĩa đầy đủ? Trong câu: “Tôi không thích vì truyện không vui” rõ ràng có hai tư tưởng đầy đủ, tiếng vì chỉ để nối hai tư tưởng đó với nhau thôi mà ta không thể nói đó là hai câu được.

Ta nhận thấy rằng mỗi tác giả chấm câu khác nhau, mỗi thời khác nhau. Như cách đây 30 năm, Phan Kế Bính, Nguyễn Hữu Tiến… viết câu rất dài, văn nhân bây giờ có khuynh hướng viết câu ngắn hơn nhiều. Vậy tiếng “câu” cũng là một tiếng “cao su” nữa. Từ trước tới nay, cứ gặp một số tiếng nào đứng liền nhau, trước có dấu chấm, sau có một dấu chấm thì ta đọc là câu. Như vậy là đứng về hình thực, chứ không phải về ý nghĩa nội dung.

Đó là điều thiếu sót. Ta phải quy định lại đàng hoàng cho học sinh. Theo tôi, khi ta muốn diễn một ý chính và nhiều ý phụ thêm nghĩa cho ý chính đó, hoặc chỉ trường hợp, nguyên nhân, kết quả v.v… của ý chính đó, ta phải gom hết những ý ấy thành một câu, trừ khi nào ta muốn nhấn mạnh vào ý phụ, muốn cho nó thành ra quan trọng như ý chính thì lúc đó mới có thể tách ra thành một câu khác được. Nếu không có lẽ chính đáng ấy thì không nên ngắt câu.

Vậy câu là một số tiếng diễn một ý độc nhất hoặc một ý chính với nhiều ý phụ thêm nghĩa cho ý chính như chỉ trường hợp, nguyên nhân, kết quả… của ý chính đó.

Thí dụ đoạn sau này trong bài “Đêm trăng chơi Hồ Tây” của Phan Kế Bính có thể sửa lại lối chấm câu được:

“Thuyền theo gió, từ từ mà đi, ra tới giữa khoảng mênh mông, tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu. Đêm thanh cảnh vắng, bốn bề lặng ngắt như tờ. Chỉ còn nghe cá “tắc tắc” ở dưới đám rong, mấy tiếng chim nước kêu “oac oac” ở trong bụi niễng cùng là văng vẳng tiếng chó sủa, tiếng gà gáy ở mấy nơi chòm xóm quanh hồ mà thôi”.

Câu đầu có 2 ý chính: “thuyền theo gió từ từ mà đi” và “tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu”. Còn ý “ra tới khoảng mênh mông” chỉ là ý phụ vào với ý thứ nhì và chỉ thời gian. Tôi đứng trên thuyền ngó quanh tả hữu lúc nào? Lúc thuyền ra tới giữa khoảng mênh mông. Giữa hai ý: “thuyền đi từ từ” và “tôi đứng trên thuyền ngó quanh tả hữu”, không có lấy liên lạc mật thiết gì đủ để gom ý đó lại trong một câu hết. Vậy ta có thể cắt ra làm hai và chấm câu ở sau tiếng đi. “Thuyền theo gió từ từ mà đi. Ra tới khoảng mênh mông, tôi đứng trên đầu thuyền ngó quanh tả hữu”.

Còn hai câu sau mỗi câu chứa một ý: ý “bốn bề lặng ngắt như tờ” và ý “chỉ còn nghe tiếng cá, tiếng chim. Tiếng chó sửa gà gáy”, nhưng ý thứ nhì có thể coi là thêm nghĩa cho ý trên, nghĩa là ta có thể hiểu như vầy: ngoài tiếng cá, tiếng chim, tiếng chó sủa gà gáy ở xa thì không còn tiếng gì khác nữa, cảnh thiệt là bốn bề lặng ngắt như tờ. Vậy hai ý đó liên lạc mật thiết với nhau: câu sau để hình dung cảnh tĩnh mịch được phô diễn trong câu trước và ta có thể bỏ dấu chấm sau tiếng tờ, thay vào đó một dấu chấm phết để nối hai câu làm một.

Khi ta đã định nghĩa thế nào là một câu như trên kia rồi, học sinh không còn viết những câu nhát gừng như sau này nữa:

Một ngày mùa hè.
Trời gần tối.
Tôi đứng ở bờ sông.
Ngó xa xa thấy một chiếc thuyền.

Mỗi câu đó chứa một ý đầy đủ thiệt đấy nhưng ngắt câu như vậy là vô lý.

Ý chính trong 4 câu đó là: tôi thấy một chiếc thuyền. Thấy nó lúc nào? Ở đâu? Những ý “một ngày hè”, “trời gần tối”, đứng trên bờ sông”, đều là những ý phụ chỉ trường hợp về thời gian và không gian, thêm nghĩa cho ý “thấy một chiếc thuyền”.

Vậy hợp bốn ý đó làm một và viết: Một ngày hè, lúc trời gần tối, tôi đứng ở bờ sông, ngó xa xa thấy một chiếc thuyền”.

Theo tôi, khi dạy văn phạm, ta phải cho học sinh hiểu rõ thế nào là một ý, một câu. Như vậy mới tập cho các em viết văn được. Sự phân tích chức vụ của mỗi tiếng hoặc mỗi khối sẽ giúp ta nhiều công việc ấy và đồng thời giúp các em hiểu rõ tư tưởng trong các đoạn văn và tập suy nghĩ.

Phân tích là chia lìa ra. Khi chia một chiếc bánh làm 8 phần chẳng hạn, trước hết ta phải chia làm 2, rồi làm 4, rồi sau cùng làm 8, nghĩa là lớn trước rồi nhỏ sau. Lẽ tự nhiên như thế, nhưng các văn phạm gia Pháp lại chỉ cho học sinh phân tích từng tiếng trước rồi mới phân tích từng câu. Đã đành họ có lý của họ: khi học một loại tiếng nào thì tập phân tích nó ngay là phải. Nhưng ta đã không phân tích tự loại thì cần gì phải theo họ nữa? Ta nên phân tích từng câu trước rồi sẽ phân tích từng tiếng sau và ta chỉ phân tích chức vụ của mỗi khối hoặc mỗi tiếng thôi.

6. Khi phân tích câu, ta tìm xem câu có mấy ý, khối nào diễn ý nào, ý nào chính, ý nào phụ, vị trí của khối chỉ ý phụ, tiếng nào dùng để nối.

a/ Ví dụ đoạn đầu trong truyện Thuý Kiều:

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mạng khéo là ghét nhau.
Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.
Lạ gì bỉ sắc tư phong,
Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen.

Trong câu đầu[45], ý chính ở tại khối:

Chữ tài chữ mạng khéo là ghét nhau.

Còn khối: “Trăm năm trong cõi người ta” diễn một ý phụ để bổ túc ý chính và chỉ thời gian. Những khối bổ túc chỉ thời gian có thể đứng trước và ở đây nó đứng trước.

Trong câu thứ nhì, ý chính cũng ở tại khối sau: “Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”, còn ý phụ chỉ thời gian ở trong khối “Trải qua một cuộc bể dâu”.

Trong câu cuối, ý chính cũng ở sau: “Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen”, còn khối “Lạ gì bỉ sắc tư phong” chỉ nguyên nhân. Ý câu đó là: Đàn bà đẹp thường bị Trời bắt long đong vất vả vì Tạo hoá có luật thừa trừ bỉ sắc, được cái hơn này (tài sắc) thì kém cái khác (số mạng).

b/ Thí dụ thứ nhì:

Trách cha trách mẹ nhà chàng,
Cầm cân chẳng biết rằng vàng hay thau.
Thực vàng chẳng phải thau đâu,
Đừng đem thử lửa cho đau lòng vàng (ca dao)

Trong các sách văn phạm hiện nay, ta phân tích câu trên làm 5 mệnh đề như sau này:

Trách cha: mệnh đề chính.

Trách mẹ nhà chàng: mệnh đề chính.

Cầm cân: mệnh đề phụ bổ túc 2 mệnh đề chính.

Chẳng biết: mệnh đề phụ bổ túc 2 mệnh đề chính và tịnh trí với mệnh đề phụ trên.

Rằng vàng hay thau: mệnh đề phụ bổ túc mệnh đề phụ “chẳng biết”.

Theo tôi câu đó chỉ có một ý, ý trách cha mẹ nhà chàng. Trách rằng cầm cân mà chẳng biết rằng vàng hay thau. Khối sau này bổ túc khối trên. Tôi không nói tới mệnh đề – mệnh đề là cái gì không tự nhiên, dựa vào hình thức của câu văn hơn là ý nghĩa – mà tôi nói đến ý chính và ý phụ, nhờ vậy lối phân tích của ta hữu lý hơn, giản dị hơn.

Còn câu sau có hai ý: ý chính ở khối “Đừng đem thử lửa cho đau lòng vàng”, ý phụ chỉ cái lẽ tại sao nên thử lửa[46], ở trong khối: “Thực vàng, chẳng phải thau đâu”.

c/ Thí dụ thứ ba:

Họ có cái rực rỡ, cái mới lạ của họ thì ta cũng có cái thâm trầm, cái duyên kín của ta.

Câu này có hai khối quan trọng ngang nhau, nối với nhau bằng tiếng thì. Ý trên chỉ sở trường của người, ý dưới chỉ sở trường của mình, 2 bên như nhau hết.

d/ Thí dụ thứ tư:

Trời có mưa thì đất mới ướt mà cày mới dễ dàng.

Câu đó có 3 ý. Ý thứ nhì: ruộng mới ướt bổ túc ý Trời có mưa và chỉ kết quả. Ý thứ ba, cày mới dễ dàng bổ túc ý thứ nhì và cũng chỉ kết quả. Vậy ta thấy có những ý phụ cho những ý phụ. Phân tích như thế có phần hữu lý hơn lối từ trước tới nay cho 2 ý sau là phụ cho ý thứ nhất hết.

Chắc các bạn nói: Muốn phân tích như vậy phải hiểu ý tác giả, mà mỗi người có thể hiểu một cách được thì tất nhiên sẽ có nhiều cách phân tích. Thưa phải, nhưng như vậy là lỗi của tiếng Việt chưa được minh xác hoặc tác giả viết chưa được rõ ràng. Lối phân tích của tôi sẽ bắt học sinh suy nghĩ, vạch ra những chỗ thiếu minh bạch và do dó tập được cách viết văn cho gọn và sáng.

Bạn lại nói: Tóm lại là bỏ quan niệm về mệnh đề mà dùng quan niệm về ý, nhưng tiếng ý đã có cái nghĩa “cao su” thì tôi e có chỗ mơ hồ trong cách phân tích đó chăng?

Tôi xin đáp: Tại tiếng nói của ta còn thiếu, không đủ để chỉ ý của mỗi tiếng, của mỗi một câu, một đoạn. Nhưng nếu cần ta có thể phân biệt ra làm ý tiếng, ý câu và ý đoạn.

- Nhưng như vậy cũng lại là dựa vào hình thức rồi.

- Vâng. Nhưng vẫn ít dựa vào hình thức hơn lối cũ và tôi tưởng không thể nào bỏ hình thức được, vì chính ngôn ngữ là hình thức của tư tưởng.

- Nếu gặp một câu mà người này cho là có một ý, người khác cho là có hai ý thì làm sao?

- Trường hợp đó có thể xảy ra – tuy tôi chưa gặp – nhưng dù sao cũng ít hơn lối bây giờ là cứ kiếm động từ để định số mệnh đề.

7. Phân tích câu rồi, ta phân tích tới tiếng. Ta đã không phân biệt tự loại, thì chỉ cần biết chức vụ của mỗi tiếng và chỉ khi nào vị trí nó đặc biệt, không hợp quy tắc nói xuôi của ta, ta mới phải chỉ rõ vị trí đó ra.

a/ Thí dụ thứ nhất:

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Tiếng cốt yếu trong câu đó là tiếng ghét, chỉ một hành động. Có hai khối nhỏ làm chủ: khối “chữ tài” và khối “chữ mệnh”. Trong mỗi khối ấy tiếng thứ nhì: tài và mệnh bổ túc những tiếng thứ nhất.

Nhau là tiếng bổ túc ghét. Ghét ai? – Ghét nhau. Khối “khéo là” là khối phụ chỉ ý mỉa mai của thi sĩ.

Khi phân tích cả câu, ta thấy cả khối: “Trăm năm trong cõi người ta” bổ túc ý chính trong khối: “chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”. Bây giờ ta chỉ cần tìm chức vụ từng tiếng thôi.

Năm bổ túc tiếng trăm. Trăm cái gì? – Trăm năm.

Người ta bổ túc tiếng cõi.

Khối nhỏ trăm năm làm rõ nghĩa cho khối nhỏ trong cõi người ta.

Ta không cần phải tách 2 khối nhỏ người ta và khéo là ra làm từng tiếng một vì những tiếng ấy ở đây phải đi liền với nhau. Nhưng nếu muốn tách ra thì ta nói:

Ta: bổ túc tiếng người.

Là: tiếng nối 2 tiếng khéo và ghét.

Vẽ biểu đồ sau này ta sẽ thấy rõ cơ cấu câu thơ ấy:

b/ Thí dụ thứ nhì:

Trách cha trách mẹ nhà chàng,
Cầm cân chẳng biết rằng vàng hay thau.

Tiếng cốt yếu là trách.

Cha và mẹ bổ túc tiếng trách.

Nhà chàng là khối bổ túc hai tiếng cha mẹ.

Chàng bổ túc nhà.

Trách gì? Điều gì? – Trách cầm cân mà chẳng biết rằng vàng hay thau.

Ở đây ta thấy 2 khối nhỏ nữa: cầm cân và chẳng biết rằng vàng hay thau. Trong những khối ấy, tiếng cốt yếu là cầm và chẳng.

Cân bổ túc cầm. Biết bổ túc chẳng.

Hai tiếng vàng, thau bổ túc biết.

Bằng là tiếng để nối. Hay cũng là tiếng để nối.

c/ Thí dụ thứ ba:

Họ có cái rực rỡ, cái mới lạ của họ thì ta cũng có cái thâm trầm, cái duyên kín của ta.

Câu này có hai khối tương đương, nối với nhau bằng tiếng thì. Phân tích khối trên là ta hiểu luôn cả khối dưới.

Tiếng cốt yếu là có. Tiếng làm chủ là họ.

Hai khối nhỏ: cái rực rỡ, cái mới lạ bổ túc tiếng cốt yếu.

Tiếng họ sau cùng bổ túc 2 khối nhỏ ấy.

Tiếng của để nối tiếng họ sau cùng với hai hai khối nhỏ.

Trong mỗi khối nhỏ: cái rực rỡ, cái mới lạ, ta không cần phải phân tích rực rỡ làm hai tiếng, mới lạ làm 2 tiếng vì những tiếng ấy đi chung với nhau để diễn một ý. Nhưng ta phải phân tích tiếng cái ra. Nó là tiếng phụ, rực rỡ và mới lạ đây chỉ những vật[47] chứ không phải là những thể trạng.

d/ Thí dụ thứ tư:

Tôi đi câu cá về.

Tiếng cốt yếu là về. Tôi là tiếng làm chủ. Đi, câu, về đều chỉ là những hành động liên tiếp nhau theo thứ tự tự nhiên. Cá bổ túc câu.

e/ Thí dụ thứ năm:

Tôi nói với anh như vậy là vì tôi có bằng cớ.

Chỉ vẽ sơ đồ là các bạn đủ hiểu rồi, khỏi phải phân tích tự vụ nữa.

Tóm lại, khi phân tích mỗi tiếng, công việc cần nhất là cho biết chức vụ của nó.

Công việc phân tích này không thể rời khỏi công việc phân tích câu được: ta phải phân tích những ý trong câu đã rồi mới phân tích chức vụ của từng khối nhỏ, rồi trong những khối này, lại phân tích từng tiếng, trừ khi nhiều tiếng đi liền với nhau và có một chức vụ chung thì ta khỏi phải tách ra nữa.

Công việc ấy bắt ta phải suy nghĩ và tự hỏi những câu: Ai? Khi nào? Ở đâu? Tại sao? Cách nào? Ra sao? Để làm gì?… Học sinh không thể làm như một cái máy được và đó là một điều lợi cho các em. Trong phép phân tích mệnh đề của người Pháp, người ta cũng khuyên nên tự hỏi những câu ấy nhưng hầu hết các học sinh cứ thấy tiếng verbe à un mode personnel thì cho ngay là có một mệnh đề, cứ thấy những liên từ như: que, quand, comme, si… thì biết là có mệnh đề phụ bổ túc một động từ trong mệnh đề chính…, thành thử họ phân tích gần như một cái máy, đúng thì đúng thiệt, mà nhiều khi chẳng hiểu chút gì cả.

CHƯƠNG VIII. ẢNH HƯỞNG CỦA NƯỚC NGOÀI

1. Ảnh hưởng của Trung Quốc

a. Tốt

b. Xấu

2. Ảnh hưởng của Pháp

a. Tốt

b. Xấu

1- Ảnh hưởng của Trung Quốc

a) Trên kia tôi đã nói theo văn phạm Việt Nam, những tiếng bổ túc đứng sau[48] những tiếng được bổ túc, còn văn phạm Trung Quốc thì ngược lại. Cho nên ta nói: ngựa trắng thì họ nói là bạch mã (trắng ngựa).

Khi ta mượn những tiếng nói của họ thì ta phải theo mẹo, luật của họ và nói: xã hội học, đặc điểm, tự loại chứ không nói: học xã hội, điểm đặc, loại tự.

Nhưng khi những tiếng ấy đã dùng quen, đã thành tiếng của ta, mà ta muốn ghép thêm vài tiếng để bổ túc nữa thì theo mẹo luật của ta, như:

Văn phạm Việt Nam,
Hiện tượng luân lý,
Thái độ bàng quang.

Thành thử trong những tiếng ấy ta theo cả 2 văn phạm Trung Quốc và Việt Nam. Ông Hồ Hữu Tường nói: “Hai ngữ pháp ấy hoá hợp lại mà làm cho tiếng[49] được tế nhị hơn. Ví dụ: xã hội chủ nghĩa vả chủ nghĩa xã hội nhờ sự phân biệt ngữ pháp ấy mà khác nhau (socialisme et doctrine social)”. Điều nhận xét ấy rất đúng.

b) Sự vay mượn đó ích lợi cho tiếng Việt và sẽ trường tồn. Còn sự bắt chước người Trung Quốc dùng những tiếng chi, ư, vậy, thửa… thì bây giờ đã gần như mất hẳn rồi. Không còn ai viết những câu như vầy:

“Thửa công đức ấy ai bằng” (Nguyễn Du)

hoặc:

“… cũng thoả đời ư võng lọng chi nghênh ngang” (Lê Quý Đôn).

Tiếng ư[50] và vậy ở mỗi câu cũng mỗi ngày một hiếm. Cả những nhà văn lớp cũ như Trần Trọng Kim, chịu ảnh hưởng rất nhiều của tiếng Hán mà nay cũng ít dùng nó rồi.

Nghĩ ta chịu ảnh hưởng của Trung Quốc non 2.000 năm, hết đời này qua đời khác, học ròng chữ của họ mà văn phạm của ta vẫn giữ được nguyên vẹn, đủ biết sinh lực của tiếng Việt mạnh là chừng nào. Ảnh hưởng của nó chỉ sâu xa trong lãnh vực thơ văn thôi, còn về phương diện ngôn ngữ thì rất nông cạn. Nó khu khu trong một nhóm nhà Nho, không lan rộng ra quần chúng, cho nên khi lớp nhà Nho tàn lần thì ảnh hưởng đó cũng mờ đi.

2) Ảnh hưởng của Pháp

a) Tiếng Pháp có văn phạm rất rành rẽ và được coi là một tiếng minh bạch nhất thế giới, cho nên rất được trọng dụng trên trường ngoại giao quốc tế.

Vì vậy mà so lối văn sau này của Tôn Thọ Tường[51] trong cuốn “Tôn Thọ Tường” của Khuông Việt:

“Ông Ích Tắt sáng láng ham học thông sách kinh sử sáu nghề văn chương tốt (!) hơn trong đời tuy các nghề chơi bời nhỏ mọn chẳng sự gì không hay giỏi có làm một trường học bên nhà ông ấy với nhóm các học trò bốn phương tới đó học tập và phát cơm áo cho học sinh nên tài như Mạc Đĩnh Chi cùng Bùi Phương ấy là hơn hai mươi người ra dùng việc trong đời ấy”.

với những đoạn nghị luận, ký sự của các học giả bây giờ, ta thấy lời lẽ khác nhau rất xa về phương diện rõ ràng.

Ở chương III tôi đã dẫn câu sau này của Triều Sơn: “Người ta cảm thấy những bước vấp đầu tiên – những bước vấp không tránh được – ở một số bài như bài “Nhớ người thương binh”, cả bài “Sông Lô” của Phạm Duy”.

Lối xen những tiếng: “những bước vấp không tránh được” vào giữa câu như vậy hoàn toàn mượn của Pháp.

Cách dùng trong tiếng phụ thích (mot mis en apposition) như những tiếng in chữ xiên trong câu sau này: “Trương Vĩnh Ký, một học giả ở thế kỷ XIX, đã làm vẻ vang cho dân tộc ta” cũng là món nhập cảng cũng của Pháp vì tôi chưa từ thấy lối ấy trong cao dao và sách cổ.

b) Những lối hành văn như vậy không trái với tinh thần tiếng Việt, sẽ trường tồn được. Nhưng cũng có những lối ngược hẳn với ngữ pháp của ta và hiện đương được nhiều nhà văn dùng. Tôi tin rằng những thí nghiệm đó không có kết quả. Một khi tiếng Pháp không còn giữ cái địa vị độc tôn trên toàn cõi Việt Nam nữa thì những lối đặt câu ấy cũng trở về bên kia Địa Trung Hải thôi.

Chẳng hạn những cách:

- Dùng tiếng là ở đầu câu:

Là một thanh niên ở thời đại này, chúng ta phải tập nhìn xa hiểu rộng.

Tôi xin thú thực, đã đọc cả 100 lần những câu như vậy mà vẫn không thấy xuôi tai chút nào hết. Vì ta chỉ cần đưa 2 tiếng “chúng ta” lên đầu câu là hợp ngay với văn phạm Việt Nam của ta rồi: chúng ta là thanh niên ở thời đại này, phải tập nhìn xa hiểu rộng.

Lối trên kia Tây quá. Theo văn phạm của ta, những tiếng chỉ kết quả[52] hoặc bổ túc phải đứng sau. Khối là thanh niên ở thời đại này chỉ là một thể trạng và khối phải nhìn xa hiểu rộng chỉ kết quả của thể trạng đó.

Muốn đưa nó lên trước thì phải đưa hai tiếng chúng tôi ở đầu câu và như vậy khối chúng ta là thanh niên ở thời đại này chỉ một thể trạng và khối phải nhìn xa hiểu rộng chỉ kết quả của thể trạng đó.

Cũng vì lẽ ấy câu:

Nếu có tiền tôi sẽ qua Pháp học.

có vẻ Việt Nam, còn câu:

Tôi sẽ qua Pháp học, nếu có tiền.

có vẻ Tây.

Câu:

Vì tới trễ, tôi không kiếm được chỗ ngồi

có vẻ Tây mà câu:

Tôi tới trễ cho nên không kiếm được chỗ ngồi

lại có vẻ Việt.

Trong câu trên, vì tới trễ là nguyên nhân, phải để sau mà lại để lên trước, cho nên Tây. Trong câu dưới tôi tới trễ chỉ một hành động, chứ không phải nguyên nhân, và tôi không kiếm được chỗ ngồi là kết quả của hành động ấy, để sau là hợp lý.

- Rồi còn cách dùng tiếng của để dịch tiếng de của Pháp nữa. Nhà của tôi thì nghe được, chân của cái bàn thì nghe ra đã ra hơi thừa, bí quyết của thành công nghe đã không xuôi[53] và nếu lại nói: “Xin ngài quá bộ tới để làm tăng vẻ long trọng của cuộc lễ bằng sự có mặt của ngài” thì thiệt là chướng tai.

Có thể rằng dùng lâu thì thành quen, nhưng chúng ta cũng nên nhớ điều này: tiếng của có nghĩa là thuộc về, chứ không phải là giới từ de của Pháp và như trên kia tôi đã nói, những tiếng chi, thửa, ư… thời xưa các cụ cũng cho là quen tai lắm chứ, mà bây giờ chướng tai biết bao! Ta nên mượn lối hành văn của Pháp, nhưng nên giữ cho văn pháp của ta được thuần tuý, đừng lai căng. Có vậy những sự vay mượn mới là bền được.

Nhiều khi ta có thể bỏ hẳn tiếng của mà không hại gì cho ý hết.

Ta nói: Lịch sử văn chương Việt Nam, không cần xen tiếng của vào giữa.

Vậy ta có thể dịch:

Trung Quốc văn học tư trào lược khảo:

là: Lược khảo tư trào văn học Trung Quốc.

Tiếng Việt và tiếng Trung Quốc giống nhau chỗ này: vị trí của tiếng đủ định chức vụ của nó rồi, không cần nhiều giới từ như tiếng Pháp.

Tất nhiên ta phải dùng tiếng của khi nào thiếu nó, người ta có thể hiểu lầm được: như muốn nói người yêu của tôi mà ta viết người yêu tôi là một lỗi lớn.

- Nhất là lỗi dịch tiếng par trong những câu có thể thụ động ra tiếng bởi thì chướng tai quá lẽ.

Được đào tạo bởi ông giáo sư có danh tiếng.

Bị đâm chết bởi một tên hung đồ.

Sao không nói:

Được một ông giáo sư danh tiếng đào tạo.

Bị một tên hung đồ đâm chết.

- Người Pháp có khi dùng tiếng si (nếu) không phải để chỉ một điều kiện gì hết mà để chỉ sự tương phản giữa 2 ý, như trong câu:

Si l’un dit oui, l’autre dit.

hoặc một lời thỉnh cầu như:

Si nous allions nous promener?

Tiếng nếu của chúng ta không có những nghĩa ấy cho nên ta không thể nói:

Nếu Lê Lợi là một vị anh hùng cứu quốc thì Nguyễn Du là một thi hào đại tài, cả hai đều làm vẻ vang cho nòi giống ta.

hoặc nói:

Nếu anh ngồi đây đợi tôi một chút?

Trong 2 câu ấy, bỏ phăng tiếng nếu đi và nếu muốn cho lời lẽ được nhã nhặn thì trong câu sau ta thay tiếng xin vào:

Xin anh ngồi đây đợi tôi một chút.

Những lỗi đó không một người nào chịu ảnh hưởng của tiếng Pháp mà không mắc phải hoặc nhiều hoặc ít. Viết chương này tôi không có ý chỉ trích một ai cả vì nếu chỉ trích thì tôi tự chỉ trích tôi trước hết. Tôi chỉ muốn nhắc những văn phạm gia nên chú ý công việc giữ cho văn phạm Việt Nam được thuần tuý thôi.

CHƯƠNG IX. ĐƠN ÂM HAY ĐA ÂM

1. Tiếng Việt đơn âm theo quan niệm đơn âm của Pháp

2. Nhiều người cho tiếng Việt là đa âm để viết liền những tiếng ghép. Theo tôi không nên viết liền

3. Khó để gạch nối cho hoàn toàn hữu lý được

4. Cho nên theo tôi không nên gạch nối

1. Tiếng Việt đơn âm hay đa âm? Vấn đề ấy tuy chưa gây thành một cuộc bút chiến, nhưng cũng chia ra hai phe đối lập nhau:

Ông Trần Trọng Kim cho là đơn âm. Ông Bùi Đức Tịnh cho là đa âm.

Ông Hồ Hữu Tường cũng cho là đa âm, nhưng thêm lời thòng này: “Tuy nó không thuộc loại đa âm theo lối các tiếng Âu châu”!

Gần đây ông Nguyễn Văn Thơ viết một bài khảo cứu công phu trong Giáo khoa tạp san (số 2, 3 và 4) chứng minh rằng Việt ngữ không phải là đa âm. Lý lẽ của ông đầy đủ và vững vàng nhưng nếu ông Hồ Hữu Tường có đọc bài đó, chắc chắn vẫn giữ quan niệm của ông vì mỗi ông hiểu từ ngữ đa âm một cách khác.

Quan niệm của ông Nguyễn Văn Thơ như sau này:

“Cái khuynh hướng căn bản làm tiêu chuẩn cho sự phán đoán tiếng Pháp và tiếng Anh là đa âm là cái khuynh hướng này: ngoại trừ vài trường hợp nhất định, những phụ âm giữa tiếng phải thuộc về vần sau và hợp với nguyên âm đầu của vần sau, những từ ngữ cũng được coi như những tiếng đa âm, cho nên phụ âm chót của tiếng trước phải tách ra để hợp với nguyên âm đầu của tiếng sau”.

Các ông Bùi Đức Tịnh và Hồ Hữu Tường không quan niệm như vậy, cho rằng hễ có nhiều âm đứng liền nhau để diễn một ý nghĩa độc nhứt thì là đa âm rồi.

Theo tôi, trước khi bàn cãi, ta phải có định nghĩa đã. Nếu không cùng nhận một định nghĩa làm cơ sở cho cuộc tranh biện thì dù bàn cãi hoài cũng không ai thuyết phục được ai.

Quan niệm về đơn âm, người mình không có mà người Trung Hoa cũng không có. Quan niệm đó do người phương Tây đem lại: ta đã dịch hai tiếng monosyllabique và polysyllabique của Pháp là đơn âm và đa âm. Và khi đã dịch như vậy, đã mượn của họ thì phải nhận luôn định nghĩa của họ. Ai không muốn nhận định nghĩa ấy thì cứ đặt một tiếng khác. Chẳng hạn như đã mượn tên “xà bông” của người ta thì phải dùng tên ấy để chỉ cái chất mà chúng ta dùng để giặt quần áo chớ không dùng nó để chỉ một cục… đường thẻ chẳng hạn.

Mà người Pháp định nghĩa monosyllabique ra sao? Tôi xin trích và định nghĩa sau này của Claude Augé trong cuốn Grammaire Cours Supérieur:

“Les langues isolantes ou monosyllabique se composent d’éléments monosyllabique et invariables. C’est la place des mots dans la phrase qui indique leur fonction. A ce groupe appartienmement: le Chinois, le Siamois, le Tibétain…” (Những tiếng rời hay đơn âm có những phần tử đơn âm và không thay đổi tự dạng. Chính vị trí mỗi tiếng trong câu định chức vụ của nó. Trong loại tiếng đó có tiếng Trung Hoa, tiếng Xiêm, tiếng Tây Tạng…).

Vậy theo người Pháp, một tiếng đơn âm có 3 đặc điểm:

Có những phần tử đơn âm.

Không thay đổi tự dạng.

Vị trí của mỗi tiếng định chức vụ của nó.

Tôi không cần biết nó có hợp lý hay không. Tôi cũng không cần biết tên họ đặt có đúng hay không. Tôi chỉ biết rằng họ gọi những tiếng như vậy là đơn âm mà ta đã không có quan niệm “đơn âm”, phải mượn của họ thì phải theo định nghĩa của họ và cũng gọi những tiếng ấy là đơn âm.

Mà tiếng Việt y như tiếng Trung Hoa, có ít nhất là hai đặc điểm rưỡi trong 3 đặc điểm trên. Tôi nói có hai hai đặc điểm rưỡi và tôi cũng nhận như ông Hồ Hữu Tường rằng tiếng Việt có một số ít phần tử đa âm. Vậy thì tất nhiên ta phải gọi tiếng Việt là đơn âm rồi.

2. Sở dĩ có những tác giả cho tiếng Việt là đa âm vì các vị ấy muốn viết liền những tiếng như: hoạt động, thờ ơ, bổ túc, bình an… thành hoạtđộng, thờơ, bổtúc, bìnhan…

Nhưng tôi nghĩ muốn định lối viết ra sao thì định vì chữ chỉ là những dấu hiệu thôi. Ngày xưa các cụ dùng chữ nôm, bây giờ chúng ta dùng mẫu tự la tinh, biết đâu sau này chẳng dùng một lối viết khác giản dị hơn? Nếu ta thấy nên viết liền những tiếng hoạtđộng, thờơ, bổtúc, bìnhan… cho được tiện lợi thì ta cứ viết liền, hà tất phải tìm lý lẽ để chứng minh nó là đa âm? Dù nó không phải là đa âm đi nữa thì nó cũng là những tiếng ghép mà người Pháp vẫn thường viết liền những tiếng ghép như: gentihomma, portemanteau, mainlevée, portercrayon, bonhomme, croquemitaine…

Vậy ta không cần phải xét Việt ngữ đa âm hay không để viết liền những tiếng ấy mà phải xét viết liền có lợi hay có hại? Lợi nhiều hay hại nhiều?

Theo tôi viết liền giản tiện thiệt nhưng làm cho khó đọc và trẻ em khó học, nhứt là sau này khi ta dùng những chữ thay cho các dấu thì càng rắc rối nữa (hiện nay ai cũng đều nhận sự dùng chữ thay dấu là cần, chỉ còn bất đồng trong sự lựa chữ nào để thay dấu nào thôi).

3. Vậy tôi tưởng nên dùng gạch nối. Nhưng khi nào gạch nối? Đó lại là một vấn đề rắc rối nữa? Bạn sẽ nói: Nên dùng gạch nối trong những tiếng ghép. Phải. Nhưng thế nào là tiếng ghép?

Ông Trần Trọng Kim viết trong cuốn Việt Nam văn phạm: “Có khi hai tiếng hợp lại với nhau thành ra một tiếng có nghĩa khác, gọi là tiếng ghép”. Ông cho những tiếng nhà cửa, lò rượu, tàu bay là những tiếng ghép. Đúng. Nhưng “người thợ may” có phải là tiếng ghép không? Tôi tưởng phải cho là tiếng ghép vì nếu tôi viết:

“Một người thợ may cẩn thận”

thì 3 tiếng “người thợ may” hợp thành một khối gây hình ảnh nhất định trong óc ta và cả khối đó có một chức vụ rõ rệt trong câu: chức vụ làm chủ cái thể “cẩn thận”.

Nếu viết không có gạch nối thì theo nguyên tắc, người ta có thể hiểu là: một người thợ làm công việc “may” và làm công việc ấy một cách cẩn thận.

Nhưng nếu như vậy thì lại phải dùng gạch nối trong những tiếng sau này:

Người thợ nề,
Người chủ sở,
Người làm vườn,
Cây đũa bếp,
Con dê đực,
v.v…

Như thế thì trong một trang giấy viết biết bao nhiêu tiếng có gạch nối!

Rồi ông Trịnh Thiên Tư trong cuốn “Văn phạm chánh tả” khuyên: “Không gạch nối giữa hai tiếng nôm khi mỗi tiếng có nghĩa riêng và sát ý với câu văn. Dầu bớt tiếng này, tiếng kia vẫn còn giá trị. Thí dụ: ốm yếu, nhớ thương, đánh đập, đợi chờ, trông mong…”

Kể như vậy cũng có lý, nhưng trẻ em khó phân biệt được những tế nhị đó lắm (thế nào là sát ý câu văn?) và trong sách văn phạm, chương về gạch nối sẽ thành một chương “nhức óc” cho các em mất. Chắc các bạn đã nhận thấy rằng chính người lớn chúng ta cũng nhiều khi khó phân biệt được những tế nhị đó, huống hồ là em nhỏ.

Như trong những câu thơ sau này của Nguyễn Du:

Kiếp truyền sắm sửa lễ công
……………………………
Ở vào khuôn phép nói ra mối giường
……………………………
Lại còn bưng bít giấu quanh

Những tiếng sắm sửa, khuôn phép, bưng bít nên để gạch nối hay không?[54]

Vả lại bắt các em phân biệt tiếng Nôm, tiếng Hán Việt thì cũng hơi quá.

Ta phải giải quyết vấn đề tiếng ghép đó đã rồi hãy xem nên để gạch nối hay nên viết liền. Công việc ấy rất quan trọng nhất là đối với những ai định dùng lối viết liền vì khi 2 tiếng đáng có gạch nối mà ta quên để gạch ấy thì lỗi còn nhỏ, ít thấy, chứ khi đáng lẽ phải viết dính nhau mà viết rời ra thì lỗi lớn lắm, trông thấy ngay và còn làm cho ta chướng mắt nữa.

4. Chắc bạn sẽ hỏi ý kiến tôi ra sao? Thưa bạn, tôi xin thú thực rằng chưa kiếm được quy tắc nào mà hợp lý và giản dị hết, cho nên từ trước tới nay tôi vẫn dùng gạch nối một cách thiếu phương pháp lắm. Tôi chỉ xin nêu vấn đề ấy lên để các bạn giải quyết giùm thôi.

Nhưng tôi tưởng không dùng gạch nối như ông Hồ Hữu Tường trong cuốn “Lịch sử văn chương Việt Nam” có lẽ là tiện hơn cả. Đã đành như vậy thì lời lẽ có thể kém minh bạch, nhưng tôi đọc cuốn đó của ông, chưa thấy chữ nào có thể hiểu lầm vì thiếu gạch nối hết. Tôi vẫn biết cách của ông không hợp lý lắm, nhưng nó giản tiện.

Sở dĩ tôi chưa dám theo là còn chờ ý kiến các bạn đấy.

KẾT

Cho ra tập nhỏ này, chúng tôi muốn đề nghị với các bạn viết lại cuốn văn phạm Việt Nam trong đó, ngoài những chương thông thường như:

Nguồn gốc tiếng Việt.

Ngữ liệu (éléments du langage).

Phép đặt câu (trong chương này nên chỉ thiệt rành rẽ cách chấm câu. Cũng nên bỏ gạch nối giữa những tiếng ghép đi).

Mỹ tự pháp.

Các thứ văn.

Ta sẽ thêm những chương:

Vài quan trọng về chánh tả.

Quy tắc và đặc điểm của Việt ngữ.

Ảnh hưởng của tiếng Trung Hoa và tiếng Pháp tới văn phạm Việt Nam.

và bỏ những chương:

Tự loại.

Phân tích tự loại.

Phân tích mệnh đề.

mà đem những chương:

Tự vụ.

Vị trí mỗi tiếng.

Phân tích tiếng.

thay vào.

Nếu ta có muốn phân biệt tự loại để học sinh dễ hiểu văn phạm các nước Âu Mỹ và dễ so sánh các ngoại ngữ thì ta cũng chỉ nên xét qua vài trang thôi, chứ đừng xét tỉ mỉ trong 9, 10 chương (nghĩa là hết ba phần tư cuốn văn phạm) như bây giờ. Thứ nhất là không nên bắt học sinh phân tích tự loại như người Pháp, Anh.

Có như vậy thì cuốn văn phạm của ta mới hợp với những đặc tánh của tiếng Việt mà môn văn phạm mới không thành một bãi lầy trong đó thầy và trò đều lúng túng vùng vẫy để cố ngoi lên mà không được.

Trong tập này chúng tôi đã hết sức sắp đặt cho ý được minh bạch và tiếp tục, nhưng vẫn chưa được như nguyện vì có những ý đảo lên đảo xuống, được cái lợi này lại có cái hại khác mà bỏ đi thì e thiếu. Xin các bạn lượng thứ cho.

HẾT.

[1] Ngày nay là lớp 9. (Goldfish).

[2] Trong cuốn Để hiểu văn phạm Việt Nam này, các chữ “từ” (trong từ dạng, từ pháp, từ loại, từ vụ), cụ Nguyễn Hiến Lê gọi là“tự” (tự dạng, tự pháp, tự loại, tự vụ). Về từ loại, trong cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam, 2 cụ Trương Văn Chình và Nguyễn Hiến Lê chủ trương: “bỏ hẳn lối chia ra làm trên chục từ loại như các sách ngữ pháp cũ, dùng một cách phân loại “mềm mại hơn, mơ hồ hơn” – lời của Gaspardone – phân biệt ba loại thôi: thể từ (tức danh từ cũ), trạng từ (gồm động từ, tĩnh từ, trạng từ cũ) và trợ từ”. (Nguyễn Hiến Lê, Đời viết văn của tôi, Nxb Văn hoá – Thông tin, năm 2006, trang 227). (Goldfish).

[3] Ngày nay là đường Huỳnh Tịnh Của. (Goldfish).

[4] Tức cuốn Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam. (Goldfish).

[5] Trong Hồi Kí cũng in là: “L’Art d’écrire của Antoine Albalat, La Formation du style của tu viện trưởng Moreux…”. Chắc cụ NHL đã nhớ lầm vì trong bài Nguyễn Hiến Lê viết về nghề văn, tác giả Nguyễn Ngọc Điệp, có lẽ căn cứ vào một tác phẩm nào đó của cụ NHL, cho biết: “Theo Nguyễn Hiến Lê, đó là các cuốn L’Art d’écrire, La formation du style của Antoine Albalat, Science et style của tu viện trưởng Moreux…” (trích trong Nguyễn Hiến Lê: con người và tác phẩm, Nhiều tác giả, Nxb Trẻ, năm 2003, trang 129). Tên đầy đủ của ba cuốn cụ NHL tham khảo đó là: L'art d'écrire enseigné en vingt leçons, La formation du style par l'assimilation des auteurs của Antoine Albalat (1856-1935) (theo http://fr.Web.taisachnhanh.cloud/wiki/Antoine_Albalat); và Science et style, conseils à un jeune écrivain của Théophile Moreux, còn được gọi là tu viện trưởng Moreux (1867- 1954) (theo http://fr.Web.taisachnhanh.cloud/wiki/Th%C3%A9ophile_Moreux). (Goldfish).

[6] Đoạn này tôi giữ đúng ý, chỉ sửa lời cho xuôi tai và sắp lại ý cho có thứ tự thôi.

[7] Nom: bản nguồn chép là: Noun. Về sau, mỗi khi gặp chỗ sai, tôi cũng sẽ sửa lại nhưng chỉ ghi chú thích nếu như thấy cần thiết. (Goldfish).

[8] Có lẽ bản nguồn chép sai 4 dòng này vì interrogative là nghi vấn, affirmation là xác định, doute là hoài nghi và négation là phủ định. (Goldfish).

[9] Tức các học sinh trường Trung học Thoại Ngọc Hầu ở Long Xuyên. (Goldfish).

[10] Theo tôi danh từ đúng hơn danh tự, còn túc từ thì nên gọi là bổ túc ngữ như ông Bùi Đức Tịnh đã đề xướng (Những nhận xét về văn phạm Việt Nam trang 36-39).

[11] Theo tôi biểu cảm từ đúng hơn tán thán từ và rõ nghĩa hơn hiệu từ.

[12] Bản nguồn chép là “5 mệnh đề”, tôi sửa lại thành “3 mệnh đề”. (Goldfish).

[13] Ngày nay là lớp 2, lớp 3. (Goldfish).

[14] Ngày nay là lớp 7. (Goldfish).

[15] Bản nguồn chép là “cũng không phải nữa”, tôi tạm sửa lại thành “cũng phải nữa”. (Goldfish).

[16] Lý thuyết về những số nguyên. (Goldfish).

[17] Wikipedia tiếng Pháp ghi nhà xuất bản và năm xuất bản như sau: “Neuchâtel, Delachaux et Niestlé, 1942. (Goldfish).

[18] Bản nguồn chép là: “những giờ học sinh từ 12, 13 tuổi trở lên thôi”, tôi tạm sửa lại thành: “những giờ học văn phạm”. (Goldfish).

[19] Chúng tôi xin thưa ngay với các bạn rằng chúng tôi không đồng ý với các văn phạm gia về sự phân tự loại. Ở đoạn sau này chúng tôi sẽ giảng tại sao. Nhưng chúng tôi phải tạm dùng tên các tự loại của ông Trần Trọng Kim để các bạn dễ hiểu lý luận của chúng tôi. Sở dĩ chúng tôi dùng những tự loại của ông vì những tên ấy được nhiều người biết hơn hết, chứ không phải vì đúng hơn hết.

[20] Bản nguồn chép là: “Do nơi sự khác nhau giữa ý nghĩa của 2 tiếng lớn trong câu sau thuộc về 2 tự loại khác nhau”, tôi tạm sửa lại như trên. (Goldfish).

[21] bài thôi: bản nguồn chép là “bài thi”. (Goldfish).

[22] Ông Hồ Hữu Tường không dùng gạch nối giữa những tiếng ghép như ngôn-ngữ, hành-động, chức-vụ…

[23] tiếng viết: bản nguồn chép là “tiếng Việt”. (Goldfish).

[24] Nếu nhất định phải phân loại thì tôi tưởng chia danh từ ra làm 2 loại:

một loại có thể làm động từ được, có những danh từ chỉ kết quả của một hành động như: tổ chức, sáng tác, sửa chữa…

một loại không thể làm động từ được vì không có kết quả của một hành động như: tinh thần, thể chất, khoa học…

như vậy còn có lợi hơn vì giúp học sinh phân biệt được danh từ và động từ.

[25] Câu “ta có thể đem… tự dạng được” khó hiểu quá. Bản nguồn chép sai chăng? (Goldfish).

[26] Ngày nay là lớp 5. (Goldfish).

[27] Bản nguồn chép là “anh”, tôi tạm sửa lại thành “achète” (acheter: mua). (Goldfish).

[28] Trong những thí dụ “Tại sao anh ăn ít vậy?” và “Tôi không mua” người Pháp cho ý chính ở những đông từ ăn và mua. Họ đứng về hình thức câu văn mà xét, bỏ hẳn nội dung đi. Như vậy tôi cho họ là vì khỏi cần phải suy nghĩ, cứ thấy động từ ở đâu là ý chính ở đấy, mà động từ của họ dễ phân biệt lắm. Nhưng cách đó vô lý. Chứng cớ là trong 2 câu ấy ta có thể bỏ động từ đi, chỉ giữ lại những tiếng tại sao để hỏi và không để phủ nhận, lời vẫn đủ nghĩa, người nghe vẫn hiểu.

Còn trong thí dụ: “Anh đi đâu?” ta không thể bỏ tiếng đi được vì nếu bỏ thì tiếng đâu có nghĩa là ở đâu. Nhưng khi nói thì ta nhấn mạnh vào tiếng đâu còn tiếng đi chỉ nói phớt qua thôi.

Vậy tiếng cốt yếu chính là tiếng đâu.

[29] Trong câu “Ăn đặng uống” ông Việt Quang cho đặng là giới tự mà trong câu: “Ta phải làm việc để kiến thiết quốc gia” ông lại cho để là liên tự. (Văn phạm Việt Nam trang 81 và trang 87). Ông nói: “Giới tự là tiếng dùng để chỉ sự liên hệ của một tiếng nào với tiếng phụ nghĩa của nó”. Còn “Liên tự dùng để nối những tiếng cùng một loại hoặc nhiểu mệnh đề hay nhiều câu”. Nhưng đặng chẳng phải để nối 2 tiếng cùng một đoạn là ăn và uống đó ư? Sao không gọi là liên tự? Sự thật đặng với để, ý nghĩa như nhau, công dụng như nhau, tại sao cho tiếng này là liên tự, tiếng kia là giới tự? Theo tôi, cả hai đều là tiếng để nối hết.

Ông Việt Quang đã lầm vì ông vì ông quá theo văn phạm Pháp mà phân biệt giới từ và liên từ. Người Pháp Viết: je vous donne ce livre pour vous récompenser và: je vous donne ce livre pour que vous le lisiez. Pour và pour que trong hai câu đó ý nghĩa như nhau, chỉ khác nhau tiếng pour đứng trước một verbe à l’infinitif: récompenser, còn pour que đứng trước một verbe à un mode personnel: lisiez. Động từ Việt Nam đã không có conjugaison thì cần gì phải phân biệt đây là giới từ, kia là liên từ nữa.

[30] Người ngoại quốc nghe chúng ta nói tiếng Việt có cảm tưởng như chúng ta ca hát vì tiếng của chúng ta có đủ những âm ngắn (như ất), dài (như mười), cao (như chính), thấp (như bột), trầm (như quà), bổng (như viễn). Âm của ta lại chia ra 2 bậc: bằng và trắc.

[31] Có lẽ “réo rắt” bị sắp chữ thành “giéo giắt” (?). (Goldfish).

[32] Văn phạm Trung Quốc thì trái lại: tiếng bổ túc đứng sau. Thí dụ: con ngựa trắng, họ gọi là bạch mã. Bạch bổ túc mã và đứng trước mã. Trước sân họ nói là sân trước: đình tiền. Anh tôi họ gọi là tôi anh: ngô huynh.

[33] Có thể đứng trước tiếng được bổ túc: Bản nguồn chép là: “có thể đứng sau tiếng bổ túc được”. (Goldfish).

[34] Mấy chữ “Vị trí của tiếng cốt yếu” là do tôi ghi thêm. (Goldfish).

[35] Ở cuối câu: bản nguồn chép là: “ở giữa câu”. (Goldfish).

[36] Tôi chủ trương bỏ công việc phân tích tự loại và mệnh đề, cho nên không dùng tiếng mệnh đề. Xin coi chương sau.

[37] Hai chữ “làm chủ” này là do tôi ghi thêm. (Goldfish).

[38] Đứng sau: bản nguồn chép là: “đứng trước”. (Goldfish).

[39] Tôi ghi thêm 3 chữ “những tiếng hoặc” vì ngờ rằng bản nguồn chép thiếu 3 chữ đó. (Goldfish).

[40] Tiếng Việt không cần tiếng báo hiệu đó, cho nên nói: “Anh Paul đau” chứ không nói “Anh Paul là đau”. Văn pháp của ta có lý và giản dị hơn họ.

[41] Định nghĩa đó thiếu. Câu je pars có một mệnh đề nhưng nó có phát biểu một phán đoán hoặc một tư tưởng gì đâu, mà kể một hành động thôi.

[42] Tôi xin miễn dịch câu này vì có những tiếng verbe à un mode personnel dịch không nổi, phải giải nghĩa dài dòng mới được. Vả lại các bạn đã hiểu nghĩa nó rồi.

[43] Không nhờ: bản nguồn chép là “Không nhớ”. (Goldfish).

[44] Có lẽ “đồng phục” bị chép lầm thành “quân phục”. (Goldfish).

[45] Câu ở đây khác với câu trong “câu thơ”. Về văn phạm, hễ tới một dấu chấm là hết một câu. Còn trong thơ thì cứ xuống hàng là hết câu dù không gặp dấu gì cũng vậy.

[46] nên thử lửa: Có lẽ bản nguồn chép thiếu chữ “không”: không nên thử lửa. (Goldfish).

[47] Bản nguồn chép là: “Nó là tiếng phụ chỉ cái rực rỡ và mới lạ đây chỉ là những vật”, tôi tạm sửa lại như trên. (Goldfish).

[48] Đứng sau: bản nguồn chép là “đứng trước”. (Goldfish).

[49] Tiếng: có lẽ là tiếng Việt. (Goldfish).

[50] Bản nguồn chép là: “Tiếng ra”, tôi tạm sửa thành “Tiếng ư”. (Goldfish).

[51] Bản nguồn chép là: “Vì vậy mà lối văn của ta sau này của Tôn Thọ Tường”, tôi tạm sử lại như trên. (Goldfish).

[52] Ba chữ “chỉ kết quả” là do tôi ghi thêm. (Goldfish).

[53] Sau này có tái bản cuốn “Đắc nhân tâm, bí quyết của thành công” chúng tôi sẽ đổi là: bí quyết để thành công.

[54] Trong bản của Trần Trọng Kim và Bùi Kỷ thì để.